نیلوفر مولایی: ماجرا از یک بازی با کلمات شروع شد؛ از «تفاهم» و «سوءتفاهم». سعید جلیلی که در چند روز گذشته مهمان برنامهای در صداوسیما بود، از این فرصت برای انتقاد دوباره از توافق اسلامآباد و عملکرد تیم مذاکرهکننده ایران استفاده کرد. او با بیان اینکه «مذاکره هستهای با آمریکا نهتنها فایدهای ندارد، بلکه میتواند زیانبار باشد و نباید تجربه برجام تکرار شود»، گریزی به ماجرای برجام و پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) زد و گفت: «تفاهمی که طرف مقابل بگوید بهاندازه کاغذش هم نمیارزد، تفاهم نیست؛ سوءتفاهم است».
اظهارات او با واکنشهای زیادی همراه بود و عطاءالله مهاجرانی در پاسخ به سعید جلیلی، در توئیتی تاکید کرد که؛ «وقت جدی گذاشتم. رساله دکتری سعید جلیلی را خواندم. تنها میتوان گفت سوء تفاهمی به عنوان رساله نوشته، راهنمایی و تصویب شده است. مقایسه کنید با رساله دکتری شهید علی لاریجانی. عنوان رساله: «بنیاد اندیشه سیاسی در اسلام است». در سال ۱۳۸۰ تصویب شده است. البته آقای علمالهدی از رساله تعریف کرده است. گفته است جلیلی بارها قرآن را ختم کرده است تا رساله را بنویسد. رساله همانی است که سالهاست جلیلی در سخنرانی مطرح میکند. سوءتفاهم اندیشه و سیاست و اسلام!»
اما فارغ از انتقادات به اظهارات سعید جلیلی و نگاه او به مذاکرات دیپلماتیک، آنچه در توئیت کنایهآمیز مهاجرانی مستتر است، پرسشی درباره اعتبار علمی و فکری یکی از مهمترین چهرههای سیاسی ایران است که سالها مسئولیت دبیری شورای عالی امنیت ملی و ریاست تیم مذاکرهکننده ایران را بر عهده داشته است. در واقع، پرسش این است که چرا رساله دکتری مردی که روزگاری به عنوان دبیر یکی از مهمترین و عالیترین نهادهای امنیتی کشور قرار داشت، بارها محل بحث و انتقاد بوده است؟ بهویژه آنکه این رساله، بهعنوان یک اثر دانشگاهی، بخشی از شناسنامه فکری سیاستمداری است که بهعنوان یکی از مخالفان مذاکره با آمریکا و رئیس دولت سایه شناخته میشود.
سعید جلیلی، دانشگاه امام صادق و راهنمایی احمد علمالهدی
پدرش، محمدحسن جلیلی، روزگاری گفته بود: «اگر میخواهید سعید را بهتر بشناسید، نظر آیتالله علمالهدی را در مورد ایشان جویا شوید.» جملهای کوتاه که نشان از ارتباط نزدیک و حتی صمیمانه دو چهره سیاسی دارد که ضمن همشهری و همفکر بودن، ارتباط شاگرد و استادیشان هم نقل محافل سیاسی و رسانهای بوده است. او که همواره از حامیان اصلی جلیلی بوده است، در سال ۸۶ درباره او گفته بود: «بروید دکتر سعید جلیلی را هم بشناسید. او را هم میشناسید. میدانید دکتر سعید جلیلی کیست؟ از سال ۱۳۶۲ که بهصورت آقاپسر دیپلمگرفته از یک خانواده سادهزیست، متعبد و متدین مشهدی در همین مشهد جدا شد، در کنکور دانشگاه امام صادق پذیرفته شد. از آنجا تا الان ۲۴ سال بنده با این فرد مربوطم. دوره لیسانس، فوقلیسانس، دکترای خودش را در رشته علوم سیاسی در دانشگاه امام صادق گذراند. بهعنوان «شاگرد اول» این رشته در دانشگاه، در آن حالی که مشغول تحصیل بود و در تحصیلش پیشرفت کرده بود، وارد جبهه میشد و در عملیات جبهه شرکت میکرد.»
