«غلامرضا ظریفیان» در مصاحبه‌ای با ایرنا درباره الزامات رسیدن به «ایران قوی» اظهار داشت: نخستین نکته‌ای که باید در نظر داشت این است که قدرت ملی صرفاً به توانایی‌های نظامی و دفاعی محدود نمی‌شود؛ این قدرت به میزان رضایت، اعتماد، مشارکت و حس تعلق مردم نسبت به کشور نیز وابسته است.

وی ادامه داد: مفهوم ایران قوی تنها منحصر به توانایی‌های دفاعی، تأثیرگذاری در منطقه و برخورداری از امکانات صنعتی و نظامی نیست. با این حال، همه‌ی این عناصر از اهمیت زیادی برخوردارند، اما قدرت حقیقی یک کشور زمانی ظهور می‌کند که مردم در زندگی روزمره خود احساس قدرت، امنیت، رفاه و امید کنند.

اجزای نظامی، اقتصادی قدرتمند، دیپلماسی پویا و انسجام داخلی به وجود آورنده قدرت بازدارندگی هستندمعاون وزیر علوم دوران اصلاحات در ادامه به چند مؤلفه اصلی برای تحقق «ایران قوی» اشاره کرد و افزود: «بازدارندگی دفاعی» به عنوان اولین مؤلفه کلیدی در دستیابی به «ایران قوی» مطرح است. کشور باید قدرت دفاعی و بازدارندگی لازم را داشته باشد؛ اما علاوه بر این، وجود اقتصادی قوی، دیپلماسی فعال و انسجام داخلی نقش حیاتی در ایجاد قدرت بازدارندگی دارند.

ظریفیان «اقتصاد مولد و رقابتی» را به عنوان دومین مؤلفه‌ای که به ایران قوی کمک می‌کند معرفی کرد و گفت: خودکفایی نباید به معنای بسته شدن درهای کشور و تولید تمامی نیازها در داخل تعبیر شود. باید در حوزه‌های کلیدی وابستگی آسیب‌پذیر نداشته باشیم و با اقتصاد جهانی را پیوند دهیم؛ اقتصادی که در انزوا باشد، نمی‌تواند به قدرت دست یابد.

وحدت ملی نمی‌تواند تنها از طریق یک نوع تفکر مشترک شکل گیرد

این استاد دانشگاه اضافه کرد: «وحدت و انسجام ملی» به عنوان سومین مؤلفه ضروری برای حرکت به سمت «ایران قوی» محسوب می‌شود. این وحدت نه از طریق یکسان‌انگاری و نه با نادیده‌گرفتن اختلافات ایجاد می‌شود. باید به تنوع سیاسی، فرهنگی، قومی و اجتماعی در ایران احترام گذاشته شود. نادیده گرفتن گروهی از جامعه به خاطر تفاوت در نگرش‌ها و شیوه زندگی، نمی‌تواند مشارکت ملی را تضمین کند.

اگر رشد و قدرت ملی کشور نتواند کیفیت زندگی مردم را بهبود بخشد، فاصله‌ای جدی میان مفهوم «قدرت ملی» و تجارب واقعی شهروندان ایجاد خواهد شد

وی «تأمین معیشت و عدالت» را به عنوان چهارمین مؤلفه ساخت ایران قوی تلقی کرد و گفت: زندگی مردم باید نشان‌دهنده آثار قدرت ملی باشد؛ از سفره و مسکن گرفته تا شغل، آموزش و بهداشت. اگر پیشرفت و قدرت کشور به بهبود زندگی روزمره مردم منتهی نشود، شکاف عمیقی در مفهوم «قدرت ملی» و زندگی واقعی شهروندان ایجاد خواهد کرد.

