ریحانه اسکندری - شانزدهم نوامبر سال ۲۰۰۱، مخاطبان آمریکایی برای نخستین بار داستان پسری را بر روی پرده بزرگ سینما مشاهده کردند که در سن یازده‌سالگی دریافته بود جادوگر است. این پسر که تا آن زمان در زیر پله‌های خانه خاله و شوهر خاله‌اش زندگی می‌کرد، از گذشته خانوادگی‌اش بی‌خبر بود و گمان می‌کرد زندگی‌اش به همین روال ادامه خواهد داشت. اما با ورود هاگرید، دریافت نامه‌های اسرارآمیز هاگوارتز و سرانجام سوار شدن به قطار معروف سکوی نه و سه‌چهارم، همه‌چیز دگرگون شد.

فیلم «هری پاتر و سنگ جادو» به کارگردانی کریس کلمبوس، اولین اقتباس سینمایی از مجموعه رمان‌های جی. کی. رولینگ به شمار می‌رفت؛ اثری که در آن زمان بخش زیادی از بینندگانش را کودکانی تشکیل می‌دادند که قبلاً با نسخه‌های چاپی داستان آشنا شده بودند. با این حال، فیلم به سرعت فراتر از محدوده تماشاگران کتاب رفته و به یکی از رویدادهای سینمایی مهم آغاز قرن بیست و یکم بدل شد.

امروز و در سالگرد بیست‌وپنجمین سال اکران این فیلم، می‌توان نگاهی به مسیری انداخت که از انتشار یک رمان کودک و نوجوان شروع شده و به شکل‌گیری یک جهان گسترده در سینما، تئاتر، بازی‌های ویدیویی و صنعت سرگرمی منجر شده است.

از سفر قطار تا آغاز دنیای جادوگری

پیش از آنکه داستان هری پاتر به سینما راه یابد، در اندیشه جی. کی. رولینگ شکل گرفت. او ایده اولیه این مجموعه را در سال ۱۹۹۰ و در سفر با قطار از منچستر به لندن به ذهنش خطور کرد. رولینگ بعدها در روایت‌های مختلف از آن سفر به عنوان لحظه‌ای یاد کرد که شخصیت پسری جادوگر با موی سیاه و عینک گرد در ذهنش متولد شد.

با این حال، به سرعت کتابی در کتابفروشی‌ها نیافتاد. رولینگ چندین سال به کار بر روی داستان، شخصیت‌ها و دنیای جادوگری آن پرداخت تا اینکه نخستین جلد با عنوان «هری پاتر و سنگ فیلسوف» در سال ۱۹۹۷ در بریتانیا به چاپ رسید.

داستان با زندگی پسری یتیم آغاز می‌شود که پس از از دست دادن والدینش نزد خانواده دورسلی زندگی می‌کند. این خانواده نه‌تنها به او علاقه‌ای ندارند، بلکه تلاش می‌کنند هر نشانه‌ای از تفاوت و توانایی‌های غیرعادی‌اش را پنهان کنند. اما ورود نامه‌های هاگوارتز، مدرسه علوم و فنون جادوگری، دری به سوی جهانی جدید را برای هری می‌گشاید؛ جهانی که در آن دوستانی چون رون ویزلی و هرماینی گرنجر پیدا می‌کند و به تدریج با حقیقت مرگ والدینش و خصومت با لرد ولدمورت پی می‌برد.

هری پاتر از کتاب تا سینما

این نخستین کتاب با استقبال چشمگیر روبرو شد و انتشار شش جلد دیگر آن را به یکی از پرفروش‌ترین آثار ادبیات کودک و نوجوان مبدل کرد. بر اساس آمار منتشر شده از سوی ناشر آمریکایی این مجموعه، تاکنون بیش از ۶۰۰ میلیون نسخه از کتاب‌های هری پاتر در جهان به فروش رسیده و این آثار به بیش از ۸۵ زبان ترجمه شده‌اند.

موفقیت کتاب‌ها به سرعت توجه سینماگران را جلب کرد. در سال ۱۹۹۹، شرکت برادران وارنر حقوق ساخت اقتباس سینمایی این مجموعه را خریداری کرده و پروژه‌ای را کلید زد که قرار بود یکی از پرمخاطب‌ترین مجموعه‌های سینمایی جهان باشد.

«هری پاتر و سنگ جادو»

چرا کریس کلمبوس به عنوان کارگردان انتخاب شد؟

انتخاب کارگردان برای نخستین فیلم انتخابی آسان نبود. سازندگان به دنبال فردی بودند که بتواند دنیای شگفت‌انگیز و پرجزئیات رولینگ را به طوری قابل قبول بر روی پرده بیاورد؛ بدون آنکه ویژگی‌های کلیدی داستان و شخصیت‌ها قربانی تغییرات لازم شود.

