ریاست اداره حفاظت و احیای تالاب‌ها در مدیریت کل حفاظت محیط زیست خوزستان، از شناسایی ۳۷۹ گونه پرنده و وجود ۲۳ گونه در لیست سرخ IUCN خبر داده و به تهدیدهای اصلی این اکوسیستم اشاره می‌کند؛ از جمله توسعه نفتی، خشکی و کاهش حقابه، آلودگی‌ها، وجود سگ‌های ولگرد و شکار غیرمجاز.

به گفته این مقام مسئول، توسعه میادین نفتی در منطقه تالاب بستگی به پرداخت خسارت‌ها طبق مقررات مربوط به تالاب‌ها و ارزیابی اقتصادی، اجرای طرح جامع نجات و احیا، سنجش توان اکولوژیکی و مشخص کردن ظرفیت پذیرش زیستگاه دارد. همچنین، نیاز به بازنگری در مطالعات میدان نفتی سهراب و انجام ارزیابی‌های استراتژیک (SEA) برای کلیه میادین نفتی و منطقه احساس می‌شود.

موسی مدحجی با بیان وضعیت تالاب هورالعظیم در گفت‌وگو با ایسنا، اظهار داشت: این تالاب به‌عنوان یک اکوسیستم آبی در بین‌النهرین، مساحتی بالغ بر ۱۲۰ هزار هکتار را در برگرفته و به عنوان ایستگاه کلیدی برای استراحت و تغذیه پرندگان آبزی و کنارآبزی در غرب آسیا عمل می‌کند.

وی اضافه کرد: تاکنون بیش از ۳۷۹ گونه پرنده در این تالاب شناسایی شده، که به وضوح نشان‌دهنده تنوع زیستی بالای آن، شامل پهنه‌های آبی، نیزارها و زمین‌های گل‌آلود می‌باشد. ۲۳ گونه از این پرندگان در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار دارند.

مدحجی ادامه داد: در آخرین سرشماری زمستانی، تعداد ۷۱ هزار و ۵۸۴ پرنده در هورالعظیم شمارش شد که بیشترین جمعیت را در مقایسه با سایر تالاب‌های خوزستان به خود اختصاص داده است. اکثریت مجتمع پرندگان شامل گونه‌های مرتبط با آب بوده و خانواده مرغابیان (Anatidae) غالب این اکوسیستم را تشکیل می‌دهد.

کاهش جمعیت و وضعیت گونه‌های کلیدی

وی در مورد تغییرات جمعیتی پرندگان در تالاب هورالعظیم گفت: مقایسه آمار سرشماری‌ها نشان‌دهنده کاهش قابل توجه جمعیت کل از ۸۸ هزار و ۵۸۵ پرنده در سال گذشته به ۷۱ هزار و ۵۸۴ در سال جاری است، که این امر به فشار روزافزون بر زیستگاه در سطح حوضه آبریز و در مسیرهای مهاجرتی مرتبط است. هورالعظیم در تقاطع سه کریدور اصلی مهاجرت پرندگان از سیبری، اروپای شرقی و آفریقا واقع شده است.

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان یادآور شد: اکراس آفریقایی (Sacred Ibis) به عنوان گونه‌ای با جمعیت نادر در هورالعظیم، به‌دلیل تخریب زیستگاه و کاهش حقابه تالاب، در معرض خطر قرار دارد و تابستان‌ها در این تالاب زادآوری می‌کند. همچنین اردک مرمری (Marbled Duck)، به عنوان گونه‌ای بسیار وابسته به سلامت تالاب، از زادآوری پایداری برخوردار است.

پیآمدهای توسعه نفتی، سگ‌های بلاصاحب و آلودگی‌ها

وی تصریح کرد: استقرار زیرساخت‌های نفتی، نظیر میادین پنج‌گانه و چاه‌های نفت در منطقه تالاب و راه‌های دسترسی، منجر به جدا شدن بخش‌های زیستگاه و تغییر در سیستم هیدرولوژیکی و توپوگرافی شده و امنیت آن را کاهش داده است. برداشت‌های آب از تالاب، خاکریزی‌ها و ایجاد پدهای نفتی میزان شوری آب را به طرز قابل ملاحظه‌ای افزایش داده‌اند.

