فرارو- شاخص کیفیت هوای تهران به عدد ۱۴۸ رسیده و محدودیت‌های ترافیکی از منزل آغاز می‌شود، اما علیرضا باید به محل کارش برود. او با سپاسگزاری از خداوند، اذعان می‌دارد که لااقل پلاک موتورسیکلتش شامل طرح زوج و فرد نیست. روز کاری او از ساعت هفت یا هشت صبح در یک پلتفرم اینترنتی آغاز می‌شود و حوالی ظهر، پیک موتوری رستورانی که در نزدیکی‌اش قرار دارد، می‌شود، و در بیشتر روزها تا آخر شب، سفارش‌های اینترنتی را جابه‌جا می‌کند. به گفته خود او، گاهی اوقات تا ساعت یک بامداد پشت موتور باقی می‌ماند، اما درآمدش به سختی می‌تواند زندگی‌اش را تأمین کند.

به نقل از فرارو، موتورسیکلت علیرضا در سال ۱۳۸۹ تولید شده است. یک سی‌جی ۱۲۵ ایرانی که همچنان کار می‌کند، اما هزینه‌های تعمیر و استهلاک آن هر ماه بخشی از درآمدش را به خود اختصاص می‌دهد. خرید یک موتورسیکلت جدید نیز برای او در حال حاضر به آرزویی دور نظر می‌رسد تا تصمیمی اقتصادی؛ در این شرایط، موتورسیکلت کهنه علیرضا، یکی از عوامل آلاینده هوای تهران به حساب می‌آید که دود آن ریه‌های پایتخت را به سرفه واداشته و صدای اگزوزش آرامش این شهر را از بین برده است. این وسیله قدیمی با این حال، تنها وسیله‌ای است که او برای کسب درآمد در اختیار دارد.

هزینه کار با موتورسیکلت؛ از سوخت تا تعمیرات

تهران با تنها چند هزار موتورسیکلت فرسوده مواجه نیست. مقامات شهری از فعالیت تقریباً سه‌ونیم میلیون موتورسیکلت در استان تهران خبر داده‌اند که نزدیک به ۹۰ درصد آن‌ها فرسوده هستند. سهم موتورسیکلت‌ها از آلودگی ناشی از منابع متحرک نیز حدود ۲۱ درصد تخمین زده شده است (البته این آمار نباید با سهم آن‌ها از کل آلودگی هوای شهر اشتباه گرفته شود).

سن فرسودگی موتورسیکلت‌ها هم متفاوت است. موتورسیکلت‌های کاربراتوری، انژکتوری و برقی قوانین یکسانی ندارند. اگرچه معاینه فنی به‌ظاهر برای موتورسیکلت‌ها الزامی است، ولی در عمل هیچ الزامی برای آن وجود ندارد. به همین ترتیب، تهران با ناوگانی مواجه است که بخش عمده‌ای از آن نیازمند نوسازی است، اما بسیاری از صاحبان این موتورها نه تنها قادر به خرید وسیله‌ای جدید نیستند، بلکه نمی‌توانند به‌راحتی از وسیله کارشان کناره‌گیری کنند.

برای درک اینکه چرا موتورسیکلت‌های فرسوده هنوز در خیابان‌ها تردد می‌کنند، کافی است نگاهی به دخل‌وخرج افرادی بیندازیم که با همین وسایل امرار معاش می‌کنند. درآمد یک پیک موتوری در نگاه اول شاید جذاب به نظر برسد، ولی این مقدار را باید با هزینه بنزین، تعمیرات، قطعات مصرفی و استهلاک مقایسه کرد، به ویژه اگر وسیله فرسوده و قدیمی باشد.

داوود محمدی، رئیس اتحادیه حمل‌ونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران، تعداد پیک‌های فعال در دفاتر تحت پوشش اتحادیه را بین چهار تا پنج هزار نفر اعلام کرده است و بر اساس گفته‌های او، درآمد روزانه یک پیک موتوری به‌طور متوسط نزدیک به یک میلیون تومان می‌باشد. این معادل ۲۶ میلیون تومان درآمد ناخالص در صورت کار کردن ۲۶ روز در ماه خواهد بود.

البته این رقم را نمی‌توان به همه پیک‌ها تعمیم داد، زیرا تعداد سفارش‌ها، ساعات کار و نوع فعالیت هر فرد ممکن است متفاوت باشد. مثلاً فرید از درآمد ماهانه ۴۵ میلیون تومان صحبت کرده است، اما این درآمد با ۱۸ ساعت کار مداوم حاصل شده است. یک پیک دیگر هم به درآمد حدود ۵۲ میلیونی در ماه اشاره کرده که با این وجود، همچنان کافی برای تأمین مخارج خانواده‌اش نمی‌باشد.