این فعال سیاسی «آزادی علمی و تقویت سرمایه انسانی» را به عنوان پنجمین مؤلفه ضروری در ساخت ایران قوی خطاب کرد و گفت: وجود دانشگاه‌های مستقل، امکان گفتگو و نقد، ایجاد ارتباطات علمی بین‌المللی و تأمین امنیت شغلی برای نخبگان از جمله اموری است که برای توسعه کشور الزامی است. انتظار اینکه با محدودیت در فضای علمی و مهاجرت نخبگان، به قدرت علمی پایدار دست یابیم، غیرواقعی است.

ایران قوی به تحقق این امر بستگی دارد که تمامی مردم احساس کنند بخشی از آن هستند

وی «اصلاح نظام حکمرانی» را ششمین و حیاتی‌ترین پیش‌شرط برای دستیابی به ایران قوی برداشت و خاطرنشان کرد: باید در مورد کیفیت فرآیند تصمیم‌گیری، شفافیت، پاسخگویی و شایسته‌سالاری تجدیدنظر کرد. در حال حاضر مشکل اصلی ایران نه نداشتن ظرفیت، بلکه ناتوانی در تبدیل این ظرفیت‌ها به نتایج ملموس برای جامعه است. ایران قوی زمانی تحقق می‌یابد که مردم احساس کنند کشور متعلق به تمامی آن‌هاست.

معاون وزیر علوم دولت اصلاحات به پرسش درباره امکان بهره‌برداری از تجربه همبستگی ملی در دوران جنگ هشت‌ساله برای مواجهه با بحران‌های کنونی اشاره کرد و تصریح کرد: بله، اما نه با همان الگوها و نه صرفاً با تکرار شعارهای دوران جنگ؛ زیرا در آن زمان، یک تجاوز نظامی روشن از سوی خارجی‌ها وجود داشت و دفاع از سرزمین به یک موضوع مشترک و بی‌چون و چرا برای اکثریت جامعه تبدیل شده بود. مردم احساس مشارکت در دفاع از خانه و کشور می‌کردند. اکنون اما با چالش‌هایی چون بحران اقتصادی، کاهش قدرت خرید، عدم تعادل انرژی، بحران آب، فرار نخبگان، شکاف‌های اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی مواجه هستیم.

نمی‌توان تمام مشکلات را به تحریم‌ها نسبت داد و انتظار داشت مردم مانند زمان جنگ وارد میدان شوندظریفیان ادامه داد: تفاوت عمده دیگر این است که برخی از چالش‌های کنونی تنها ناشی از عوامل خارجی نیستند و به تصمیم‌گیری‌ها و عملکردهای داخلی نیز وابسته هستند. بنابراین، نمی‌توان تمام مشکلات را به تحریم یا دخالت بیگانه نسبت داد و از مردم انتظار داشت که به همان شیوه دوران جنگ پاسخ دهند، بلکه باید مسئله را در بستر پیچیدگی‌هایش مورد بررسی قرار داد. رزمندگان به خوبی عمل می‌کنند اما مسئولان کار سخت‌تری بر عهده دارند.

وی خاطرنشان کرد: به همین خاطر اکنون یک سئوال اساسی مطرح است؛ آیا دولت و دیگر نهادهای تصمیم‌گیر هم آمادگی دارند به اندازه‌ای که از مردم انتظار همبستگی دارند، در شیوه حکمرانی و تصمیم‌گیری خود نیز تغییرات ایجاد کنند؟ همبستگی یک‌طرفه نیست. نمی‌توان از مردم انتظار فداکاری داشت و در عین حال در برابر انتقادات و نگرانی‌هایشان کم‌توجهی کرد. مردم زمانی به حمایت از کشور می‌پردازند که احساس کنند مسئولان نیز در کنار آن‌ها هستند. اینکه مردم تا به حال ایستادگی کرده‌اند نباید به بهانه‌ای برای تعویق حل مشکلات تبدیل شود.