پنج فصل و یک مسئله بزرگ؛ دولت چگونه تعریف میشود؟
بررسی کتاب «بنیاد اندیشه سیاسی در اسلام» نشان میدهد که جلیلی در بخش هستیشناسی، با کنار هم قرار دادن آیههای قرآن، به بحث ربوبیت خداوند پرداخته و سپس درباره نظام احسن (نظام هستی و خلق تمامی اشیا و پدیدههای جهان)، خزائن غیب، نزول خلق و شیطان و ... پرداخته است. جلیلی در بحث معرفتشناسی هم به بررسی ابزار معرفت، معرفت عقلی، معرفت وحیانی و ارتباط بین معرفتهای چهارگانه میپردازد. فرجامشناسی و انسانشناسی هم بخشهای دیگر کتاب جلیلی است، اما مهمترین و بحثبرانگیزترین بخش کتاب و رساله او، آنجایی است که به بحث «جامعه و دولت» ورود میکند و قصد دارد با آغاز یک بحث سیاسی، از مبانی جهانبینی به صورتبندی اجتماعی و حکومتی برسد.
مرور کتاب نشان میدهد که بیشترین تمرکز سعید جلیلی بر این بخش بوده و تقریباً ۲۱۱ صفحه را به خود اختصاص داده است. او در این بخش امر و حکم، پذیرش و پیروی را دو مؤلفه مهم و اساسی در مفهوم دولت میداند. همچنین بر فرمان قرآن برای دفاع از قلمرو حاکمیت در مقابله با دشمن و ایجاد ثبات در درون حاکمیت تأکید کرده و برای هرکدام مصادیقی از آیههای قرآن را مثال میزند. همچنین او اگرچه به موضوعات اقتصادی هم گریزی میزند، اما همچنان جای خالی تعریفهای دقیق درباره سیاست خارجی، سیاست و ... در آن خالی است.
وقتی مبانی نظری جلیلی به میدان دیپلماسی رسید
اما آنچه اهمیت رساله و اندیشه فکری سعید جلیلی را پررنگ کرده، این است که او سالها بهعنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی مسئول حلوفصل پرونده هستهای ایران بود و بنا بر گفته خودش، سالهاست برای رسیدن به کرسی ریاستجمهوری زنبیل گذاشته است. او خود را در موضوعات سیاست خارجی صاحب اندیشه میداند و احمد علمالهدی، بارها از توانایی علمی و قرآنی جلیلی تمجید کرده بود. از همین رو، طبیعی است که سیاسیون یا افکار عمومی بخواهند بدانند مبانی نظری او درباره سیاست چیست و آیا میان آن مبانی و تصمیمها و مواضع سیاسیاش ارتباطی وجود دارد یا خیر.
چنانچه جلیلی حتی زمانی که از پرونده مذاکرات هستهای ایران کنار گذاشته شد تا به امروز، همواره به نقد تصمیمات نظام و شورای عالی امنیت در خصوص مذاکرات پرداخته است. مانند نامه ۲۰۰ صفحهای که زمان دولت رئیسی علیه مذاکراتی که بر عهده علی باقریکنی بود، نوشت. رأی منفی او به تفاهم اسلامآباد، درحالیکه تمام اعضای شورای عالی امنیت ملی و حتی فرماندهان نظامی هم با آن موافقت کرده بودند، هم نشان میدهد که جلیلی در طول سالهای فعالیت سیاسی و دیپلماتیک خود، همواره با تکیه بر همان چارچوب مفهومی سالهای تحصیلش سخن میگوید.
شاهد این ادعا، هم سخنان مقامات ارشد کشور است که از نزدیک بر روند کار جلیلی در جریان مذاکرات هستهای نظارهگر بودند. علیاکبر ولایتی در جریان مناظرات انتخابات ریاستجمهوری سال ۹۲، زمانی که بحث به موضوعات سیاست خارجی رسید، از آن ملاحظهکاری همیشگی خود دست کشید و در سخنانی طوفانی خطاب به سعید جلیلی گفته بود: «دیپلماسی این نیست که در کشورهای دیگر خطابه بخوانید و مطالبی را که در کنفرانس مطبوعاتی میگفتید، اینجا هم بگویید! اینکه میگویید الان وضعیت با ۲۰ سال پیش فرق کرده، باید بگویم که قبل از اینکه قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران صادر شود، سارکوزی از من دعوت کرد که به پاریس بروم و با او مذاکره کنم. با رئیسجمهور صحبت کردم و ایشان گفتند برو. من آنجا راجع به عدد سانتریفیوژها و اینکه غنیسازی تعلیق نشود، با سارکوزی به توافق رسیدیم و قرار شد مذاکرات با آقای «لویت» ظرف مدت یک هفته ادامه یابد. بعد هم سارکوزی گفت من میخواهم به ایران بیایم و دست رهبر ملت بزرگ ایران را بفشارم. من این توافقات را به کشور آوردم، اما کار متوقف شد!»
