آیت‌الله العظمی حسین وحید خراسانی از چهره‌های برجسته و تأثیرگذار مرجعیت سنتی شیعه در سده اخیر متولد ۱۱ دی ۱۲۹۹ بود که در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ دار فانی را وداع گفت. ارتحال این مرجع عالی‌قدر را به حوزه‌های علمیه، شاگردان، خاندان محترم و مقلدانش تسلیت می‌گویم. خدایش بیامرزاد و با اولیایش محشور کند.

ارزیابی منصفانه کارنامه آن فقیه نزیه مستلزم عبور از تعارفات مرسوم و سنجش ویژگی‌های علمی، فکری و اجتماعی او با معیارهای علمی و عینی است.

از منظر رئالیسم اصول‌مدار مبتنی بر قرآن و نهج‌البلاغه که مبنای این‌جانب در تحلیل مسایل و پدیده‌های گوناگون است، می‌توان مهم‌ترین ویژگی‌های او را در شش محور بررسی کرد:

۱. فقاهت سنتی، دقت علمی و تربیت شاگرد

برجسته‌ترین ویژگی آیت‌الله وحید خراسانی، جایگاه علمی او در فقه و اصول و سابقه طولانی تحصیل و تدریس در حوزه‌های علمیه مشهد، نجف و قم بود. شاگردی آیت‌الله العظمی سیدابوالقاسم خویی و بهره‌گیری از مکتب اجتهادی او در کنار دهه‌ها تدریس خارج فقه و اصول و تربیت شاگردان فراوان، جایگاه علمی ویژه‌ای برای وی ایجاد کرد.

روش علمی او در استدلال فقهی بر بررسی عمیق مستندات و واکاوی دقیق فروع استوار بود. این ویژگی با معیار قرآنی علم‌مداری و حق‌طلبی سازگار است: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ؛ و از آنچه به آن علم نداری پیروی مکن.» (اسراء: ۳۶). بر این اساس، اعتبار علم دینی نه با شهرت و انتساب، بلکه با تحقیق، استدلال و میزان پای‌بندی به حقیقت سنجیده می‌شود.

۲. پرهیز از رقابت‌های جناحی

از ویژگی‌های قابل‌توجه آیت‌الله وحید خراسانی پرهیز از ورود مستقیم به منازعات سیاسی و جناحی و تأکید بر حفظ شأن و استقلال حوزه و مرجعیت بود. او کم‌تر در رقابت‌های سیاسی روزمره ظاهر می‌شد؛ رویکردی که می‌توان آن را تلاشی برای جلوگیری از تبدیل مرجعیت به ابزار کسب قدرت و موقعیت سیاسی دانست. این نگرش با منطق قرآن و نهج‌البلاغه سازگار است؛ زیرا در منظومه فکری قرآن و امام علی(ع)، قدرت نه معیار حقانیت است و نه مجوز خروج از عدالت.

حساسیت آیت‌الله وحید خراسانی نسبت به عنوان‌طلبی و رقابت‌های غیرعلمی برای کسب جایگاه‌های حوزوی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. البته استقلال مرجعیت به معنای انفعال یا بی‌تفاوتی سیاسی نیست.

۳. تأکید بر قرآن و حدیث و نقد فلسفه و عرفان اصطلاحی

آیت‌الله وحید خراسانی در منظومه معرفتی خود بر قرآن و روایات اهل‌بیت(ع) تأکید ویژه و نسبت به گسترش فلسفه و عرفان اصطلاحی در برنامه آموزشی حوزه دیدگاه انتقادی داشت.

تأکید بر تقدم منابع معتبر وحیانی بر پیش‌فرض‌های نظری و ذوقی از حیث اصول، قابل دفاع است، اما این تقدم نباید به نفی عقل، برهان و گفت‌وگوی علمی با مکاتب فکری دیگر بیانجامد. قرآن کریم انسان را به تعقل، تدبر و استدلال دعوت می‌کند. بنابراین، معیار معرفت دینی نه تسلیم بی‌چون‌وچرا به اصطلاحات فلسفی است و نه انکار ظرفیت‌های عقلانی بشر، بلکه معیار حقانیت استدلال و سازگاری آن با محکمات قرآن و سنتِ معتبر است.

