در شب شنبه، انتظار می‌رفت که ۳۰ کارگر و کارمند پس از یک روز دیگر در محل کارشان، به خانه‌هایشان در شهرستان آبدانان واقع در استان ایلام بازگردند؛ به نزد خانواده‌هایشان، به فرزندانی که چشم انتظارشان بودند و به زندگی‌ای که برای تأمین معیشت، روزانه فاصله ۱۵۰ کیلومتری دشت‌عباس تا آبدانان را طی می‌کردند.

اما به نقل از روزنامه شرق، اتوبوس در مسیر بازگشت دچار واژگونی شد و ۱۲ نفر از آن‌ها هرگز به منزل نرسیدند. همچنین حال سه نفر دیگر از مسافران به شدت وخیم گزارش شده و ۱۵ نفر دیگر در بیمارستان‌های مختلف این استان تحت درمان هستند. شرکتی که بنا بر اظهار خانواده‌ها و همکاران این کارگران، با وجود علم به دشواری و خطرات تردد روزانه هیچ اقدام مناسبی در زمینه تأمین محل سکونت نیروی کار خود انجام نداده بود، حتی بعد از گذشت تقریباً ۱۵ ساعت از حادثه، هیچ تماسی با خانواده‌های داغدار برقرار نکرده است.

از محمد و موسی رحیمی، برادران جوانی که به خاطر این سانحه زندگی‌شان را از دست دادند و بدین شکل یک خانواده بزرگ را داغدار کردند، تا فریبرز هادی‌زاده، تک‌فرزندی که به گفته همکارانش در اتوبوس با مادرش تماس گرفته و از او خواسته بوده تا برایش شام لذیذی آماده کند زیرا خیلی خسته و گرسنه است، یا ایوب حسنوند، جوان ۳۸ ساله‌ای که قرار بود روز یکشنبه (یک روز پس از این حادثه) با حکمی از ریاست حسابداری شگفت‌زده شود و پاداش زحمات سال‌های گذشته‌اش را دریافت کند، اما حالا فرزند کلاس اولی‌اش را بی‌پدر ترک کرده است. این مرگ‌ومیرهای جوانان از مناطق مورموری، سراب‌باغ، هفت‌چشمه، پشت‌قلعه، ژیور و آبدانان.

این گزارش ناظر بر یک فاجعه جدید اما با مضمون تکرار مصیبت برای مردم و بی‌توجهی مدیران است و در کنار غم خانواده‌ها، سؤالات جدی درباره شرایط کار و تردد روزانه و مسؤولیت شرکتی مطرح می‌شود که به گفته خانواده‌ها و همکاری جان‌باختگان، حتی از تأمین خوابگاه برای کارکنان خود هم دریغ کرده است.

حادثه واژگونی اتوبوس که حامل کارکنان شرکت ان‌جی‌ال دهلران بود، در ساعت ۱۹:۲۵ شامگاه شنبه ۲۳ آبان به وقوع پیوست. نام ۱۱ نفر از جان‌باختگان شامل موسی رحیمی، محمد رحیمی، سجاد نصراللهی، فریبرز هادی‌زاده، بهرام طهماسبی، لطف‌الله مرادی، نورمحمد تقی‌زاده، روح‌الله علیجانی، امین محمدولی، سعید غلامی و محمدرضا محمدی اعلام شده است و هویت نفر دوازدهم هنوز مشخص نشده است. حال سه نفر دیگر از مصدومین نیز وخیم اعلام شده است. مهدی شعبانی، رئیس اورژانس دانشگاه علوم پزشکی ایلام، اعلام کرد: «شش مصدوم در بیمارستان آبدانان و ۹ مصدوم دیگر در بیمارستان گنجویان دزفول بستری هستند و حال چند نفر از آن‌ها به شدت وخیم است».

تا کنون چندین دستور برای پیگیری علت وقوع این حادثه صادر شده است. دادستان عمومی و انقلاب آبدانان از آغاز پیگیری قضائی و بررسی ابعاد حادثه، عوامل مؤثر در وقوع آن و احتمال قصور یا تخلف از جانب اشخاص و نهادهای مسئول خبر داده است. رئیس پلیس راه استان نیز به بررسی علت واژگونی اشاره کرد. ریاست‌جمهوری نیز دستورات ویژه‌ای برای پیگیری این موضوع صادر نموده و از سوی دیگر، نماینده ولی فقیه در استان و استاندار ایلام راساً به خاطر این اتفاق یک روز عزای عمومی در استان و دو روز عزای عمومی در شهرستان آبدانان اعلام کردند.

