تینا مزدکی_سرن، فراتر از یک آزمایشگاه بزرگ فیزیک به حساب می‌آید. این مرکز بین‌المللی به عنوان محل همکاری هزاران پژوهشگر از کشورهای گوناگون، شاهد برگزاری برخی از پیچیده‌ترین آزمایشات تاریخ علم است. از یافتن بوزون هیگز تا ایجاد یک شتاب‌دهنده عظیم در زیر زمین، فعالیت‌های سرن مرزهای دانش انسانی درباره جهان را دست‌خوش تغییر کرده است.

  • سرن در سال ۱۹۵۴ با هدف تقویت همکاری‌های علمی میان کشورهای اروپایی در زمینه فیزیک ذرات تأسیس گردید.
  • مکان اصلی آن در نزدیکی شهر ژنو و در مرز کشورهای سوئیس و فرانسه واقع شده است.
  • برخورددهنده بزرگ هادرونی (LHC) که دارای حلقه‌ای به طول تقریبی ۲۷ کیلومتر است، از اصلی‌ترین ابزارهای تحقیقی این مرکز محسوب می‌شود.
  • کشف بوزون هیگز در سال ۲۰۱۲ از بارزترین موفقیت‌های علمی سرن به شمار می‌رود.
  • در این مرکز، پژوهشگران در مورد ماده تاریک، پادماده و ساختار بنیادی ماده به تحقیقات خود ادامه می‌دهند.
  • فناوری وب جهان‌گستر (World Wide Web) در سال ۱۹۸۹ به پیشنهاد تیم برنرز لی توسط سرن به وجود آمد.

سرن چگونه به وجود آمد؟

پس از پایان جنگ جهانی دوم، دانشمندان اروپایی در جستجوی راهی برای احیای همکاری‌های علمی و جلوگیری از پراکندگی ظرفیت‌های تحقیقاتی قاره بودند. فیزیک ذرات نیازمند تجهیزاتی بسیار بزرگ و پرهزینه بود و هیچ یک از کشورهای اروپایی قادر به تأمین چنین زیرساختی به‌تنهایی نبودند.

در این شرایط، ایده تأسیس یک سازمان مشترک برای تحقیقات هسته‌ای مطرح گردید. توافق‌نامه تأسیس این سازمان در سال ۱۹۵۳ به امضا رسید و سرن در سال ۱۹۵۴ به‌طور رسمی شروع به فعالیت کرد.

نام CERN از عبارت فرانسوی «شورای اروپایی پژوهش‌های هسته‌ای» برگرفته شده است. هرچند نام اولیه حفظ شده، تمرکز کنونی آن بیشتر بر روی فیزیک ذرات و شناخت عناصر بنیادی ماده است.

هدف اصلی سرن پاسخ به سؤالات اساسی است که به ظاهر ساده به نظر می‌رسند. جهان چگونه شکل گرفته است؟ رفتار ذرات بنیادی به چه صورت است؟ و چه نیروهایی ساختار کیهان را تشکیل داده‌اند؟

ششمین نشست شورای سرن از ۲۹ ژوئن تا اول ژوئیه ۱۹۵۳ در پاریس برگزار گردید. در این نشست، کنوانسیون تأسیس این سازمان با امضای ۱۲ کشور و مشروط به تصویب نهایی آن‌ها تأیید شد.

آزمایشگاهی در مرز دو کشور

مرکز اصلی سرن در نزدیکی شهر ژنو واقع است و بخش‌هایی از تأسیسات آن در خاک سوئیس و فرانسه پخش شده‌اند. این مکان یکی از بزرگ‌ترین همکاری‌های علمی بین‌المللی جهان را مدیریت می‌کند.

هزاران پژوهشگر، مهندس و متخصص از دانشگاه‌ها و موسسات علمی کشورهای مختلف در پروژه‌های مرتبط با سرن نقش دارند. تجهیزات این مجموعه فقط به یک آزمایشگاه محدود نمی‌شود و یک شبکه گسترده از شتاب‌دهنده‌ها، آشکارسازها و مراکز پردازش داده را شامل می‌گردد.

در سرن، پژوهشگران به مطالعه ذرات بسیار ریز می‌پردازند تا از رفتار آن‌ها، اصول حاکم بر جهان در مقیاس‌های وسیع‌تر را دریابند.

برخورد ذرات، احیای شرایط ابتدایی جهان

از مهم‌ترین ابزارهای سرن، برخورددهنده بزرگ هادرونی یا LHC است؛ این دستگاه به صورت حلقه‌ای و با طولی حدود ۲۷ کیلومتر، در تونلی نزدیک به ۱۰۰ متر زیر زمین مستقر است. این شتاب‌دهنده در سال ۲۰۰۸ شروع به فعالیت کرد.