مدحجی ادامه داد: همچنین، آلودگی نوری ناشی از لامپ‌های نورافکن و آلودگی صوتی حاصل از حفاری و تردد، الگوهای طبیعی استراحت و ساخت لانه پرندگان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

فعالیت نفتی در تالاب هورالعظیم

وی همچنین درباره تأثیر سگ‌های بلاصاحب بر زیستگاه پرندگان در هورالعظیم اظهار داشت: نگهداری و تغذیه سگ‌های رهاشده وابسته به کمپ‌های نفتی به کلونی‌های زادآوری فلامینگوی بزرگ آسیب جدی وارد کرده و منجر به تخریب ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه و از بین رفتن جوجه‌ها و تخلیه کلونی شده است. این پدیده، نمونه‌ای روشن از تأثیر گونه‌های غیربومی وابسته به فعالیت‌های انسانی بر موفقیت زادآوری گونه‌های حساس است.

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان درباره آلودگی آب هورالعظیم نیز عنوان کرد: ورود آلاینده‌ها و کاهش کیفیت آب به همراه افت سطح اکسیژن محلول ناشی از آتش‌سوزی‌ها، خاکریزی‌ها، ساخت‌وساز و تخلیه کنده‌های حفاری و پساب‌ها در گذشته و نیز برقراری دکل‌ها و خطوط برق متعدد، تأثیر مستقیمی بر جمعیت ماهی‌ها و به تبع آن بر در دسترس بودن منابع غذایی پرندگان ماهی‌خوار و مهاجر دارد.

وی افزود: خشکی تالاب، به ویژه در بخش عراقی، عامل اصلی آتش‌سوزی‌های گسترده در نیزارهای هورالعظیم، که تنها در یک مورد ۲۲ هزار هکتار در آتش سوخته است، محسوب می‌شود. این آتش‌سوزی‌ها نه‌تنها به تخریب زیستگاه‌های لانه‌گزینی و استراحت منجر می‌شود، بلکه باعث کاهش شدید اکسیژن آب و مرگ ماهی‌ها شده و زنجیره غذایی پرندگان آبزی را مختل می‌کند. دود ناشی از این حریق نیز به‌عنوان عاملی استرس‌زا برای سلامت پرندگان و سایر جانداران عمل می‌کند.

مدحجی ادامه داد: کمبود حقابه زیست‌محیطی و خشکسالی‌های مکرر از جمله عوامل اساسی افت جمعیت پرندگان مهاجر به حساب می‌آید. کاهش سطح آب و خشک شدن پهنه‌های آبی، ظرفیت پذیرش تالاب را برای جمعیت‌های زمستان‌گذران کاهش می‌دهد و بر ترکیب گونه‌ای و تعداد پرندگان تأثیر می‌گذارد. در این وضعیت، گونه‌هایی که برای تغذیه به عمق مشخصی از آب نیاز دارند، مانند برخی از مرغابیان و غواص‌ها، آسیب بیشتری می‌بینند.

گونه‌های با اولویت حفاظتی و شکار غیرمجاز

وی اشاره کرد: چندین جمعیت از گونه‌های دارای اولویت حفاظتی در تالاب هورالعظیم وجود دارند؛ گونه‌های بارزی شامل اردک مرمری (EN)، سسک نیزار خوزی، پلیکان سفید، اردک بلوطی، باکلان مارگردن و اکراس آفریقایی هستند. پایش‌های صورت‌گرفته حاکی از این است که برخی از این گونه‌ها، مانند اردک مرمری، موفق به زادآوری در تالاب شده‌اند که بر اهمیت حفاظتی هورالعظیم به عنوان یک مرکز زادآوری تأکید می‌کند و نه فقط به عنوان یک ایستگاه مهاجرتی.

مدحجی گفت: شکار غیرمجاز با استفاده از تاسیسات ثابت به نام محمیه (دامگاه)، یکی از تهدیدات جدی و دوره‌ای است که معمولاً همزمان با فصل مهاجرت در پاییز و زمستان شدت می‌گیرد. اقدامات کنترلی شامل گشت‌های میدانی، کمین، تخریب محمیه‌ها و ضبط تجهیزات شکار در برخی موارد به بین ۸ تا ۲۵ سازه در یک عملیات، بوده است؛ لیکن با ادامه این تخلفات، نشان‌دهنده سودآوری بالای شکار غیرمجاز و نیاز به راهکارهای پایدارتر برای کاهش انگیزه‌های اقتصادی آن است.

