خاورمیانه مملو است از داستانهای تکراری؛ از شعر و ادبیات و روایتهای عاشقانه تا داستانسازی در مورد زیرساختهایی که قرار است زیر موشکهای امریکایی قرار بگیرد. داستانهایی که در عراق و سوریه گفته شده بود حالا با روایتهای جدید و بدون مستند درباره زیرساختهای ایران در حال روایت است. هدف روایتسازی اما از هرچیزی روشن است؛ زمینهسازی برای حمله و مشروعیت بخشی به افکار عمومی دنیا از طریق داستاننویسی. داستان حالا به سدهای ایرانی رسیده و گزارش نیویورک تایمز صدای انتقاد را از داخل و خارج ایران بلند کرده است.
به گزارش اعتماد، روزنامه امریکایی نیویورکتایمز دوشنبه ۲۵آبان ۱۴۰۵، گزارشی با عنوان «جنگ ممکن است معمای دیرینه سدهای ایران را که بدون دلیل روشنی ساخته شدهاند، پاسخ دهد» به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون منتشر کرد. نویسندگان گزارش با طرح این پرسش که چرا ایران در دهههای گذشته تعداد زیادی سد، تونل و خطوط انتقال آب در مناطق مختلف ساخته است، مدعی شدند که بخشی از این پروژهها با تأمین نیازهای زیرساختی تأسیسات نظامی و شهرهای موشکی ارتباط دارد. استدلال اصلی گزارش، شباهت جغرافیایی محل استقرار برخی سدها با مناطقی است که در حملات هوایی امریکا و اسراییل به مراکز مشکوک نظامی هدف قرار گرفتهاند.
نیما شکری، متخصص امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان ۵۳۳ سد را در ایران شناسایی کرده و مدعی شدند که «در جریان حملات نظامی به ایران، نقشهای از محل حملات به مراکز مشکوک موشکی دیده که الگوی پراکندگی نقاط آن از شمال تا جنوب کشور، شباهتی به نقشه سدهای ایران داشته است». گزارش همین شباهت جغرافیایی را مبنا قرار داده و این پرسش جهتدار را طرح کرده که «آیا برخی پروژههای آبی میتوانستهاند برای پشتیبانی از تأسیسات نظامی ساخته شده باشند». مصاحبهشوندهها در این گزارش نیز اسامی قابلتوجهی دارند؛ دنی سیترینوویچ، رییس پیشین بخش ایران در اطلاعات نظامی اسراییل، در این گزارش میگوید ایران انگیزه دارد مجتمعهای موشکی خود را به شبکه عمومی زیرساختهای کشور وابسته نکند.
نکته مهم آن است که نیویورکتایمز خود نیز ارتباط میان سدسازی و برنامه موشکی ایران را اثباتشده نمیداند و آن را در حد گمانهزنی توصیف میکند. حتی نیما شکری، پژوهشگری که بخش مهمی از دادههای گزارش به بررسیهای او متکی است، پس از انتشار مطلب تأکید کرد که نزدیکی سدها به اهداف نظامی نه دلیل ساخت آنها را ثابت میکند و نه حمله به این زیرساختها را توجیه میکند. او یادآوری کرد که بسیاری از سدهای ایران وظایف ضروری غیرنظامی، از جمله تأمین آب شرب، آبیاری و تولید برق را بر عهده دارند و با هرگونه حمله به زیرساختهای غیرنظامی آب مخالف است.
واکنش کاوه مدنی، رییس موسسه آب، محیط زیست و بهداشت دانشگاه سازمان ملل متحد، صریحتر و سریعتر از همه بود. او در شبکه اجتماعی ایکس در پاسخ به گزارش نیویورکتایمز نوشت: «کمتر مزخرف بگوییم. حدس و گمان، مدرک نیست. نزدیکی جغرافیایی دو متغیر، دلیلی بر وجود رابطه علت و معلولی بین آنها نیست.» مدنی همچنین تأکید کرد حتی کسانی که به ایران حمله کردهاند نیز چنین ادعایی درباره ارتباط سدها و موشکها مطرح نکردهاند. او این روایت را تقلیلگرایانه و جنجالآفرین خواند و درباره پیامدهای خطرناک آن برای زیرساختهای غیرنظامی آب هشدار داد.