۴. اهتمام به شعائر اهل‌بیت(ع)، احیای فاطمیه و تبدیل مطالبه مذهبی به تصمیم عمومی

یکی از برجسته‌ترین ابعاد شخصیت اعتقادی و اجتماعی آیت‌الله وحید خراسانی اهتمام ویژه او به تعظیم شعائر اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه بزرگداشت شهادت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) بود. او در گسترش مراسم فاطمیه و برجسته‌کردن جایگاه اجتماعی این مناسبت نقش مؤثری داشت.

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این اهتمام، پیگیری تعطیلی رسمی روز شهادت حضرت زهرا(س) بود. با این‌که سیره آیت‌الله وحید خراسانی این‌گونه بود که معمولا از دیدار با مقامات سیاسی پرهیز داشت، سیدمحمدعلی ابطحی، رئیس دفتر وقت حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدمحمد خاتمی رئیس‌جمهوری اسلامی اسبق ایران روایت می‌کند که آیت‌الله وحید خراسانی در سال ۱۳۷۸ با آغوش باز از آقای خاتمی استقبال کرد.

«عصر که به دیدار آیت‌الله وحید خراسانی رفتیم، ما (هیأت همراه آقای خاتمی) به اتفاق ایشان وارد اتاق بیرونی ایشان شدیم و نشستیم. پس از صرف چای، آیت الله وحید با همان لهجه شیرین و شمرده شمرده‌اشان به آقای خاتمی گفتند: من در این اتاق بغلی کاری دارم با شما و دست آقای خاتمی را گرفتند و بلند شدند.... محافظان از نبود آقای خاتمی در اتاق معهود نگران شده بودند. با اشاره با من حرف می‌زدند که چه کنیم!؟ از لحاظ قانونی حق نداشتند رئیس‌جمهور را تنها بگذارند و از طرفی بیت آیت‌الله وحید بود و نگرانی وجود نداشت.... بعد از حدود نیم ساعتی با حالتی منقلب بیرون آمدند.

چشم‌های هر دو سرخ بود. مشخص بود گریه کرده‌اند. فضا سنگین و ساکت بود. جوری نبود که بنشینیم و گعده‌ای با حضور آیت‌الله وحید داشته باشیم. همه بلند شدیم و خداحافظی کرده و رفتیم. از آقای خاتمی بعد از دیدار در مورد محتوای دیدار پرسیدم.... گفت: آیت‌الله وحید منقلب بودند و به من گفت از اول انقلاب من به همه مسؤولان پیشنهاد داده‌ام که افتخار تعطیلی روز شهادت صدیقه کبری را نصیب خود کنند. این افتخار نصیب هیچ‌کس نشده است و هیچ‌کدام این را جدی نگرفته‌اند، اما این افتخار نصیب شما خواهد شد. بعد کلی در فضایل و مناقب زهرای مرضیه صحبت کردند [این‌جا هر دو به گریه افتاده بودند] آقای خاتمی نتوانسته بود جلو اشکش را بگیرد. بعد از تعریف ماجرا، آقای خاتمی به من گفت: من به آیت‌الله وحید قول دادم که شهادت حضرت زهرا (سلام الله علیها) را تعطیل کنم. راه‌های قانونی اش را بررسی کنید.»

و سرانجام با دستور و پیگیری آقای خاتمی روز سوم جمادی‌الثانی از سال ۱۳۷۹ در تقویم رسمی کشور تعطیل اعلام شد. اهمیت این واقعه فراتر از یک مطالبه مذهبی است و دست‌کم سه نکته را نشان می‌دهد:

نخست: اهتمام جدی این مرجع به پاسداشت جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) و تبدیل این اهتمام به مطالبه‌ای عمومی و ماندگار.

دوم: ظرفیت مرجعیت برای اثرگذاری بر تصمیم‌های عمومی از طریق گفت‌وگو، اقناع و پیگیری قانونی، بدون ضرورت ورود مستقیم به ساختار قدرت.

سوم: امکان تعامل سازنده میان نهاد دین و دولت، بدون این‌که استقلال مرجعیت لزوما قربانی این تعامل شود.