تجربه دوران جنگ به ما نشان می‌دهد که «سرمایه اجتماعی» قدرت‌آفرین است

معاون وزیر علوم دوران اصلاحات به این نکته اشاره کرد: تجربه جنگ ما را به این نتیجه می‌رساند که سرمایه اجتماعی و مشارکت مردم می‌تواند قدرت‌آفرین باشد، اما تجربه جاری نشان می‌دهد که بدون اصلاح رابطه دولت و جامعه این سرمایه قابل بازیابی نیست. به عقیده من، مهم‌ترین درس امروز از جنگ، نه تنها بسیج عمومی، بلکه اعتماد به مردم و به رسمیت شناختن نقش و جایگاه آن‌ها است.

ما در ایران با نوعی تمرکزگرایی رو‌به‌رو هستیم که بسیاری از مسائل ساده محلی باید از طریق فرآیندهای طولانی اداری پیگیری شوند

ظریفیان درباره این موضوع که چگونه حکمرانی «محله‌محور» می‌تواند «مدیریت متمرکز» را به «مدیریت مشارکتی» تبدیل کند، گفت: این ایده قابل تحقق است، مشروط بر اینکه واقعاً بخواهیم بخشی از قدرت تصمیم‌گیری را به مردم و سطوح محلی واگذار کنیم. در ایران با نوعی تمرکزگرایی مواجهیم که مسائل محلی حتی باید از مجاری اداری طولانی و تصمیمات سطوح بالا پیگیری شوند.

وی افزود: چنین وضعیتی به این منجر می‌شود که گاهی مدیران مرکزی درباره موضوعات محلی تصمیم‌گیری کنند در حالیکه از واقعیت‌های موجود اطلاعی ندارند و مدیران محلی نیز برای حل مسائل اعطای اختیار و منابع مناسب ندارند. از سویی دیگر باید مراقب باشیم که محله‌محوری به بهانه‌ای برای مدیریت متمرکز یا عده‌ای محدود تبدیل نشود. اگر در محله نشستی برگزار کنیم، مردم صحبت کنند، مشکلات خود را بیان کنند و در نهایت تصمیمات در جای دیگری گرفته شود، این نمی‌تواند حکمرانی مشارکتی باشد؛ بلکه تنها شنیدن صدای مردم است.

مدیران محلی باید در برابر مردم پاسخگو باشند تا حکمرانی محله‌محور تحقق یابد

معاون وزیر علوم دوران اصلاحات تأکید کرد: برای تحقق حکمرانی محله‌محور لازم است چند اقدام انجام شود؛

الف: بخشی از اختیارات و منابع مالی بایستی به سطح محله و مدیریت محلی منتقل شود.

ب: مردم باید نقش فعالی در تعیین اولویت‌های هزینه‌کرد منابع محلی ایفا کنند.

ج: مدیران محلی باید در برابر مردم پاسخگو بوده و عملکردشان قابل ارزیابی باشد. این انتقال اختیارات باید در چهارچوب قانون و با حفظ عدالت میان محلات انجام گیرد.

د: محله‌محوری نباید به معنای نادیده‌گرفتن مسائل ملی تلقی شود.

ظریفیان بیان کرد: مسائلی همچون فقر، بیکاری، حفاظت از محیط زیست و انرژی نیازمند سیاست‌گذاری ملی هستند اما دستیابی موفق به این اهداف بدون مشارکت محلی میسر نیست. بنابراین حکمرانی «محله‌محور» زمانی معنا پیدا می‌کند که دولت به جای اداره کردن مردم در امور زندگی، زمینه را برای واگذاری بخشی از کارها به خود مردم فراهم کند.