محمدباقر قالیباف در واکنش به گزارش نیویورک تایمز درباره کاربرد دوگانه سدها در ایران، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در حال زمینهچینی برای دور بعدی حملات به زیرساختهای غیرنظامی، «کارشناسان» آنها به نیویورکتایمز میگویند: «سدهای نزدیک به سایتهای موشکی ایران، کاربری دوگانه (نظامی-غیرنظامی) دارند.» بسیار خب. قانون جدید: هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه امریکایی یا اسراییلی قرار دارد، دارای کاربری دوگانه است. ما فقط منطق خودتان را به همان شکل و بدون دخل و تصرف به کار میبریم. »
اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار اندیشکده بورس و بازار، با اشاره به اینکه از بیش از ۵۰۰ سد ایران کمتر از ۵۰ سد دارای توربین تولید برق هستند، این پرسش را مطرح کرد که چگونه میتوان فرضیه تأمین برق مراکز موشکی از طریق سدها را به کل شبکه سدسازی تعمیم داد. او همچنین احتمال داد شباهت جغرافیایی مورد اشاره، ناشی از استقرار همزمان بسیاری از زیرساختها و تأسیسات در مناطق کوهستانی باشد؛ مسالهای که در تحلیل آماری به متغیر سوم معروف است.
در واقع، بحث بر سر سدهای ایران صرفا اختلافی میان چند کارشناس درباره نقشههای جغرافیایی نیست. مساله از جایی آغاز میشود که یک فرضیه اثباتنشده درباره کارکرد نظامی زیرساختهای آب، در رسانهای با مخاطبان جهانی منتشر میشود؛ آن هم در شرایطی که تهدید حمله به زیرساختهای ایران پیشتر در ادبیات سیاسی واشنگتن مطرح شده است. سابقه این دست از گزارشها و البته واکنشها نشان میدهد که طرح چنین فرضیهای بدون شواهد قطعی، میتواند مرز میان تأسیسات نظامی و امکانات حیاتی زندگی غیرنظامیان را در افکار عمومی مخدوش کند.
کاوه مدنی: باید نگران روایتسازیهای غلط درباره ایران باشیم
فارغ از حفرههای علمی و باگهای اطلاعاتی در این گزارش، روح حاکم بر این نوشته و انگیزه انتشار آن نیز اهمیت دارد. اتمسفری که این سوال مهم را ایجاد میکند: «چه میشود که توحش بشر به مرحلهای میرسد که در درگیریهای سیاسی نابودی محیط زیست برای شکست دشمن به یک تارگت تبدیل میشود»
کاوه مدنی، مدیر ایرانی موسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد و برنده جایزه آب استکهلم در سال ۲۰۲۶ در این باره میگوید: شایعات و اطلاعات غلط در هنگام جنگ و بحرانها توزیع و در جوامع پخش میشود و این اتفاق عجیب نیست اما رسانهها در این میان وظیفهای متفاوت از فضای مجازی و مردم دارند و نباید اشاعهدهنده این مطالب غلط باشند. او با بیان اینکه «گزارشهای تحقیقی حتما باید متکی بر اطلاعات علمی و شواهد کافی باشد»، تاکید میکند: خیلی از گزارشها توسط خبرنگاران نوشته میشود اما هرگز منتشر نمیشوند چرا که تحقیقات مرتبط با گزارش هرگز به نتیجهای قابل قبول نمیرسد. تعجببرانگیز است که این گزارش در یک رسانه معتبر بر اساس مطالبی منتشر شده که حتی بتوان گفت محققانی که به آنها ارجاع داده شده است هم نتیجهگیری قطعی درباره موضوع نداشتند و صرفا نظریهای و رفتار آماری دو متغیر را طرح کردند.
مدنی همچنین میگوید: اینکه رسانهای این موضوع را در گزارشی منتشر کرده و از آن برای پشتیبانی روایتی استفاده کند، بهشدت خطرناک است. علت این مساله نیز روشن است؛ سوابقی نگرانکننده در این زمینه وجود دارد. لازم نیست به دوران گذشته یا سوابق تاریخی برگردیم، در همین قرن هم دیدیم که حمله به زیرساختها در جنگهای منطقه خاورمیانه اتفاق افتاده است. در جنگ اخیر به تعداد زیادی زیرساخت آبی در ایران حمله شد کما اینکه در کشورهای دیگر نیز این موضوع مسبوق به سابقه بوده است.