تیلاپیا و اثر آبشاری بر پرندگان

وی درباره ارتباطات اکوسیستمی در هورالعظیم توضیح داد: گونه مهاجم تیلاپیا به‌دلیل همه‌چیزخواری و رقابت شدید با گونه‌های بومی، ساختار جامعه ماهیان تالاب را برهم زده است. این تغییر می‌تواند از دو منظر بر پرندگان ماهی‌خوار مؤثر باشد؛ نخست، کاهش دسترسی به طعمه‌های بومی و مناسب از نظر اندازه و ارزش غذایی و دوم، تغییر در ترکیب و تراکم گونه‌های طعمه. 

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان افزود: این روند، نمونه‌ای از تأثیر آبشاری در اکوسیستم آبی است که در نهایت، پویایی جمعیت شکارچیان سطح بالا یعنی پرندگان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ابزارهای نوین پایش

مدحجی بیان کرد: استفاده از پهپادهای تصویربرداری به‌عنوان ابزاری نوین و مکمل در سرشماری‌ها، به شما کمک می‌کند. این فناوری دقت آماربرداری را با افزایش دقت برای گونه‌های سخت‌دسترس یا مخفی‌کار به شدت افزایش می‌دهد و این امکان را برای پایش ۲۸ ایستگاه استانی در یک دوره فراهم می‌سازد.

وی افزود: علاوه بر پهپادها، پایش‌های ماهواره‌ای نقاط حریق با شناسایی بیش از ۳ هزار مورد آتش‌سوزی و لایروبی آبراهه‌ها برای بهبود گردش آب، دیگر اقدامات فنی در راستای مدیریت و پایش تالاب هستند. این ابزارها در تسهیل تصمیم‌گیری مبتنی بر داده، نقش موثری دارند.

راهبردها؛ گردشگری پایدار و همکاری جوامع محلی

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان بیان داشت: طراحی یک برنامه جامع برای توسعه گردشگری پایدار، با محوریت پرنده‌نگری به عنوان یک جایگزین اقتصادی برای شکار غیرمجاز می‌تواند آثار مثبت به همراه داشته باشد. این طرح نیازمند بسترهای مناسب است که شامل مسیرهای ایمن و راهنماهای آموزش‌دیده و هم‌چنین بازاریابی هدفمند خواهد بود. برای این منظور، برج پرنده‌نگری به مرحله ساخت رسیده و مجوز طرح گردشگری در تالاب هورالعظیم صادر شده است.

وی ادامه داد: مشارکت جوامع محلی در پایش و شمارش پرندگان، به جمع‌آوری داده‌های علمی کمک کرده و همچنین حس آگاهی و مالکیت نسبت به تالاب را تقویت کرده و نظارت اجتماعی بر فعالیت‌های غیرمجاز را افزایش می‌دهد. ایجاد فرصت‌های معیشتی پایدار مرتبط با سلامت تالاب، نظیر گردشگری و صنایع دستی می‌تواند کانون اصلی این تعامل باشد.

طرح جامع مدیریت و احیا و شروط توسعه نفتی

مدحجی افزود: شرح خدمات طرح کلی مدیریت و احیا برای هورالعظیم تهیه و برای تدوین و اجرایی شدن به وزارت نفت ارسال شده است. این طرح با همکاری دانشگاه‌ها و با هدف نجات‌بخشی، احیا، مدیریت و پوشش کل پهنه تالاب و نیز مدیریت آتش‌سوزی‌ها و تأمین نیاز آبی تهیه شده است. نشستی با حضور ذی‌نفعان مختلف شامل صنعت نفت، جوامع محلی و تشکل‌های مردمی برگزار گردیده است تا برنامه جامع حفاظت و احیا با در نظر گرفتن همه جوانب تدوین گردد. آینده تالاب به اجرای مؤثر این طرح و تأمین پایدار حقابه وابسته است.

وی تصریح کرد: هرگونه توسعه میادین نفت در تالاب مشروط به پرداخت خسارت‌ها طبق آیین‌نامه قانونی مربوط به تالاب‌ها و مطالعات ارزیابی اقتصادی، و اجرای طرح جامع نجات و احیای هورالعظیم می‌باشد. 

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان خاطرنشان کرد: همچنین ارزیابی قابلیت اکولوژیکی و تاب‌آوری تالاب و تعیین ظرفیت پذیرش زیستگاه، بازنگری در مطالعات میدان نفتی سهراب و انجام مطالعات ارزیابی استراتژیک (SEA) برای تمامی میادین نفت و منطقه ضروری و الزامی است.

انتهای پیام