بسیاری از مسائل نیازمند سیاست‌گذاری ملی هستند، اما به موفقیت در اجرای آنها بدون مشارکت محلی دست نخواهیم یافت

وی در پاسخ به این سؤال که مشارکت محلات و مساجد در تصمیم‌گیری چه نقشی می‌تواند در یاری به حکمرانی ایفا کند، گفت: یکی از نقاط ضعف نظام تصمیم‌گیری ما فاصله میان سیاست‌گذاران و واقعیات اجتماعی است. بسیاری از تصمیم‌ها در ساختارهای اداری بر اساس گزارش‌های رسمی انجام می‌شود، در حالی که شرایط واقعی زندگی مردم در محلات بیشتر از آنچه در این گزارش‌ها منعکس شده، پیچیده‌تر است.

معاون وزیر علوم دوران اصلاحات تصریح کرد: به عنوان مثال، ممکن است یک نهاد اجرایی برای رفع یک مساله اجتماعی برنامه‌ریزی کند اما به علت ناآشنایی با شرایط فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی محله، آن طرح ناکام ماند. اینجاست که مشارکت محله‌ای می‌تواند این فاصله را کاهش دهد. اما باید به صراحت بگوییم که مشارکت مردم نباید به معنای دعوت از آن‌ها برای تأیید برنامه‌های از پیش تعیین‌شده باشد یا به دست عده‌ای خاص سپرده شود.

اگر قرار است مردم مشارکت داشته باشند، باید حق نظارت بر فرآیندها و تصمیمات را داشته باشند

ظریفیان تأکید کرد: اگر مردم قرار است در امور محله مشارکت کنند بایستی حق طرح مسائل، نقد سیاست‌ها، پیشنهاد راهکارها و نظارت بر اجرای تصمیمات را داشته باشند. مساجد در این راستا ظرفیت‌شان تاریخی، اجتماعی و معنوی است، ولی نباید فرض کرد که همه مردم جامعه امروز لزوماً مسجد را فقط یا به عنوان اصلی‌ترین مرجع مشارکت اجتماعی تلقی می‌کنند. علاوه بر مسجد، باید از نهادهایی مثل مدرسه، دانشگاه، انجمن‌های محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد، گروه‌های داوطلب، تشکل‌های حرفه‌ای و شبکه‌های اجتماعی نیز بهره‌برداری شود.

مهم‌ترین شاخص موفقیت «حکمرانی محله‌محور» این است که چه تعداد از مشکلات واقعی مردم با مشارکت خودشان حل شده است

وی ادامه داد: حتی منتقدان و افرادی که ارتباط سازمانی با نهادهای رسمی ندارند باید امکان مشارکت داشته باشند. مهم‌ترین شاخص موفقیت «حکمرانی محله‌محور» این نیست که چند جلسه برگزار شده یا چند مسجد در طرح مشارکت داشته‌اند، بلکه مشخص است که چه تعداد از مسائل واقعی مردم با همکاری آنان حل شده است.

معاون وزیر علوم دوران اصلاحات در ارزیابی این پرسش که مساجد چگونه می‌توانند به پایگاهی برای فرهنگ‌سازی و اصلاح الگوی مصرف تبدیل شوند، گفت: مساجد در تاریخ اسلام به منزلت صرف عبادت نبوده‌اند. در صدر اسلام، مسجدالنبی مرکز عبادت، آموزش، برقراری ارتباطات اجتماعی و مشاوره برای حل مسائل عمومی بوده است. بنابراین، بازگشت به کارکرد اجتماعی مساجد موضوعی جدید نیست. اما باید به این نکته توجه شود که نمی‌توان با دستورات اداری، بخشنامه‌ها یا توصیه‌ها، مساجد را به پایگاه‌های فرهنگ‌سازی تبدیل کرد.

ظریفیان با اشاره به اینکه مساجد باید از داخل جامعه و با اعتماد مردم فعال شوند، افزود: مثلاً اگر قرار است درباره صرفه‌جویی انرژی فرهنگ‌سازی انجام شود، نخست باید خود مسجد در مصرف آب، برق و گاز به الگویی تبدیل شود. مسجدی که خود در مصرف انرژی به درستی عمل نکند نمی‌تواند فقط با ابراز نصیحت اخلاقی مردم را به صرفه‌جویی تشویق کند.