حتی یک مکان امن نداشتند

۳۰ مرد قوی و جوان عازم خانه بودند، اما ۱۲ نفر از آن‌ها دیگر به خانه برنگشتند؛ همچنین وضعیت سه نفر دیگر وخیم گزارش شده است و ۱۵ نفر دیگر نیز با آسیب‌های مختلف در بیمارستان‌های گنجویان شهرستان دزفول، بیمارستان رسول اکرم آبدانان و یک مرکز درمانی در ایلام تحت درمان هستند. «محمد کرمی»، کارگر آشپزخانه شرکت NGL، که برخلاف سایر همکاران خود در آشپزخانه‌های سازمان‌ها که به مرور زمان با افزایش وزن مواجه می‌شوند، به علت فشار کار حدود ۱۵ کیلو از وزن خود را در یک سال اخیر از دست داده است.

او اکنون با آسیب‌هایی نظیر شکستگی‌های کتف، جناغ، سینه، سر و اختلال در وضعیت تنفس در بیمارستان گنجویان بستری است و به طرز عجیبی هنگام تصادف به واسطه سقوط از پنجره اتوبوس نجات یافته است. خواهرش، فاطمه، با اشاره به سختی زندگی برادرش می‌گوید: «برادرم سال ۱۳۵۵ متولد شد و تمام عمرش را در تلاش و مشقت گذراند. او برای چند سال در شرکت پتروشیمی شیراز کار کرد و شش سال گذشته را نیز در آشپزخانه NGL دشت‌عباس به کار مشغول بود. در این مدت هرگاه که کار موردی از دست می‌رفت، کارگری می‌کرد تا خانواده‌اش را تأمین کند. با یک همسر و سه فرزند در زندگی‌اش باید بگذرانند. اوضاع اقتصادی بر تمامی آحاد جامعه اثر گذاشته و برای هیچ‌کسی آسان نیست، به ویژه برای خانواده‌های کارگران.

تابستان گذشته تمام بدنش دچار تاول شد، به حدی که در گرمای ۵۰ درجه آن آشپزخانه کار می‌کرد. اگر به دستانش نگاه کنید، باورش نمی‌شود که او هنوز به سن ۵۰ سالگی نرسیده و این همه زخم بر دستانش هویدا است. طبیعی است که هر کسی در آشپزخانه کار می‌کند پس از مدتی دارای اضافه وزن خواهد شد، اما برادر من در یک سال اخیر به خاطر فشار کار این قدر نحیف و ضعیف شده بود که مرتباً بیمار می‌شد. حالا برادر من کارگری است اما اکثر این جوانان از تحصیل‌کرده‌های جامعه بودند و حتی یک نفر دارای مدرک دکتری بین آن‌ها بود.»

فاطمه کرمی به طور خاص اشاره می‌کند که فشار کاری و تنش روزانه در جاده به صورت دائمی برای خانواده کارکنان این شرکت یک خطر محسوب می‌شود: «برادرم ساعت پنج صبح بیدار می‌شد تا به سرویس برسد و تا غروب مشغول کار بود. آن‌ها حدود ساعت هفت شب به خانه بازمی‌گشتند و معمولاً تا رسیدن به خانه نزدیک به ۱۰ شب طول می‌کشید. در واقع این جوانان تنها فرصتی برای یک وعده غذایی و نهایتاً حدود شش ساعت خواب در بهترین حالت داشتند. هر زمان که از مسئولان شرکت خواسته‌ بودند خوابگاهی برایشان در نظر بگیرند، بی‌توجهی‌های زیادی دیده می‌شد. حتی خانواده‌ها تقاضا کرده بودند تا یک کانکس برای استراحت فراهم کنند، اما مسئولان شرکت از ارائه این خدمات هم سر باز زده بودند. این همه جوان با قابلیت‌ها، تحصیلات و تجربیات ویژه جذب می‌شدند، اما فاقد یک مکان امن تا به حال از سوی شرکت بودند و در نهایت کار به چنین فاجعه‌ای کشید.»