مدیر ایرانی موسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد همچنین درباره مساله تهدید به حمله به زیرساختهای ایران در جنگ اخیر میگوید: تهدید حمله به زیرساختها بخشی از این جنگ بوده و بهطور علنی این اتفاق رخ داده است، پس وقتی همه این شواهد را کنار هم میگذاریم باید نگران چنین روایتسازیهایی باشیم. اگر حتی در شرایط غیرجنگی قابل طرح و بررسی باشد در شرایط جنگی، رسانهها در قبال آنچه منتقل میکنند مسوولیت دارند.
مدنی با اشاره به حجم بالای اخبار نادرست درباره ایران در دوره جنگ میگوید: متاسفانه ایران از کشورهایی است که گزارشهای غیرمستند درباره آن منتشر میشود. در مورد ایران به دلیل تمرکز توجه بر آن و شرایط خاصی که در آن قرار داریم، ضد اطلاعات و اطلاعات غلط در حجم زیادی طرح میشود. این اولینبار نیست که چنین ادعاهایی طرح میشود و در طول جنگ نیز شاهد این دست از روایتها بودیم؛ روایتهایی برگرفته از خرافات و روایتهای غلط توسط گروههای سیاسی مختلف که اهداف خاصی را دنبال میکردند طرح شده و این موضوع بهشدت نگرانکننده است.
برنده جایزه آب استکهلم در سال ۲۰۲۶ همچنین در پاسخ به تاثیر این دست از گزارشها برای مشروعیت بخشی به حملات نظامی علیه زیرساختهای ایران تاکید میکند: «من در جایگاهی نیستم و تخصص این را ندارم که این گزارش را در قالب «مساله جنگیم تحلیل کنم و بگویم که این حتما یک سیگنال تهدید یا حمله هست یا نیست اما میدانم که تا امروز هم تهدیدها و هم حملات به زیرساختها اتفاق افتاده است بنابراین به عنوان یک کارشناس در این حوزه درباره انتشار این دست از مطالب احساس نگرانی میکنم».
مقاله نیویورکتایمز فاقد روایت استنباطی از مرجعهای قابل قبول است
مدنی در ادامه درباره وزن تحقیقی و علمی گزارش نیویورک تایمز نیز تاکید میکند: «حتی مطالبی در این مقاله به آنها ارجاع شده برای ترسیم قالب و روایت استنباط شده، به هیچوجه کافی نیستند. من این پدیده را اتفاق بسیار عجیبی میدانم اما از آن عجیبتر شاید بعضی از واکنشها به این مقاله باشد که نشان از ناآشنایی برخی مخاطبان یا حتی بعضی از اینفلوئنسرها یا این شخصیتهای اثرگذار یا سلبریتیهای مجازی مرتبط با سیستم روزنامهنگاری در خارج از کشور است. وی ادامه میدهد: مثلا به من در این مقاله ارجاع داده شده و حتی برخی من را نویسنده مقاله عنوان کردهاند در حالی که ۷ ماه پیش من در مورد موضوع دیگری صحبت کرده بودم، درباره موضوعی که در زمان جنگ مطرح و گفته شد که محیط زیستیهای بازداشت شده به اطلاعات نظامی دست پیدا کرده بودند و در آن مورد من صحبت و تاکید کردم که بیگناهان باید از دوطرف ضربه بخورند و تحت فشار دوطرف باشند. این موضوع را من در دوره جنگ طرح کردم».
مدنی همچنین درباره ارتباط نام خود با این مقاله و طرح برخی موضوعات در فضای مجازی در این باره توضیح میدهد: «برخی بعد از انتشار گزارش نیویورکتایمز مدعی شدند که من این مقاله را نوشته یا دستاندرکار تهیه آن بودهام و قبل از چاپ باید مخالفت خود را ابراز میکردم. این دست از صحبتها نشان میدهد که صاحبان این واکنشها چقدر با فضای روزنامهنگاری تحقیقی ناآشنا هستند و این موضوع نیز در جای خود نگرانکننده است. البته بخشی از واکنشها و ادعاها نیز به سوءاستفاده گروهها برای پیش بردن اهداف و پروپاگاندای خودشان باز میگردد.»