در نهایت کریس کلمبوس برای کارگردانی این فیلم برگزیده شد؛ فردی که پیش از این آثاری چون «تنها در خانه» و «خانم دابت‌فایر» را ساخته و تجربه کار با شخصیت‌های کودک و نوجوان را داشت.

کلمبوس در گفتگوهای بعدی پیرامون این پروژه ابراز کرده که پس از مطالعه کتاب، به شدت تحت تأثیر داستان قرار گرفته و آرزو داشت آن را به فیلم تبدیل کند. برای این کار او به همکاری با دیوید هیمن، تهیه‌کننده فیلم، پرداخت و تلاش شد اقتباس سینمایی تا حد ممکن به جهان کتاب وفادار بماند.

یکی از تصمیمات کلیدی در این فرآیند، توجه به نظرات رولینگ درباره انتخاب بازیگران بود. نویسنده مجموعه از ابتدای کار به چگونگی نمایش شخصیت‌ها حساسیت داشت و سازندگان نیز قصد داشتند بازیگرانی را انتخاب کنند که با تصویر ذهنی مخاطبان از شخصیت‌ها همخوانی داشته باشند.

سه بازیگر جوان و انتخابی که تاریخ سینما را تغییر داد

یکی از چالش‌های مهم در تولید «هری پاتر و سنگ جادو»، انتخاب سه بازیگر اصلی آن بود. دنیل ردکلیف، روپرت گرینت و اما واتسون در زمان ساخت فیلم هنوز به چهره‌های مشهور تبدیل نشده بودند و تجربه قابل توجهی در سینما نداشتند.

یافتن بازیگر برای نقش هری دشوارترین بخش انتخاب بازیگران بود. گروه تولید هزاران کودک را برای این نقش بررسی کرد، اما گزینه مناسب به سختی پیدا می‌شد. در نهایت کلمبوس دنیل ردکلیف را در سریال تلویزیونی «دیوید کاپرفیلد» از بی‌بی‌سی مشاهده کرده و به این نتیجه رسید که او شایسته ایفای نقش هری پاتر است.

متقاعد کردن خانواده ردکلیف برای ورود او به پروژه آسان نبود. والدین وی نگران بودند که شهرت ناگهانی و فشارهای ناشی از حضور در چنین مجموعه بزرگ، بر زندگی فرزندشان تأثیر منفی بگذارد. در نهایت دیوید هیمن با خانواده او گفتگو کرده و پس از انجام آزمون بازیگری، ردکلیف به عنوان بازیگر اصلی انتخاب شد.

در اوت سال ۲۰۰۰، انتخاب او به طور رسمی اعلام شد و همزمان، روپرت گرینت به عنوان رون ویزلی و اما واتسون به عنوان هرماینی گرنجر معرفی شدند.

جالب اینجاست که مسیر گرینت به نقش رون نیز قابل توجه بود. او که از طرفداران کتاب‌های هری پاتر بود، پس از شنیدن خبری درباره فراخوان انتخاب بازیگر در برنامه خبری کودکان بی‌بی‌سی، تصمیم به شرکت در این فراخوان گرفت. در ابتدا او اطلاعات و عکسی از خود فرستاد، اما پس از عدم دریافت جوابی، ویدیویی از خود ضبط کرد و در آن درباره اشتیاقش برای ایفای نقش رون توضیح داد.

واتسون نیز از راه فراخوانی که در مدرسه‌اش مطرح شده بود، وارد مراحل انتخاب بازیگر گردید و چندین آزمون را پشت سر گذاشت.

بازیگران هری پاتر در دوران انتخاب بازیگر

نکته جالب توجه این بود که هر سه بازیگر در زمان انتخاب شدن، هنوز در اوج ابتدایی کار حرفه‌ای خود بودند. ردکلیف و واتسون بعدها به چهره‌های شناخته‌شده سینمای جهان تبدیل گشتند و گرینت نیز با نقش رون ویزلی در یاد و خاطر میلیون‌ها تماشاگر جاودانه شد.

علاوه بر این سه بازیگر، گروهی از بازیگران زبده بریتانیایی و ایرلندی نیز در فیلم نقش‌آفرینی کردند؛ از جمله ریچارد هریس به عنوان آلبوس دامبلدور، مگی اسمیت به عنوان مینروا مک‌گوناگل، آلن ریکمن در نقش سوروس اسنیپ، رابی کالترین به عنوان هاگرید و جان هرت در نقش آقای اولیوندر.

این گروه بازیگران یکی از ویژگی‌های اصلی فیلم را شکل دادند؛ ترکیب چهره‌های باتجربه در کنار گروهی از بازیگران جوان، عمق بیشتری به جهان داستان بخشیده و فضای مدرسه جادوگری را قابل قبول‌تر کرده بود.