این تجربه نشان می‌دهد که اثرگذاری اجتماعی یک مرجع دینی بیش از آن‌که به تصدی مناصب سیاسی وابسته باشد، به اعتبار علمی و اجتماعی، روش مطالبه‌گری و توانایی تعامل مؤثر او بستگی دارد. البته تعظیم شعائر هنگامی ارزش حقیقی دارد که از سطح مناسک و عواطف فراتر رود و در معرفت، اخلاق، عدالت و دفاع از کرامت انسان تجلی یابد. محبت اهل‌بیت(ع) باید در پای‌بندی به آرمان‌هایی که آنان نمایندگی می‌کردند، به‌ویژه حق‌طلبی و مبارزه با ظلم آشکار شود.

۵. تواضع علمی و پرهیز از خودستایی

آیت‌الله وحید خراسانی در معرفی کوتاهی که از زندگی خود ارائه کرده نوشته بود: «جز قصور و تقصیر چیزی ندارم.»

این عبارت، فارغ از داوری درباره سایر ابعاد شخصیت آن فقیه نزیه، نشانه‌ای از تواضع در خودمعرفی و پرهیز از خودستایی است. در منطق معرفتی قرآن، عالم حقیقی به میزان آگاهی از محدودیت‌های دانش خود و آمادگی برای پذیرش حقیقت شناخته می‌شود، نه به میزان ادعا و شهرت: «وَفَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ؛ و بالاتر از هر صاحب دانشی، دانشمندی است.» (یوسف: ۷۶).

۶. ضرورت تفکیک جایگاه علمی از مواضع فکری و سیاسی

ارزیابی منصفانه در باره آیت‌الله وحید خراسانی مستلزم تفکیک میان تخصص فقهی، دیدگاه‌های اعتقادی، نظریه سیاسی و روابط اجتماعی اوست. برای نمونه، رابطه خانوادگی با یک مقام حکومتی، به‌تنهایی نه دلیل وابستگی سیاسی است و نه اثبات‌کننده استقلال مطلق، بلکه باید شواهد و عملکرد عملی را بررسی کرد. همچنین جایگاه برجسته فقهی او، دیدگاه‌هایش درباره فلسفه و عرفان را از نقد علمی مصون نمی‌کند؛ همان‌گونه که اختلاف فکری با او نیز مجوز انکار خدمات علمی و حوزوی‌اش نیست.

این تفکیک، لازمه داوری عقلانی و منصفانه است: نه فضیلت علمی را باید به دلیل اختلاف فکری انکار کرد و نه اختلاف فکری را به احترام جایگاه علمی نادیده گرفت.

جمع‌بندی: مرجعیت در خدمت حقیقت، نه حقیقت در خدمت مرجعیت

آیت‌الله العظمی وحید خراسانی نماینده یکی از جریان‌های مهم مرجعیت سنتی شیعه بود؛ جریانی که بر فقاهت تخصصی، استمرار سنت اجتهادی، تربیت شاگرد، اهتمام به قرآن و حدیث، پاسداشت شعائر و استقلال نسبی حوزه از قدرت سیاسی تأکید داشت.

دقت علمی، پرهیز نسبی از منازعات جناحی، اهتمام به اهل‌بیت(ع)، تواضع در خودمعرفی و پیگیری مؤثر تعطیلی روز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) از ویژگی‌های قابل‌توجه کارنامه اوست.

بااین‌حال، هیچ شخصیت علمی یا دینی از نقد و ارزیابی مستثنا نیست. نه قدمت مرجعیت، نه شهرت علمی و نه انتساب اجتماعی، جایگزین معیارهای حق، عدالت و پاسخ‌گویی نمی‌شود. در منطق قرآن و نهج‌البلاغه، منزلت اشخاص باید با میزان پای‌بندی آنان به حق سنجیده شود، نه این‌که حق را با منزلت اشخاص تعریف کنیم.

مرجعیت دینی هنگامی اعتبار حقیقی دارد که علم را بر قدرت، حق را بر مصلحت‌جویی و عدالت را بر ملاحظات شخصی و جناحی مقدم بدارد. دین برای توجیه قدرت نیامده است؛ قدرت در هر مرتبه و جایگاهی، باید در برابر حق و عدالت پاسخ‌گو باشد.

**مدرس حوزه و عضو هیأت علمی دانشگاه