در «مسجد محوری» باید دغدغه‌های مردم در برنامه‌های مسجد گنجانده شود

وی افزود: در طرح «مسجد محوری» باید مسائل مورد نظر مردم را به فعالیت‌های مسجد گنجاند؛ از چالش‌های معیشتی و محیط‌زیستی تا بحران‌های اجتماعی، آموزش خانواده، اشتغال جوانان و حمایت از سالمندان. مسجد آینده باید به عنوان پایگاه معنویت و اخلاق، محلی برای گفت‌وگو و همبستگی، و نهایتاً محلی برای مسئولیت‌پذیری و مشارکت در امور عمومی تلقی شود.

مسجد آینده باید به عنوان پایگاه معنویت و اخلاق و مشارکت در امور عمومی شناخته شودمعاون وزیر علوم دوران اصلاحات ضمن تأکید بر این نکته که تداوم این نقش مستلزم آن است که مسجد به روی همه اقشار جامعه، به ویژه جوانان و نسل جدید، باز باشد و از تبدیل شدن به فضایی محدود و یک‌صدایی دوری کند، تصریح کرد: به هنگام اصلاح روش‌های مصرف، مسجد باید به گونه‌ای عمل کند که مردم در آن تنها شنونده وصیت‌ها نباشند، بلکه خود طراح و مجری برنامه‌های اجتماعی شوند.

ظریفیان در پاسخ به این سئوال که آیا بدون مشارکت فعال مردم می‌توان از بحران ناترازی انرژی عبور کرد، گفت: خیر؛ اما این پاسخ نباید بهانه‌ای برای انتقال همه مسئولیت‌ها به دوش مردم باشد. ناترازی انرژی نتیجه یکسری مشکلات ساختاری است و نمی‌توان سال‌ها در حوزه‌های سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها، نوسازی نیروگاه‌ها و اصلاح الگوی توزیع ضعف داشت و بعد از آن از مردم انتظار داشت که مصرفشان را کاهش دهند.

وی گفت: باید صریحاً یادآور شوم که مردم مسئول تمامی ناترازی‌های کشور نیستند و دولت نمی‌تواند ناکامی‌های ساختاری را فقط با توصیه‌هایی برای صرفه‌جویی جبران کند. از سوی دیگر، انکار تأثیر رفتار مصرفی خانوارها، صنایع، نهادهای دولتی و بخش تجاری نیز اشتباهی بزرگ است؛ بدون تغییر در شیوه مصرف، اصلاح شرایط انرژی بسیار دشوار خواهد بود.

معاون وزیر علوم دولت اصلاحات برای عبور از بحران ناترازی انرژی، چهار اقدام را لازم دانست: اقدام اول این است که دولت باید از خود شروع کند، که به نظر می‌رسد تا حدودی نیز شروع کرده است. اجزای دولتی و نهادهای عمومی باید در زمینه مصرف انرژی الگوسازی کنند. مردم نمی‌توانند شاهد اسراف در دستگاه‌های دولتی باشند و همزمان از آن‌ها بخواهند تا در مصرف خود صرفه‌جویی کنند. اجرای اصلاحات اقتصادی و فنی دومین اقدام ضروری است. این شامل نوسازی نیروگاه‌ها، کاهش تلفات شبکه، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی و بهینه‌سازی صنایع و ساخت‌وساز می‌شود.

مردم باید از منافع اصلاحات در حوزه انرژی بهره‌مند شوند

وی ادامه داد: سومین اقدام این است که مردم باید در منافع اصلاحات شریک شوند. اگر یک خانواده با هزینه شخصی به نصب دستگاه‌های کم‌مصرف یا استفاده از پنل‌های خورشیدی اقدام می‌کند، باید از مزایای اقتصادی آن بهره‌مند شود. صرفه‌جویی باید برای مردم منفعت ملموس ایجاد کند. چهارمین اقدام نیز این است که مشارکت محله‌ای باید संरمانیافته شود و می‌توان اقداماتی چون طرح‌های محله‌های کم‌مصرف را اجرا کرده و مساجد، مدارس و گروه‌های اجتماعی و داوطلبی را در این عرصه مشارکت داد.