وظیفه رسانهها پاسخگویی و پاسخگو کردن است
مدنی همچنین در پایان درباره روند تهیه گزارشهای تحقیقی و مصاحبه کارشناسان موضوع مرتبط با گزارش با رسانهها نکته دیگری را تشریح میکند: «در روزنامهنگاری تحقیقی با کسانی مصاحبه میشود که لزوما این افراد خبر ندارند قرار است چه نتیجهای از گزارش حاصل شود. در فرآیند مصاحبه برای این گزارشها نیز افراد مختلف تصور میکنند باید مصاحبه کنند تا بتوانند جلوی انتشار اطلاعات غلط را بگیرند با این وجود رسانهها در نهایت میتوانند هرچیزی که میخواهند را منتشر کنند اما وظیفه رسانههای دیگر در این میان، پاسخگویی و پاسخگو کردن است.»
بمب کثیف سناریوی تازه تهدیدسازی علیه ایران
مورد دیگر علاوه بر گزارش نیویورکتایمز گزارش تازه سیانان درباره احتمال حمله ایران به مقامهای ارشد دولت دونالد ترامپ در واشنگتن است که بار دیگر نام سلاحهای غیرمتعارف را وارد فضای تقابل تهران و واشنگتن کرده است؛ گزارشی که به نقل از هفت مقام امریکایی، از بررسی گزینههایی چون استفاده از «بمب کثیف» رادیواکتیو یا سلاح شیمیایی سخن میگوید، اما همزمان حاوی تردیدهایی جدی درباره توانایی و اراده ایران برای اجرای چنین عملیاتی است. سیانان این گزارش اختصاصی را ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر کرد.
بر اساس روایت این شبکه، اطلاعات جدید دستگاههای اطلاعاتی امریکا حاکی از آن است که ایران در حال بررسی سناریوهایی برای هدف قرار دادن مقامهای ارشد دولت ترامپ در واشنگتن است. با این حال، منابعی که سیانان به آنها استناد کرده، میان «بررسی گزینههای احتمالی» و تصمیم قطعی برای اجرای حمله تفاوت گذاشتهاند. به گفته این منابع، شواهد موجود لزوما نشاندهنده قریبالوقوع بودن حمله نیست و حتی درباره برخورداری تهران از نیرو و امکانات لازم برای اجرای چنین عملیاتی نیز اتفاق نظر وجود ندارد. بخش دیگری از گزارش به ادعای وجود اطلاعاتی درباره انتقال یا ذخیره مواد مورد نیاز برای ساخت بمب در داخل خاک امریکا مربوط است.
سیانان به نقل از یکی از منابع خود مدعی شده دستگاههای اطلاعاتی امریکا پیامهایی را رهگیری کردهاند که در آنها از ذخیره مواد ساخت بمب در داخل ایالات متحده صحبت شده است؛ با این حال، همان گزارش تأکید میکند که مقامهای امریکایی درباره اعتبار این اطلاعات اختلافنظر دارند. دو منبع نیز گفتهاند اطلاعات جمعآوریشده شامل مکانها و اهداف احتمالی بوده و همین موضوع به برگزاری نشستهایی برای بررسی اقدامات پیشگیرانه در واشنگتن انجامیده است.
«بمب کثیف» برخلاف بمب اتمی، سلاحی با انفجار هستهای نیست. این وسیله با ترکیب مواد منفجره متعارف و مواد رادیواکتیو، آلودگی پرتوزا را در محیط منتشر میکند. هدف آن میتواند آلودهسازی یک محدوده، ایجاد اختلال و گسترش ترس عمومی باشد؛ بنابراین نباید آن را با سلاح هستهای یکسان دانست. در واکنش به انتشار این گزارش، کاخ سفید اعلام کرد که تهدیدهای احتمالی را زیرنظر دارد، اما در حال حاضر تهدید معتبری علیه خاک امریکا وجود ندارد. دونالد ترامپ نیز گفت دولتش این گزارش را جدی میگیرد و در حال بررسی آن است. در مقابل، سخنگوی وزارت خارجه ایران این ادعاها را بیاساس خواند و تهران استفاده از سلاح شیمیایی را در هر شرایطی مردود دانست.