برای درک بهتر وضعیت مالی یک پیک موتوری، حسابی سرانگشتی انجام می‌دهیم. فرض کنیم موتورسوار روزانه نزدیک به ۱۰۰ کیلومتر سفر می‌کند، در یک ماه ۲۶ روز کاری، این مجموع با ۲۶۰۰ کیلومتر محاسبه خواهد شد. مصرف سوخت موتورسیکلت بسته به مدل، وضعیت فنی و میزان فرسودگی متفاوت خواهد بود. برای مثال، موتورسیکلت‌های قدیمی که سال‌ها در خیابان به کار گرفته شده‌اند می‌توانند به خاطر فرسودگی قطعات و تنظیمات نامناسب کاربراتور، بنزین بیشتری نسبت به مصرف استاندارد خود بسوزانند. پس برای محاسبه، مصرف فرضی سه لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر را برای یک موتورسیکلت فرسوده در نظر می‌گیریم. با این فرض، مصرف ماهانه به حدود ۷۸ لیتر می‌رسد.

اگر موتورسوار سهمیه پایه ۲۵ لیتری و سهمیه دوم ۲۰ لیتری دریافت کند، ۳۳ لیتر باقی‌مانده باید با نرخ آزاد سوخت محاسبه شود. با فرض نرخ‌های ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۱۰ هزار تومانی، هزینه سوخت ماهانه او به ۴۲۷ هزار و ۵۰۰ تومان خواهد رسید. البته این مبلغ فقط یک برآورد فرضی است و مصرف واقعی بستگی به وضعیت فنی موتور، ترافیک، وزن بار و شیوه رانندگی دارد.

علاوه بر این، تغییر روغن و سرویس‌های دوره‌ای، تعویض لاستیک، زنجیر و لنت، خرابی تا قطعات و تعمیرات پیش‌بینی‌نشده نیز از درآمد او کسر می‌شود. هزینه تعمیر موتورسیکلت بسته به نوع خرابی متفاوت است. با این حال نمی‌توان فرض کرد که همه موتورسواران هر ماه با چنین هزینه‌هایی مواجه هستند.

مشکل برای برخی موتورسواران از این مرحله هم فراتر می‌رود. محسن، یکی دیگر از موتورسواران شاغل در تهران، یک پالس مدل ۱۳۹۰ دارد. کارت سوخت او مفقود شده و در شرایط فعلی برای دریافت یک کارت جدید به مشکل برخورد کرده است. او همچنان با همین موتورسیکلت کاربراتوری فرسوده خود فعالیت می‌کند و هزینه‌های بنزین و تعمیرات را می‌پردازد، زیرا هنوز امکان خرید وسیله دیگری برایش وجود ندارد. مدارک موتور محسن قدیمی‌اند و مسیر دریافت کارت المثنی را پیچیده‌تر کرده است.

حمیدرضا، یک پیک موتوری دیگر در تهران، به فرارو می‌گوید که تقریباً هر روز در میان به پمپ بنزین مراجعه می‌کند و هر بار ۸ تا ۱۰ لیتر بنزین می‌زند. برای او هم سهمیه عادی به تنهایی کافی نیست. حمیدرضا علاوه بر سهمیه ۲۵ لیتری موظف است بنزین بیشتری بخرد و در برخی موارد حتی تأمین بنزین با نرخ آزاد نیز برایش آسان نیست. این روزها که دسترسی به کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها محدود شده و روش ارائه سوخت برای مصرف آزاد نیز تغییر کرده است، چنین مشکلی برای موتورسوارانی که کارت شخصی ندارند، حادتر شده است.

اگرچه مانند تاکسی‌ها که سهمیه سوخت دارند، برای موتورسیکلت‌ها نیز سهمیه‌ای در نظر گرفته شده است، اما فقط برای گروه خاصی؛ تنها موتورسواران فعال در پلتفرم‌های آنلاین، اعتبار سوخت دریافت می‌کنند و آن هم بر اساس پیمایش اعلام شده. پیک رستورانی، فروشگاهی یا دارویی در این سازوکار جایی ندارد. به‌طور مشابه، حمیدرضا که روزانه کیلومترها را برای جابه‌جایی سفارش‌ها طی می‌کند ولی چون فعالیت او در یک پلتفرم ثبت نمی‌شود، هیچ اعتبار خاصی برای سوخت دریافت نمی‌کند.

رئیس اتحادیه پیک‌های موتوری تهران از نبود سهمیه‌های اضافی برای پیک‌های فعال در دفاتر سنتی گلایه کرده و تأکید کرده است که سهمیه ۲۵ لیتری برای فعالیت‌های روزانه پیک‌ها کافی نیست و در چند روز به پایان می‌رسد. او همچنین افزایش هزینه‌های بنزین، لاستیک، بیمه و تعمیرات را از چالش‌های این صنف می‌داند. هزینه‌هایی که به گفته خود رئیس اتحادیه نیز با افزایش متناسب نرخ خدمات همگام نشده‌اند.

