در سال‌های اخیر، تنگه هرمز به عنوان یکی از ابرازهای حیاتی قدرت دفاعی ایران شناخته شده است. این وضعیت جغرافیایی فرصت ایجاد استراتژی‌های دفاع نامتقارن را برای کشور فراهم کرده و به شکل قابل توجهی هزینه‌ها و دشواری‌های هر گونه اقدام نظامی علیه ایران را افزایش داده است. با این حال، تحلیل دقیق نشان می‌دهد که اگرچه تنگه هرمز یک عامل کلیدی در تقویت قدرت دفاعی به شمار می‌رود، اما تنها عامل موجود نیست و ایران بدون آن نیز می‌توانست اصول دفاعی خود را حفظ کند.

تنگه هرمز سال‌هاست که در ادبیات نظامی و امنیتی به عنوان یکی از حساس‌ترین نقاط جغرافیایی مطرح شده است. این آبراه باریک که خلیج فارس را به دریای عمان وصل می‌کند، برای ایران چیزی بیشتر از یک مسیر عبور کشتی محسوب می‌شود؛ بلکه به عنوان یک میدان طبیعی دفاعی و ابزاری برای بازدارندگی در صحنه‌های میدانی نیز عمل می‌کند. سؤال اصلی این است که تا چه اندازه این موقعیت در افزایش قدرت دفاعی کشور مؤثر بوده و آیا می‌توان آن را عامل اصلی تحکیم وضعیت دفاعی ایران تصور کرد؟ پاسخ به این سؤال نشان می‌دهد که تنگه هرمز نقش مهمی در ارتقاء قدرت دفاعی ایفا کرده است، اما تنها عاملی نیست که در این راستا مؤثر بوده است.

چگونه تنگه هرمز به ابزاری برای بازدارندگی دفاعی تبدیل گشته است؟

جغرافیای تنگه هرمز به نفع دفاع ایران عمل کرده است. سواحل شمالی، جزایر راهبردی مانند قشم، لارک و ابوموسی و آب‌های کم‌عمق، شرایط را برای اجرای استراتژی «منع دسترسی و انکار منطقه» فراهم آورده‌اند. ایران با استفاده از مین‌های دریایی، موشک‌های ضدکشتی از سواحل، قایق‌های تندرو مسلح و پهپادهای تهاجمی، توانسته است این آبراه را به محیطی ناامن و با هزینه‌ بالا برای هر نیروی متخاصم تبدیل کند. این قابلیت‌ها سال‌ها در حد تهدید باقی مانده بودند. اما تجربه‌های عملی اخیر نشان داد که این اهرم می‌تواند به واقعیت‌های میدانی تبدیل شود. بسیاری از تحلیلگران نظامی خارجی نیز به این نکته اشاره کرده‌اند.

جیم کرین، کارشناس ارشد انرژی در مؤسسه بیکر دانشگاه رایس آمریکا، با صراحت بیان کرده است: «به‌وضوح نمایان شده که تنگه هرمز تقریباً همچون بمب هسته‌ای عمل می‌کند؛ این یک برگ برنده است که می‌تواند اقتصاد جهانی را به گروگان بگیرد.» روزنامه انگلیسی تلگراف نیز در تحلیلی نوشته که «تنگه هرمز اکنون از بمب هسته‌ای نیز به عنوان سلاحی قوی‌تر برای ایران محسوب می‌شود.»

دنی سیترینوویچ، رئیس سابق بخش ایران در اطلاعات ارتش رژیم صهیونیستی، با تأکید بر موقعیت جغرافیایی ایران عنوان کرده است: «اکنون برای همه واضح است که در صورت بروز درگیری، بستن تنگه به عنوان اولین گزینه در کتاب راهنمای ایران در نظر گرفته خواهد شد. شما نمی‌توانید بر جغرافیا غلبه کنید.»

این اظهارات نشان‌دهنده این است که حتی ناظران نظامی خارجی نیز قدرت بازدارندگی ایران و اهمیت این موقعیت را به جدی گرفته‌اند. ایران با بهره‌گیری از جغرافیا توانسته است هزینه‌های هر گونه عملیات تهاجمی در این منطقه را به طرز چشم‌گیری افزایش دهد.