او ۱۶ سال سکاندار وزارت خارجه بوده و هماکنون مشاور بینالملل مقام معظم رهبری است. ولایتی با اشاره به مذاکرات جلیلی در آلماتی تأکید کرده بود: «در آخرین مذاکرات آلماتی پیشنهاداتی شد که میشد بر اساس آن پیش رفت، اما آقای جلیلی آن را نپذیرفته است. آنها در مذاکرات آلماتی گفتهاند که اگر غنیسازی را کند و فردو را کند کنید، ما سه تحریم را برمیداریم. این به شهادت معاون وزارت خارجه است که در مذاکرات بوده، ولی شما گفتهاید که کل تحریم را بردارید که نشان میدهد نمیخواهید کار را پیش ببرید. مثل این است که جنس صدتومانی را به کسی بخواهند بفروشند و او بگوید این را به من دو تومان میدهی! خب فروشنده میگوید اگر خریدار نیستی، چرا به اینجا آمدهای؟ مذاکره گامبهگام و بهتدریج است که مسائل حل میشود.»
اوج انتقادات ولایتی به جلیلی آنجا بود که گفت: «دیپلماسی این نیست که در داخل کشور بگوییم ما اصولگراییم و انعطاف نداریم. دیپلماسی خشونت و سرسختی نشاندادن نیست. دیپلماسی تعامل و بدهبستان است. نمیشود که آنها هرچه را که ما میخواهیم بدهند و ما هیچ کاری نکنیم! دیپلماسی بیانیه صادر کردن پشت تریبون نیست!»
اگرچه اظهارات ولایتی با واکنش جلیلی همراه شده و گفته بود که شما اطلاعات کافی در اختیار ندارید، اما در خاطرات ویلیام برنز که در آن زمان به نمایندگی از دولت آمریکا در مذاکرات ۵+۱ حضور داشت، آمده است: «جلیلی اظهاراتش را با تحویل یک «Non Paper» (سند غیررسمی) به پایان رساند. البته در بالای نسخه انگلیسی آن بهاشتباه نوشته شده بود «None paper» (که به معنای هیچ است) که البته توصیفی درست از محتویات آن بود. سولانا و بقیه ما خیلی سریع نگاهی به آن انداختند. در همین لحظه، همکار فرانسویام، غری زد و زیر لب گفت «مزخرف است»، اظهاراتی که باعث تعجب جلیلی و البته تغییر آن چهره عادیام شد. البته خوشبختانه در آن لحظات، دوربینها نبودند.»
منتقد همیشهحاضر، پاسخگوی همیشهغایب
حالا پرسش اینجاست؛ سیاستمداری که سالهاست عملکرد دولتها و تیمهای مذاکرهکننده را زیر ذرهبین میبرد و از موضع منتقد برای سیاست خارجی کشور نسخه میپیچد، خود تا چه اندازه حاضر است در معرض همان نقد و پرسشگری قرار بگیرد؟ جلیلی سالهاست درباره برجام، مذاکرات هستهای و توافقهای دیپلماتیک موضع میگیرد، اما کارنامه دوران مسئولیتش در مذاکرات هستهای و نتایج آن همچنان محل بحث است؛ بحثی که بارها در مناظرهها و مجادلات سیاسی مطرح شده، اما پاسخگویی مستقیم درباره آن همواره یکی از مطالبات منتقدانش بوده است. او از یک سو خود را صاحب منظومهای فکری و نظری در سیاست میداند و از سوی دیگر، در حالی عملکرد دیگران را نقد میکند که پرسشهای بسیاری درباره عملکرد خودش، چه در عرصه دیپلماسی و چه در مبانی نظری، همچنان بیپاسخ مانده است. شاید مهمترین مسئله درباره سعید جلیلی همین باشد؛ سیاستمداری که برای نقد توافق دیگران و زیر سؤال بردن تصمیمهای مذاکرهکنندگان همواره آماده است، درحالی که کارنامه و مبانی فکری خودش نیز به همان اندازه نیازمند بررسی، نقد و پاسخگویی است.
۲۹۲۱۵
نظرات کاربران