مشارکت محله‌ای باید به طور سازمان‌یافته انجام شود و اجرای طرح محله‌های کم‌مصرف با همکاری نهادها و گروه‌های مردمی امکان‌پذیر خواهد بود

معاون وزیر علوم دولت اصلاحات بر این نکته تأکید کرد که باید در نظر داشت اصلاح قیمت انرژی بدون توجه به قدرت خرید مردم و بدون حمایت از اقشار آسیب‌پذیر ممکن است به نابرابری و نارضایتی اجتماعی دامن بزند و به همین دلیل، اصلاحات باید تدریجی، عادلانه، شفاف و همراه با حمایت جامعه باشد.

ظریفیان افزود: مردم، رزمندگان و برخی روابط دولت و ... تا کنون وظایف خود را ایفا کرده‌اند، اما بیش از پیش نیازمند بازنگری در مفهوم «قدرت ملی» و شیوه حکمرانی شده‌ایم. نمی‌توانیم از یک سو انتظار مشارکت، فداکاری، صرفه‌جویی و همبستگی از سوی مردم داشته باشیم و از سویی دیگر در قبال ضرورت اصلاح ساختارهای تصمیم‌گیری، افزایش شفافیت، پاسخگویی و پذیرش انتقادات مقاومت کنیم.

نمی‌توان به موضوع «وحدت ملی» پرداخت اما تنوع اجتماعی و سیاسی را نادیده گرفت

وی ادامه داد: نمی‌توان به «وحدت ملی» اشاره کرد در حالی که تنوع اجتماعی و سیاسی جامعه را نادیده می‌گیریم، نمی‌توان از مشارکت مردم صحبت کرد ولی اختیار و منابع را در ساختارهای متمرکز نگه داشت. نمی‌توان به صرفه‌جویی اشاره کرد بدون توجه به اصلاح رویه‌های مصرف در سازمان‌های دولتی و نهادهای عمومی و نمی‌توان از ایران قوی سخن گفت بی‌آنکه به معیشت، آزادی‌های قانونی، امید به آینده و شرایط زندگی مردم توجه شود.

باید از حکمرانی مبتنی بر تصدی‌گری به حکمرانی مبتنی بر اعتماد و مشارکت تغییر مسیر دهیم

معاون وزیر علوم دولت اصلاحات با تأکید بر اینکه مسأله فعلی ایران به عمق منابع محدود بالغ نمی‌شود، بلکه مشکل اصلی عدم وجود سازوکارهای مؤثر در اعتمادسازی، مشارکت و بهره‌برداری از ظرفیت‌های جامعه است، تأکید کرد: باید مسیر را از حکمرانی مبتنی بر تصدی‌گری و دستوری به سمت حکمرانی‌ای سوق دهیم که بر اساس اعتماد و مشارکت باشد. این تحولی که به وقوع بپیوندد، نیاز به مسئولیت‌پذیری در قبال خطاها و اصلاح سیاست‌های ناکارآمد و شنیدن صدای جامعه دارد.

ظریفیان در پایان تأکید کرد: مردم نباید تنها در زمان بحران به میدان آورده شوند؛ آن‌ها باید در روزهای عادی نیز در تصمیم‌گیری‌ها و اداره امور کشور و تعیین سرنوشت مشارکت داشته باشند. ایران قوی، ایران متعلق به تمام ایرانیان است و این نکته شاید مهم‌ترین پیش‌نیاز بازسازی همبستگی ملی و قدرت واقعی ایران باشد.