تأثیر تنگه هرمز بر دکترین و ساختار دفاعی

وجود این ابزار، ساختار و دکترین دفاعی ایران را تحت تأثیر قرار داده است. نیروی دریایی سپاه و ارتش در سال‌های اخیر تمرکز خاصی بر تجهیز و سازماندهی برای عملیات در تنگه هرمز و پهنه‌های آبی اطراف آن داشته‌اند. جزایر و سواحل جنوبی به شبکه‌ای از پایگاه‌های پرتاب موشک، رادار و محل استقرار نیروها برای واکنش سریع تبدیل شده‌اند. پیش‌تر، بازدارندگی ایران بیشتر بر اساس ظرفیت پاسخ‌دهی پس از حمله تعریف می‌شد. اما با هرچه پررنگ‌تر شدن نقش تنگه هرمز، نوعی بازدارندگی فعال‌تر شکل گرفته که بدین معنی است که دشمن می‌داند که ورود به درگیری می‌تواند با اختلال جدی بر یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای دریایی جهان همراه باشد.

تحلیل‌های نظامی از سوی غرب نیز به این تحولات اشاره کرده‌اند. گزارش‌هایی از مؤسسات فکری آمریکایی و نشریاتی نظیر نشنال اینترست تأکید نموده‌اند که «حتی در صورت به وجود آمدن آسیب به بخش‌هایی از نیروی دریایی متعارف ایران، توان نامتقارن این کشور در تنگه هرمز همچنان محفوظ مانده و به راحتی قابل خنثی‌سازی نیست.» این موضوع سبب شده که دکترین دفاعی ایران بیش از پیش بر بهره‌برداری از جغرافیا، مین‌گذاری، عملیات‌های سواتی و جنگ فرسایشی در محیط دریایی تأکید کند. به واقع، تنگه هرمز این امکان را به ایران داده است تا دفاع خود را از حالت صرفاً واکنشی به سطح بالاتر از بازدارندگی میدانی ارتقا دهد.

آیا تنگه هرمز تنها عامل قدرت دفاعی ایران به شمار می‌آید؟

پاسخ به این سؤال منفی است. با اینکه تنگه هرمز به عنوان یک عامل تقویت‌کننده مهم شناخته می‌شود، اما قدرت دفاعی ایران بر مبنای چندین اصل استوار است. عمق استراتژیک سرزمینی ایران یکی از این عوامل به شمار می‌رود. وسعت کشور، وجود رشته‌کوه‌ها و فاصله نسبتاً زیاد مراکز حیاتی از سواحل جنوبی، تأمین امنیت زمینی و هوایی را برای هر نیروی متجاوز دشوار می‌سازد. همچنین توان موشکی و پهپادی کشور هم به‌طور مستقل از تنگه هرمز فعال است و می‌تواند اهداف منطقه‌ای و فراتر را تهدید کند.

علاوه بر این، صنعت دفاعی بومی و خودکفایی نسبی در تولید سامانه‌های مختلف، عاملی دیگر است که باعث شده تحریم‌ها به صورت کامل نتوانند توان نظامی کشور را تضعیف کنند. نیروی انسانی و انعطاف‌پذیری جامعه نیز در طولانی‌مدت نقشی حیاتی دارند. همچنین، ساختار دفاع لایه‌ای و شبکه پدافند هوایی، بخش مهمی از قدرت دفاع ایران را تشکیل می‌دهد که ارتباط مستقیمی با تنگه هرمز ندارد.

بنابراین، می‌توان گفت که اگر تنگه هرمز وجود نمی‌داشت یا ایران کنترل موثری بر آن نداشت، باز هم کشور قادر به حفظ قدرت دفاعی قابل توجهی بود. اما وجود این تنگه، قدرت دفاعی ایران را به شکل چشمگیری افزایش داده و به آن بُعد دریایی و جهانی بخشیده است. در حقیقت، تنگه هرمز بیشتر به عنوان یک ضریب‌افزا برای توانمندی‌های موجود ایران عمل کرده است.

امروزه، تنگه هرمز به جزئی جدایی‌ناپذیر از معادلات دفاعی ایران تبدیل گشته است. این موقعیت جغرافیایی به کشور این امکان را داده که با هزینه نسبتاً کم، محیط عملیاتی را برای دشمن ناامن کرده و قدرت بازدارندگی خود را تقویت کند. اظهارات تحلیلگران نظامی خارجی نیز نشان‌دهنده این است که این اهرم از حیثواقعی و مؤثر به شمار می‌رود. با این حال، جهت تحلیل قدرت دفاعی ایران، نباید تنها به این تنگه بسنده کرد. مجموعه‌ای از عوامل جغرافیایی، موشکی، صنعتی و انسانی با هم، تأسیس‌کننده پایه‌های دفاعی کشور هستند. تنگه هرمز این مجموعه را تقویت کرده و به آن بُعدی منحصر به فرد بخشیده است. در شرایط کنونی، حفظ آمادگی عملیاتی و بهره‌برداری هوشمندانه از این موقعیت جغرافیایی، همواره یکی از اولویت‌های دفاعی کشور خواهد ماند.