نکته محوری در این پرونده، فاصله میان ادعای اطلاعاتی و واقعیت اثباتشده است: گزارش سیانان نه سندی علنی از تصمیم ایران برای اجرای حمله ارایه میکند و نه وقوع تهدیدی قریبالوقوع را تأیید میکند. با این حال، طرح چنین سناریویی در رسانهای با نفوذ بینالمللی، آن هم در میانه تنش نظامی و سیاسی، میتواند بر فضای افکار عمومی و محاسبات امنیتی اثر بگذارد؛ بهویژه وقتی بخش مهمی از روایت بر اطلاعات محرمانه و منابع ناشناس استوار است. یخچالهای فروشگاهی در میدان اتهام؛ پاریس، تهران را به جنگ سایبری متهم میکند ماجرای ادعای حمله سایبری به صدها فروشگاه فرانسوی، در روزهایی که مناسبات تهران و پاریس زیر سایه تنشهای منطقهای قرار دارد، بخش جدیدی از سریال روایتسازی برای مشروعیتبخشی به حمله نظامی به ایران است.
پروندهای که در آن یک اختلال در سامانههای سرمایشی فروشگاهها، از سطح یک حادثه فنی فراتر رفته و به اتهامی امنیتی علیه جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. ماجرا به شبهای ۱۱ و ۱۲ اکتبر سال جاری بازمیگردد؛ زمانی که به ادعای مقامهای فرانسوی، سامانههای کنترل سرمایشی حدود ۷۰۰ فروشگاه در این کشور هدف حمله سایبری قرار گرفتند. این حملات باعث شد دمای یخچالها و فریزرها افزایش پیدا کند و بخشی از مواد غذایی فاسد شود.
دولت فرانسه خسارت ناشی از این اتفاق را قابل توجه توصیف کرده و آن را یکی از گستردهترین عملیاتهای خرابکارانه سایبری در خاک این کشور دانسته است. ژاننوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، ۹ نوامبر اعلام کرد که بررسیهای امنیتی این کشور، گروهی با نام «شهید کاوه» را مسوول این حملات میداند؛ گروهی که پاریس آن را وابسته به سازمان اطلاعات و امنیت سایبری سپاه پاسداران معرفی کرده است. وزارت خارجه فرانسه در بیانیه رسمی خود مدعی شد این عملیات با هدف خرابکاری در زیرساختهای صنعتی انجام شده و به منافع و امنیت شهروندان فرانسوی آسیب زده است. پاریس همچنین اعلام کرد سفیر ایران را احضار میکند و موضوع اعمال تحریمهای تازه علیه افراد و نهادهای ادعایی دخیل در حمله را با شرکای اروپایی خود در میان خواهد گذاشت.
تهران این اتهام را قاطعانه رد کرد. وزارت امور خارجه ایران در بیانیهای، ادعاهای فرانسه را «بیاساس و مغرضانه» خواند و تاکید کرد پاریس در حال فرافکنی و تلاش برای منحرف کردن افکار عمومی از مشکلات داخلی خود است. در این بیانیه همچنین تأکید شد که ایران در برابر اقدامات غیرقانونی خارجی، برای صیانت از منافع و امنیت ملی خود تدابیر لازم را اتخاذ خواهد کرد. علیرغم اینکه دادستانی پاریس در روزهای گذشته از آغاز تحقیقات قضایی درباره اعضای گروهی خبر داده که فرانسه آن را مسوول حمله میداند و حتی درخواست صدور حکم بازداشت بینالمللی برای دو عضو را مطرح کرد اما تا زمان انتشار این گزارش نتیجه نهایی تحقیقات قضایی اعلام نشده و شواهد فنی مستقلی که به صورت عمومی بتواند انتساب حمله به ایران را اثبات کند، منتشر نشده است.
از عینالاسد تا ادعای بمب کثیف؛ اتهامی که یک ماه پیش از حمله ۹ اسفند برجسته شد
زمستان سال ۱۴۰۴ یعنی شش سال پس از حمله موشکی ایران به پایگاه عینالاسد عراق، ادعایی تازه درباره ماهیت تسلیحات استفاده شده در آن عملیات در رسانهها و محافل تحلیلی امریکا مطرح شد؛ ادعایی که از احتمال مواجهه نظامیان امریکایی با مواد رادیواکتیو و سمی سخن میگفت و در نهایت به طرح احتمال استفاده ایران از «بمب کثیف» رسید.