ساخت هاگوارتز؛ جادویی که از طریق دکور و جزئیات جان گرفت

فیلم‌برداری «هری پاتر و سنگ جادو» در تاریخ ۲۹ سپتامبر ۲۰۰۰ آغاز گشت. بخش عمده‌ای از تولید در استودیوهای لیوزدن واقع در انگلستان صورت پذیرفت؛ مجموعه‌ای که در سال‌های بعد به محل اصلی تولید تمامی هشت فیلم هری پاتر تبدیل شد.

یکی از نخستین و حیاتی‌ترین دکورهایی که برای فیلم ساخته شد، تالار بزرگ هاگوارتز بود؛ فضایی وسیع با میزهای بزرگ و سقف بلندی که قرار بود عظمتی از مدرسه جادوگری را به بیننده منتقل کند. این تالار می‌توانست بیش از ۴۰۰ کودک را در خود جای دهد و بعداً در هفت فیلم دیگر در این مجموعه به کار گرفته شد.

هاگوارتز

طراحی صحنه به عهده استوارت کریگ بود؛ طراح تولیدی که نقش بسیار زیادی در شکل‌گیری هویت بصری دنیای هری پاتر ایفا کرد. او و تیمش تلاش کردند فضاهایی بسازند که در عین داشتن حس خیال‌انگیزی، واقع‌نما نیز به نظر برسند. از راهروهای سنگی هاگوارتز تا فروشگاه‌های خیابان دیاگون، هر محیط با جزئیات ویژه طراحی گردید.

یکی از نکات قابل توجه در تولید فیلم، به کارگیری ترکیبی از دکورهای واقعی، جلوه‌های ویژه و عناصر واقعی بود. سازندگان نمی‌خواستند تمامی دنیای جادوگری فقط به تصاویری رایانه‌ای محدود شود. به همین دلیل، بخش زیادی از فضاها و وسایل جادویی به صورت واقعی ساخته شدند تا بازیگران بتوانند با آنها ارتباط داشته باشند.

هاگوارتز

موسیقی فیلم نیز نقش بسزایی در ماندگاری آن داشت. جان ویلیامز، آهنگساز مشهور آمریکایی، ساخت موسیقی متن را بر عهده داشت. قطعه «تم هدویگ» که با ساز سلستا نواخته می‌شود، به یکی از شناخته‌شده‌ترین ملودی‌های تاریخ سینمای فانتزی تبدیل شده و حتی افرادی که فیلم را ندیده‌اند ممکن است با شنیدنش به یاد دنیای هری پاتر بیفتند.

هاگوارتز

از نخستین نمایش تا موفقیت جهانی

نخستین نمایش عمومی فیلم در تاریخ چهارم نوامبر ۲۰۰۱ در میدان لستر لندن انجام شد؛ مراسمی که با حضور رولینگ، بازیگران و عوامل مختلف فیلم برگزار گردید. پس از این، فیلم در شانزدهم نوامبر آن سال به طور گسترده در بریتانیا و آمریکا به نمایش درآمد.

مدت زمان فیلم حدود ۱۵۲ دقیقه بود و با وجود طول نسبتاً زیاد، موفق به جذب مخاطبان زیادی شد. «هری پاتر و سنگ جادو» در نخستین آخر هفته اکران خود در آمریکا بیش از ۹۰ میلیون دلار فروش داشت و به سرعت به یکی از پرفروش‌ترین آثار سال تبدیل گردید.

بر اساس آمار به‌روزشده، با احتساب اکران‌های مجدد، فروش جهانی این فیلم از مرز یک میلیارد دلار عبور کرده است. این رقم نشان‌دهنده این است که استقبال از نخستین سفر هری پاتر تنها به زمان اکران اولیه محدود نمانده و در سال‌های بعد نیز بینندگان جدیدی به تماشای آن نشسته‌اند.

فیلم همچنین در هفتاد و چهارمین دوره جوایز اسکار برای دریافت سه جایزه در بخش‌های موسیقی متن، طراحی صحنه و طراحی لباس نامزد شد؛ اگرچه هیچ یک از این جوایز نصیبش نشد.

موفقیت جدول فروش و ارزیابی‌های تماشاگران باعث شد ساخت قسمت دوم با عنوان «هری پاتر و تالار اسرار» در دستور کار قرار گیرد. فیلم‌برداری قسمت دوم تنها سه روز پس از اکران عمومی نخستین فیلم آغاز شد؛ نشانه‌ای از اعتمادی که سازندگان به موفقیت این مجموعه داشتند.

هری پاتر

چگونه هری پاتر از یک مجموعه فیلم فراتر رفت؟

ساخت نخستین فیلم، آغازگر مسیری بود که در نهایت به تولید هشت فیلم سینمایی بر پایه هفت کتاب رولینگ انجامید. داستان هری، رون و هرماینی در طول ده سال ادامه یافت و تماشاگرانی که در ابتدا با این سه شخصیت دوران کودکی آشنا شده بودند، در قسمت‌های پایانی رشد آنها و ورود به دنیایی پیچیده‌تر و تاریک‌تر را دیدند.