حقوق محمد کرمی برای ۲۱ روز کار در ماه، ۵۰ میلیون تومان بود که هیچ‌گاه کفاف هزینه‌های زندگی یک خانواده پنج نفره را نمی‌داد. اکنون نیز همچنان نتیجه‌ای از بازگشت به زندگی عادی‌اش مشخص نیست: «تمامی مسافران این اتوبوس ساکنین آبدانان و روستاهای اطراف بودند که به علت نبود فرصت‌های شغلی، مجبور بودند چنین مشاغل سختی با رفت‌وآمد طولانی‌مدت را به دوش بکشند. آبدانان در بین دو کوه واقع شده و کسی به فکر ایجاد فضای شغلی برای ساکنین آن نیست. اکثر جوانان پس از تحصیل، آبدانان را ترک کرده و فقط تعداد کمی از آن‌ها در این منطقه باقی می‌مانند. زیرا جایی برای پیشرفت برای آن‌ها وجود ندارد و زندگی‌شان به راحتی و در سنین جوانی می‌تواند به پایان برسد.»

همسر دخترعمه محمد کرمی و برادرش نیز از قربانیان این حادثه هستند. محمد و موسی رحیمی که هر کدام سنشان کمتر از ۴۵ سال بود، در این حادثه جان خود را از دست دادند و یک خانواده بزرگ را داغدار کردند. فاطمه اظهار می‌کند که اعضای خانواده در شرایطی از گفتگو و برقراری ارتباط محرومند و آنقدر اوضاع دشوار است که نمی‌داند چه سرنوشتی در انتظار دخترعمه‌اش خواهد بود: «این فاجعه بزرگی رخ داده و ما ساعت‌هاست در بیمارستان هستیم. چندین خانواده اکنون در حال عزاداری هستند و احتمال افزایش شمار جان‌باختگان وجود دارد، اما هنوز حتی یک نفر از شرکت با ما تماس نگرفته تا ابراز همدردی کند. همه از کمبود آمبولانس در زمان حادثه تناقض می‌کنند و برخی از خانواده‌ها عزیزان خود را با خودروی شخصی به نزدیک‌ترین مرکز درمانی رسانده‌اند. ایوب حسنوند، یکی از قربانیان این سانحه است. می‌گویند به قدری آسیب شدید دیده که مادرش تنها از چشم‌های پسرش توانست او را شناسایی کند.»

قرار بود «ایوب» ترفیع بگیرد

«رضا احمدی»، دایی ایوب حسنوند، در حالی که در حال برگزاری مراسم فاتحه برای خواهرزاده‌اش است، چند جملاتی را برای یادآوری «نام این پسر جوان» بیان می‌کند. او توضیح می‌دهد که دیروز، یعنی یکشنبه، قرار بود حکم ریاست حسابداری به خواهرزاده‌اش اعطا شود: «ایوب جوانی کاملاً شایسته و تحصیل‌کرده بود. او در کنکور سراسری موفق شد و مدرک کارشناسی ارشد حسابداری داشت. او پنج سال بود که در شرکت NGL به کار مشغول بود و همین یکشنبه، یعنی یک روز بعد از تصادف، قرار بود با حکمی از ریاست حسابداری بخش شگفت‌زده‌اش کنند که این فاجعه به وقوع پیوست».

ایوب یک پسر دارد که همین امسال به کلاس اول رفته است: «او نوه خوب خانواده ما بود و همه درباره‌اش تعریف می‌کردند. ایوب سال‌ها زحمت کشید و حالا که می‌خواست نتیجه زحماتش را ببیند، این حادثه دلخراش پیش آمد.»

فاصله ۱۵۰ کیلومتری شرکت و خانه

حجت‌اله مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی و استاد دانشگاه که از ساکنان آبدانان است و اگرچه چند سالی است که به پایتخت مهاجرت کرده، این روزها را در شهر بومی خود سپری می‌کند. او توضیح می‌دهد که وضعیت شرکت NGL در نحوه کار با نیروی خود به گونه‌ای بوده که اساساً زمینه بروز چنین تراژدی را فراهم کرده بود: «درست است که این حادثه شنبه شب روی داده، اما امکان داشت که هفته پیش، سال گذشته یا یک ماه بعد اتفاق بیفتد. حدود ۸۰ نفر از اهالی آبدانان و روستاهای اطراف کارمند این شرکت هستند و فاصله‌ای برابر با ۱۵۰ کیلومتر بین محل شرکت و مسکن نیروی کار وجود دارد. با این وجود، مدیران شرکت تصمیم گرفتند که هیچ خوابگاه و مکانی برای نیروی انسانی درنظر نگیرند و زیر بار این هزینه نروند و در نتیجه این تعداد نیروی کار را تحت خطر دائمی قرار دهند و حالا نتیجه‌اش این فاجعه است.