انتشار این مطالب در ژانویه ۲۰۲۶، حدود یک ماه پیش از حمله ۹ اسفند به ایران، از این جهت اهمیت دارد که یک عملیات نظامی مربوط به سال ۲۰۲۰ را بار دیگر در قالب اتهام استفاده از سلاحهای کشتار جمعی بازخوانی میکرد. نخستین حلقه این روایت، گزارش کاترین هریج، خبرنگار امریکایی، است. هریج در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶ در حساب کاربری خود در شبکه ایکس نوشت که اسناد نظامی به دست آورده که به ادعای او نشان میدهند حمله موشکی ایران به عینالاسد در ژانویه ۲۰۲۰، نظامیان امریکایی را در معرض عوامل سمی، از جمله مواد رادیواکتیو، قرار داده است. او در مطلب دیگری از همین مجموعه، به گفتوگو با دو نظامی بازنشسته امریکایی، آلجانسون و رابرت برادبنت، اشاره کرد. برادبنت، که سابقه خدمت به عنوان حقوقدان ارتش امریکا را دارد، مدعی شد کلاهکهای موشکی ایران قابلیت حمل مواد زیستی، مواد منفجره، عوامل ضدنفر و مواد آلوده را داشتهاند.
هریج همچنین از ابتلای برخی نظامیان حاضر در پایگاه به آسیبهای مغزی و بروز مواردی از سرطان سخن گفت. این ادعاها البته پیشینهای قدیمیتر داشت. هریج در دوم اکتبر ۲۰۲۴ نیز در گزارشی در وبسایت شخصی خود، با عنوان «افزودن آسیب به جراحت»، به اسناد محرمانه یا افشا نشده نظامی درباره مواجهه احتمالی سربازان با مواد خطرناک پرداخته بود. او به نتایج نمونهبرداری خاک در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۰، یک هفته پس از حمله، اشاره کرد. به روایت او، برخی متخصصان محیطزیست وجود عناصری مانند سزیم ۱۳۷ و بیسموت ۲۱۴ را قابل توجه دانسته بودند. با این حال، همان گزارش نظر متفاوت متخصص دیگری را نیز نقل میکرد که گفته بود میزان سزیم ۱۳۷ ظاهرا نگرانی بهداشتی آشکاری ایجاد نمیکند. مهمتر آنکه ارتش امریکا در پاسخ به پرسشهای هریج اعلام کرده بود هیچ ماده خطرناک یا شیمیایی فراتر از حدود مجاز نظامی شناسایی نشده و خطر افزایشیافتهای تشخیص داده نشده است.
دو هفته پس از انتشار مطالب ژانویه هریج، موسسه هادسون در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ گزارشی با عنوان «آیا ایران بمب کثیف را علیه نیروهای امریکایی به کار گرفت؟» منتشر کرد. کان کاساپوغلو، نویسنده گزارش و پژوهشگر ارشد غیر مقیم این موسسه، فرضیه استفاده از کلاهک رادیولوژیک یا آلوده را بسط داد. او به آسیبهای مغزی نظامیان، نتایج ادعایی آزمایش خاک، استفاده از دستگاههای سنجش تشعشع و مشخصات فنی موشکهای ایرانی استناد کرد و مدعی شد برخی ویژگیهای حمله با احتمال استفاده از چنین کلاهکی سازگار است. گزارش حتی از دولت امریکا خواست موضوع را در سطح احتمال استفاده از سلاحهای کشتار جمعی بررسی کند و برای هرگونه استفاده احتمالی از این سلاحها رویکردی سختگیرانه در پیش بگیرد. مثل موارد دیگر از این دست از گزارشهای تحقیقی، یک فاصله اساسی میان «احتمال» و «اثبات» وجود دارد.