این تغییر تدریجی به یکی از ویژگی‌های قابل توجه مجموعه بدل شد. فیلم‌های ابتدایی عمدتاً بر ماجراجویی، کشف جادو و فضای مدرسه متمرکز بودند، اما با پیشرفت داستان، موضوعاتی چون مرگ، قدرت، تبعیض، انتخاب‌های اخلاقی، وفاداری و مسئولیت‌پذیری بیشتر به نمایش درآمدند.

علاوه بر این، هری پاتر به تدریج از سینما فراتر رفت. بازی‌های ویدیویی، محصولات فرهنگی، نمایش صحنه‌ای «هری پاتر و فرزند نفرین‌شده»، تجربه‌های تفریحی و پارک‌های موضوعی، هر کدام بخشی از این جهان را گسترش دادند. مجموعه سینمایی «جانوران شگفت‌انگیز» نیز با تمرکز بر شخصیت‌ها و وقایع پیش از داستان اصلی، جهان جادوگری را بسط داد.

از دیدگاه صنعت سینما، این مجموعه اهمیت خاصی داشت. موفقیت آن به تثبیت اقتباس‌های سینمایی از آثار ادبی پرفروش کمک کرده و نشان داد که یک داستان می‌تواند در قالب چندین فیلم، تماشاگران خود را در طول سال‌ها حفظ کند. استودیوهای فیلم‌سازی نیز به ظرفیت تجاری مجموعه‌های داستانی بلندمدت توجه بیشتری نشان دادند.

یکی از میراث‌های مهم این پروژه برای صنعت فیلم بریتانیا، استودیوهای لیوزدن بود. این مجموعه که محل تولید تمامی هشت فیلم هری پاتر شد، پس از اتمام فیلم‌برداری به فضایی برای نگهداری دکورها، لباس‌ها و وسایل اصلی فیلم‌ها بدل شده است. در سال ۲۰۱۲ نیز تور استودیویی «ساخت هری پاتر» راه‌اندازی گردید تا علاقه‌مندان بتوانند از نزدیک با بخشی از روند تولید این آثار آشنا شوند.

هری پاتر، از نخستین فیلم: «هری پاتر و سنگ جادو» تا فیلم پایانی «هری پاتر: یادگاران مرگ ۲»

۲۵ سال بعد؛ جادوی هاگوارتز همچنان برقرار است

بیست و پنج سال پس از اولین اکران، هری پاتر همچنان به عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌ها در فرهنگ عمومی به حساب می‌آید. نسلی که در اوایل دهه ۲۰۰۰ با ردکلیف، واتسون و گرینت به هاگوارتز سفر کرد، حالا بزرگ شده‌اند؛ اما داستان همچنان برای بینندگان جدید جذابیت دارد.

در همین سال ۲۰۲۶، بیست و پنجمین سالگرد نخستین فیلم با برنامه‌های ویژه و نمایش‌های مناسبتی گرامی داشته می‌شود. از طرفی، شبکه اچ‌بی‌او در حال ساخت یک مجموعه تلویزیونی تازه بر اساس کتاب‌های هری پاتر است که پیش بینی می‌شود در سال ۲۰۲۷ به پخش برسد. این مجموعه قرار است داستان کتاب‌ها را به شیوه‌ای نو و با گروهی جدید از بازیگران روایت کند.

شاید راز ماندگاری هری پاتر تنها در جادو، موجودات شگفت‌انگیز یا نبردهای هیجان‌انگیز آن گنجانده نشده باشد. این داستان در کنار تمام عناصر فانتزی‌اش، به تنهایی، یافتن خانواده، دوستی، پذیرش و انتخاب بین خیر و شر می‌پردازد؛ مسائلی که هیچگاه محدود به سن یا نسل خاصی نیستند.

هری در نخستین فیلم، پسری یازده‌ساله بود که برای نخستین بار احساس می‌کرد جایگاهی در جهان دارد. او دوستانی یافت، با گذشته‌اش مواجه شد و آموخت که حتی در جهانی سرشار از جادو، تصمیمات انسان‌ها هستند که مسیر زندگی‌شان را ترسیم می‌کند.

شاید به همین خاطر است که ۲۵ سال پس از این رویدادها، هنوز برای بسیاری از تماشاگران، نام هاگوارتز یادآور تجربه‌ای فراتر از صرف تماشای یک فیلم است؛ یادآور لحظه‌ای که برای نخستین بار خیال کردند پشت دیوارهای عادی جهان، احتمالاً دری به سوی یک دنیای جادویی وجود دارد.

۵۹۲۴۴