در این سامانه، دو باریکه ذرات، معمولاً پروتون‌ها، به سمت مخالف یکدیگر حرکت می‌کنند و تا سرعتی نزدیک به نور شتاب می‌گیرند. در نقاط مشخص، این ذرات با هم برخورد می‌کنند. انرژی آزاد شده از این تصادم‌ها، به تولید انواع مختلفی از ذرات منجر می‌شود و آشکارسازهای بزرگ، آثار و مسیر حرکت آن‌ها را ضبط می‌کنند.

هدف این آزمایش‌ها، بازسازی کامل انفجار بزرگ نیست؛ بلکه ایجاد شرایطی است که اجازه می‌دهد دانشمندان، رفتار ماده را در انرژی‌های بسیار بالا و در شرایطی مشابه به لحظات اولیه جهان مورد بررسی قرار دهند.

کشف بوزون هیگز، یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌ها

یکی از پرسش‌های کلیدی در فیزیک این است که چگونه ذرات بنیادی جرم پیدا می‌کنند. در دهه ۱۹۶۰، نظریه‌ای در ارتباط با میدان هیگز مطرح شد که وجود ذره‌ای به نام بوزون هیگز را پیش‌بینی می‌کرد.

در نهایت، در ۴ ژوئیه ۲۰۱۲، دو گروه پژوهشی ATLAS و CMS در سرن از شناسایی ذره‌ای که با بوزون هیگز مطابقت داشت خبر دادند. این کشف، یکی از تعیین‌کننده‌ترین تأییدات تجربی مدل استاندارد فیزیک ذرات بود و در سال ۲۰۱۳ منجر به اعطای جایزه نوبل فیزیک به فرانسوا انگلرت و پیتر هیگز گردید.

در تاریخ ۱۰ ژوئن ۱۹۵۵، فلیکس بلوخ، مدیرکل آن زمان سرن، در محل احداث این آزمایشگاه، سنگ بنای این مرکز را بنیان نهاد. ماکس پتی‌پیر، رئیس وقت کنفدراسیون سوئیس، نیز در این مراسم حضور داشت.

پرسش‌های متبادر هنوز بی‌پاسخ

با وجود این موفقیت‌ها، دانشمندان هنوز در جستجوی پاسخ به بسیاری از سؤالات بنیادی باقی‌مانده‌اند. ماهیت ماده تاریک چیست؟ چرا جهان قابل مشاهده عمدتاً از ماده تشکیل شده است در حالی که مقدار بسیار کمی پادماده در آن وجود دارد؟ آیا ذرات یا نیروهایی فراتر از مدل استاندارد وجود دارند؟

سرن برای بررسی این سؤالات تنها به برخورددهنده بزرگ هادرونی متکی نیست; سایر آزمایش‌ها مانند ALICE، رفتار ماده در شرایط خاص را مطالعه می‌کنند و پروژه‌های دیگر نیز به بررسی پادماده و جست‌وجوی ذرات ناشناخته اختصاص یافته‌اند.

سرن تنها محل آزمایش‌های فیزیکی نیست

یکی از رویدادهای جالب در تاریخ سرن، پیوند آن با شکل‌گیری اینترنت مدرن است. تیم برنرز لی، پژوهشگر بریتانیایی، در سال ۱۹۸۹ زمانی که در این مرکز مشغول به کار بود ایده وب جهان‌گستر را ارائه داد. هدف ابتدایی، تسهیل تبادل اطلاعات میان دانشمندان و مؤسسات تحقیقاتی در کشورهای متفاوت بود.

نخستین وب‌سایت جهان نیز در سرن راه‌اندازی شد. در تاریخ ۳۰ آوریل ۱۹۹۳، این سازمان نرم‌افزار وب را به طور عمومی در دسترس قرار داد، تصمیمی که به گسترش جهانی این فناوری کمک شایانی کرد.

جست‌وجویی که همچنان ادامه دارد

سرن نمونه‌ای از یک همکاری علمی وسیع در سطح جهانی است، جایی که هزارن پژوهشگر با استفاده از فناوری‌های نوین، در پی پاسخ به سوالاتی هستند که قرن‌ها ذهن انسان را درگیر کرده است.

کشف بوزون هیگز نشان داد که این تلاش‌ها می‌توانند به پاسخ‌های حائز اهمیت دست یابند؛ با این حال، هنوز بخش عمده‌ای از جهان برای علم ناشناخته باقی مانده است. شاید ارزش اصلی سرن در تبدیل پرسش‌های بزرگ درباره کیهان به آزمایشاتی باشد که نتایج آن‌ها قابل اندازه‌گیری و بررسی هستند.

۲۲۷۳۲۳