گزارش هادسون نیز برای اثبات استفاده ایران از بمب کثیف، سند قطعی و نتیجه نهایی یک بررسی مستقل ارایه نمیکند؛ بلکه مجموعهای از قرائن، برداشتهای کارشناسی و ادعاهای مطرح شده از سوی نظامیان بازنشسته را کنار هم میگذارد. حتی متخصصان نقل شده در گزارش هریج درباره تفسیر نتایج نمونهبرداری اتفاقنظر نداشتند. با وجود این ملاحظات، اهمیت سیاسی این دو مطلب را نمیتوان نادیده گرفت. در فاصله کوتاهی پیش از حمله ۹ اسفند ۱۴۰۴، روایتی رسانهای و تحلیلی شکل گرفت که ایران را نه فقط به حمله موشکی به نیروهای امریکایی، بلکه به احتمال استفاده از مواد رادیواکتیو و سلاحهای کشتار جمعی متهم میکرد. چنین روایتی، با برجسته کردن تصویر تهدیدی فراتر از جنگ متعارف، میتواند در آمادهسازی فضای افکار عمومی برای پذیرش برخورد نظامی سختتر نقش داشته باشد.
مروری بر سوابق گزارشهای امریکایی؛ افکار عمومی جهان برای حمله نظامی قانع شوید!
آنچه امروز در روایتسازی برخی رسانههای امریکایی درباره بمب کثیف و یخچالهای فرانسوی و زیرساختهای ایران و پیوند دادن آنها با اهداف نظامی دیده میشود، پدیدهای بیسابقه در تاریخ پوشش رسانهای جنگهای خاورمیانه نیست. در دو دهه گذشته، رسانههای جریان اصلی امریکا، از جمله نیویورکتایمز، بارها در مقاطع منتهی به بحرانهای نظامی، به انتشار گزارشهایی درباره تهدیدهای امنیتی کشورهای منطقه پرداختهاند؛ گزارشهایی که گاه به یکی از پایههای استدلال سیاسی برای ضرورت مداخله نظامی تبدیل شدهاند.
پرونده عراق در سال ۲۰۰۳ و سوریه در سالهای ۲۰۱۳ و ۲۰۱۷ دو نمونه قابل بررسی از این روند هستند. در عراق، روایت برخورداری حکومت صدام حسین از سلاحهای کشتار جمعی و خطر احتمالی آن برای امنیت بینالمللی، در صدر اخبار و تحلیلهای رسانههای امریکایی قرار گرفت؛ روایتی که بعدها با آشکار شدن فقدان شواهد کافی درباره وجود آن تسلیحات، اعتبار بخش مهمی از گزارشهای آن دوره را زیر سوال برد.
در سوریه نیز پس از حمله شیمیایی غوطه، گزارشها و تحلیلهای متعددی در رسانههای امریکایی درباره ضرورت واکنش نظامی به حکومت بشار اسد منتشر شد. از همین منظر، گزارش تازه نیویورکتایمز درباره سدهای ایران را نیز باید در کنار تجربههای پیشین رسانههای امریکایی در پوشش بحرانهای منطقه بررسی کرد. مرور این نمونهها، از گزارشهای مربوط به سوریه و اتهام استفاده از سلاح شیمیایی تا روایتهای تازه درباره سدهای ایران، حمله سایبری و احتمال استفاده از بمب کثیف در عینالاسد یا ادعاها درباره حمله سایبری به یخچالهای فرانسوی یک پرسش مشترک را پیش میکشد: برخی رسانههای امریکایی با نویسندگان ایرانی و غیر ایرانی، در چه نقطهای از اطلاعرسانی عبور میکنند و به بخشی از فرآیند شکلدهی به افکار عمومی برای پذیرش جنگ تبدیل میشوند؟
مساله صرفا انتشار یک ادعای جنجالی یا استناد به منابع ناشناس نیست؛ مساله، کنار هم قرار گرفتن گزارشهایی با ظاهر تحقیقی، نویسندگان و رسانههای متفاوت و موضوعات ظاهرا مستقل است که در نهایت تصویری واحد از یک کشور میسازند: کشوری که زیرساختهایش مشکوک، تسلیحاتش غیرمتعارف، اقدامات نظامیاش تهدیدآمیز و حتی فعالیتهای غیرنظامیاش واجد معنای امنیتی معرفی میشود. تاریخ جنگهای معاصر نشان داده است که اقناع افکار عمومی، پیش از شلیک نخستین موشک آغاز میشود. شاید رسانهها فرمانده عملیات نباشند اما میتوانند با برجستهسازی گزینشی اطلاعات و تکرار اتهامهای فضای پذیرش اقدام نظامی را شکل دهند و جنگ را پیش از شلیک نخستین موشک یا گلوله با انتشار یک تیتر یا یک مقاله شروع کنند.
نظرات کاربران