باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور  - بازار سرمایه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بستر‌های تأمین مالی اقتصاد، برای ایفای نقش مؤثر خود بیش از هر چیز به اعتماد عمومی، شفافیت اطلاعات و سلامت معاملات نیاز دارد. در چنین شرایطی، سوت‌زنی یا گزارشگری ناهنجاری‌ها به‌عنوان یکی از ابزار‌های مهم نظارت مردمی، می‌تواند نقش مؤثری در شناسایی تخلفات، پیشگیری از فساد و حمایت از حقوق سرمایه‌گذاران ایفا کند.
سوت‌زنی در بازار سرمایه به معنای گزارش مستند رفتار‌ها و فعالیت‌های مغایر با قوانین و مقررات از سوی اشخاص حقیقی یا حقوقی است؛ اقدامی که می‌تواند از بروز زیان‌های گسترده جلوگیری کند و مانع تبدیل تخلفات محدود به بحران‌های بزرگ‌تر شود. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم در بازاری با حجم بالای معاملات و تنوع بازیگران، نظارت صرفاً سازمانی و متکی بر امکانات نهاد ناظر نمی‌تواند به‌تنهایی همه ناهنجاری‌ها را شناسایی کند.
در همین راستا، بهاره شفیع‌زاده، رئیس اداره دیده‌بان سلامت بازار سرمایه، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان با اشاره به افزایش گزارش‌های دریافتی از سوی فعالان بازار سرمایه گفت: اداره دیده‌بان سلامت بازار سرمایه به‌عنوان یکی از ارکان نظارتی، مسئولیت دریافت گزارش‌ها در چهار حوزه تخصصی بازار، ناشران، نهاد‌های مالی و فضای مجازی را بر عهده دارد.
وی افزود: از ابتدای سال تاکنون تعداد قابل توجهی گزارش از سوی فعالان بازار سرمایه دریافت شده که این موضوع نشان‌دهنده افزایش اعتماد عمومی به سامانه و تقویت فرهنگ سوت‌زنی است. تمامی گزارش‌های دریافتی بر اساس ماهیت و موضوع، رصد و بررسی می‌شوند و هیچ گزارشی بدون پیگیری باقی نمی‌ماند. در این مسیر، اقداماتی از جمله اصلاح رویه‌ها، اقدامات نظارتی و در موارد حادتر تشکیل پرونده‌های تخلفاتی و جرائم انجام شده است تا از حقوق سرمایه‌گذاران صیانت شود.
پاداش ۱۰ میلیارد ریالی؛ مشوقی برای مشارکت بیشتر مردم
یکی از مهم‌ترین موضوعات در توسعه فرهنگ گزارشگری ناهنجاری، ایجاد انگیزه و اطمینان برای افرادی است که تخلفات را گزارش می‌کنند. در واقع، صرف دعوت مردم به همکاری با نهاد ناظر کافی نیست و باید سازوکار‌هایی برای حمایت از گزارشگران و جبران بخشی از ریسک و هزینه‌ای که متحمل می‌شوند، وجود داشته باشد.
شفیع‌زاده در پاسخ به پرسشی درباره پرداخت پاداش به گزارشگران ناهنجاری اظهار کرد: بر اساس مصوبه ششم اسفند سال ۱۳۹۸ شورای عالی بورس، پاداش گزارش‌دهندگان بین ۱۰ تا ۳۰ درصد مبلغ اخذشده از فرد یا افراد متخلف در پرونده تخلف یا فساد، یا منافع حاصل از جلوگیری از ضرر و زیان، تعیین شده بود و سقف اولیه آن ۲ میلیارد ریال بود.
وی ادامه داد: با توجه به نرخ تورم سال‌های گذشته و با هدف افزایش انگیزه سرمایه‌گذاران برای گزارش ناهنجاری‌ها، شورای عالی بورس و اوراق بهادار در آبان‌ماه سال ۱۴۰۵ سقف پاداش گزارشگران را از ۲ میلیارد ریال به ۱۰ میلیارد ریال افزایش داد.
رئیس اداره دیده‌بان سلامت بازار سرمایه همچنین اعلام کرد تاکنون هشت گزارشگر ناهنجاری با تصویب هیئت‌مدیره سازمان بورس، در مجموع حدود ۸.۵ میلیارد ریال پاداش دریافت کرده‌اند که این مبالغ مربوط به دوره پیش از تصویب افزایش سقف پاداش است.
چرا سوت‌زنی برای بازار سرمایه اهمیت دارد؟ 
از منظر کارشناسی، اهمیت سوت‌زنی را باید فراتر از شناسایی و برخورد با متخلفان ارزیابی کرد. این سازوکار دست‌کم سه کارکرد اساسی برای بازار سرمایه دارد:
نخست، کارکرد پیشگیرانه؛ زیرا اطلاع از وجود یک نظام گزارشگری فعال و احتمال شناسایی تخلفات، می‌تواند هزینه ارتکاب رفتار‌های غیرقانونی را برای متخلفان افزایش دهد.
دوم، افزایش شفافیت و تقارن اطلاعاتی؛ چراکه گزارش به‌موقع تخلفاتی مانند دستکاری قیمت، انتشار اطلاعات خلاف واقع، سوءاستفاده از اطلاعات نهانی و تخلفات احتمالی نهاد‌های مالی می‌تواند از تضییع حقوق سهامداران جلوگیری کند.
سوم، تقویت اعتماد عمومی؛ زیرا سرمایه‌گذار زمانی با اطمینان بیشتری در بازار فعالیت می‌کند که بداند تخلفات احتمالی قابل گزارش است، گزارش‌ها بررسی می‌شوند و سازوکار مشخصی برای برخورد با متخلفان وجود دارد.
البته باید توجه داشت که سوت‌زنی جایگزین نظارت حرفه‌ای سازمان بورس و سایر نهاد‌های مسئول نیست، بلکه مکمل آن محسوب می‌شود. گزارش‌های مردمی می‌توانند سرنخ‌های ارزشمندی در اختیار نهاد ناظر قرار دهند، اما بررسی مستندات، احراز تخلف و اتخاذ تصمیم قانونی همچنان باید از مسیر‌های تخصصی و قانونی انجام شود.