وام نوسازی موتورسیکلت؛ راهکاری یا قسط‌هایی سنگین برای پیک‌ها؟

نوسازی موتورسیکلت‌های فرسوده در شرایط اقتصادی کنونی به سادگی امکان‌پذیر نیست. صاحب موتورسیکلت باید به نوعی وسیله قدیمی را کنار بگذارد، هزینه خرید موتور جدید را تأمین نماید و در صورت استفاده از تسهیلات بانکی، هر ماه قسط بپردازد. حتی دریافت گواهی اسقاط نیز به‌تنهایی مشکل مالی را حل نخواهد کرد.

ارزش دو گواهی اسقاط برای موتورسیکلت‌های بنزینی در مجموع حدود ۷۲ میلیون تومان و ارزش لاشه نیز ۶ میلیون تومان است. به علاوه، تسهیلاتی به مبلغ ۴۰۰ میلیون تومان برای موتورسیکلت‌های بنزینی و ۵۰۰ میلیون تومان برای موتورسیکلت‌های الکتریکی مشخص شده است.

مشکل اما این است که تسهیلات ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیونی فقط مختص موتورسیکلت‌های فرسوده فعال در پلتفرم‌های اینترنتی هستند و پیک‌هایی که در رستوران‌ها یا فروشگاه‌ها فعالیت می‌کنند، از دایره شمول طرح خارج می‌شوند. صرفاً داشتن شغل با موتور، به‌خودی‌خود شخص را مشمول تسهیلات نخواهد کرد.

حتی برای کسانی که شرایط استفاده از این وام را دارند، بازپرداخت ماهانه اقساط خود به‌هیچ‌وجه مشکل کوچکی نیست. با فرض تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی، با نرخ سود سالانه ۱۰ درصد و دوره بازپرداخت ۳۶ ماهه، فرد ماهانه با مبلغی معادل ۱۲ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان مواجه خواهد شد. به عبارتی پیک موتوری که درآمد ناخالص ماهانه‌اش ۲۶ میلیون تومان است، باید تقریباً نیمی از درآمدش را صرف پرداخت قسط وام کند، آن هم پیش از کسر هزینه‌های کاری و زندگی.

سینا یکی از افرادی است که در پلتفرم‌های اینترنتی مشغول به کار است و در زمره مشمولان طرح نیز قرار دارد. او با این حال، بر این باور است که پرداخت اقساط چنین وامی برایش دشوار خواهد بود. او به فرارو می‌گوید: «برای کسی مانند من که درآمدش به تعداد سفارش‌های روزانه وابسته است و هر روز نیز با افزایش هزینه‌های زندگی مواجه است، نمی‌تواند منطقی باشد که یا وسیله کارم را بفروشم یا نزدیک به ۱۳ میلیون تومان قسط پرداخت کنم.» او ادامه می‌دهد: «حالا هم که زندگی‌ام ریسک بالایی دارد. اگر بخواهم چند روز به دلیل بیماری، خرابی موتور یا کاهش سفارش‌ها نتوانم کار کنم، می‌مانم بدون درآمد روزانه‌ام.»

از سوی دیگر، نگاهی به هزینه‌های زندگی در تهران نشان می‌دهد پرداخت چنین قسطی برای یک پیک موتوری چقدر دشوار خواهد بود. برآوردها نشان می‌دهد که هزینه حداقلی زندگی یک خانوار کارگری سه نفره تا پایان تیرماه ۱۴۰۵ به حدود ۹۰ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان می‌رسد. این در حالی است که مجموع دریافتی یک کارگر متاهل با یک فرزند و یک سال سابقه همراه با مزایا، حدود ۲۴ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان می‌باشد؛ یعنی دستمزد او تنها ۲۷.۵۸ درصد از هزینه‌های حداقلی خانوار را پوشش می‌دهد و برای حدود هشت روز زندگی کافی است.

درحالی‌که این رقم به‌طور مستقیم قابل مقایسه با درآمد یک پیک موتوری نیست، اما می‌توان تصویری از فشار هزینه‌های ضروری در اقتصاد کنونی فهمید. علاوه بر این، بخش بزرگی از درآمد تهرانی‌ها صرف هزینه مسکن می‌شود. متوسط ودیعه مسکن در اردیبهشت 1405 در تهران تقریباً یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان و متوسط اجاره ماهانه در حدود ۱۹ میلیون تومان برای واحدی با مساحت ۸۹ متر مربع بوده است.

حال اگر به وضعیت پیک‌های موتوری بازگردیم، قسط ماهانه ۱۲ میلیون و ۹۰۰ هزار تومانی وام نوسازی به‌طرز قابل توجهی تقریباً نیمی از درآمد ناخالص ماهانه ۲۶ میلیون تومانی را می‌گیرد، آن هم پیش از کسر هزینه‌های سوخت، تعمیرات، قطعات مصرفی و هزینه‌های زندگی.

در این وضعیت است که حتی تسهیلات نوسازی، به‌جای اینکه راهی آسان برای کنار گذاشتن موتورسیکلت فرسوده باشد، ممکن است به مانعت جدید برای صاحبان این وسائل تبدیل گردد.

خبرنگار : ملیکا قراگوزلو