نوع قرارداد این افراد به گونه‌ای بود که پرسنل بخش بهره‌برداری هر سه ماه یک‌بار و نیروهای بخش راه‌اندازی هر ماه قرارداد خود را تمدید می‌کردند. عدم امنیت شغلی وضعیت را طوری ایجاد کرده بود که عملاً این افراد هیچ راهی جز تحمل شرایط موجود نداشتند.» او ادامه می‌دهد: «شرکت فقط مبلغ ۳۵ هزار تومان به عنوان حق صبحانه به نیروهای خود می‌پرداخت و با وجود اینکه هفته گذشته اعتصابی نیز در شرکت رخ داده بود، اما مدیران گفته بودند که هرکس مشکلی داشته باشد می‌تواند برود، در منطقه‌ای که اساساً شغل دیگری وجود ندارد.»

به گفته مرادخانی، انسان‌هایی که جان خود را در این حادثه دلخراش از دست دادند، یکی از اعضای خانواده‌ها بودند و همچنین سرمایه انسانی این کشور به حساب می‌آمدند: «بیشتر این جوانان تحصیلات عالی داشتند و سال‌ها تجربه کاری با ارزشی که توانسته بودند در این سال‌ها به دست آورند. این افراد می‌توانستند به عنوان مدیر تأسیسات، مدیر خط تولید یا مدیر برق در مجموعه‌ها مشغول به کار شوند. سرمایه انسانی که در تمامی نقاط دنیا به عنوان رکن اساسی برای ایجاد ارزش دیده می‌شود و از مؤلفه‌های مهم توسعه پایدار هر کشوری محسوب می‌شود و اسناد جهانی به شدت بر آن تأکید دارند. اما می‌بینید که بی‌توجهی و سهل‌انگاری یک یا چند مدیر باعث این مصیبت شده است. بهترین فرزندان این سرزمین در این واقعه جان خود را از دست داده‌اند و در عوض، برادر مدیر بدون هیچ گونه تحصیلات، تحصیلات یا تجربه‌ای، به مدیریت نظارت برق کل NGL منصوب شده است.»

این استاد دانشگاه بر این نکته تأکید می‌کند که نباید به آسانی راننده و اتوبوس را مقصر شناساند و از قصور سایر مدیران چشم‌پوشی کرد و می‌افزاید: «حتی در حال حاضر که هنوز چیزهای روشنی وجود ندارد، چندجایی اشاره شده که تقصیر راننده بوده است. نورمحمد صفا، راننده این اتوبوس از جمله رانندگان معتمد و شناخته‌شده در آبدانان است و همه کارکنان به خوبی می‌دانستند که او چه اندازه مقبول و مورد اعتماد است و در مسیر او به راحتی به خواب عمیق فرو می‌رفتند. او نیز از شدت فشار کاری در ماه‌های اخیر سه بار مسیر شرکت به آبدانان را در روزهای تعطیل طی کرده بود، بدون این که هزینه‌ای اضافی دریافت کند. پس نباید این فاجعه بزرگ را صرفاً به یک راننده و یک خودرو تقلیل داد.»

مرادخانی در ادامه می‌گوید: «شرکت NGL در ماه‌های پس از جنگ، با افزایش چشمگیر درآمد نیز روبرو بوده است: «این شرکت برای انتقال گاز خود به پتروشیمی ماهشهر مشغول به کار بود. بعد از جنگ و آسیب به پتروشیمی ماهشهر، گاز NGL به طور مستقیم به پاکستان صادر می‌شد. با افزایش ناگهانی قیمت ارز در ماه‌های اخیر، درآمد این شرکت به حدود پنج‌هزار میلیارد تومان در ماه رسیده است. اما از تمام این درآمد، حتی یک خوابگاه یا کانکس برای تأمین آسایش کارکنان خود در نظر نگرفته است».