به نقل از ایسنا، بر اساس اطلاعات ارائه شده، در ادامه برنامه «شب‌های مستند خانه سینما»، مستند «لب‌شور» به کارگردانی جواد وطنی در عصر سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، به همت کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و همکاری خانه سینما به نمایش درآمد.

پس از اکران مستند، نشست نقد و بررسی با حضور جواد وطنی (کارگردان اثر)، محمدحسن دامن‌زن (مستندساز و کارشناس مهمان) و مصطفی شیری (دبیر کارگروه نمایش انجمن کارگردانان مستند) برگزار شد.
در آغاز نشست، جواد وطنی در خصوص چگونگی شکل‌گیری ایده مستند توضیح داد: تصاویری که در این فیلم مشاهده می‌شود، برداشت‌های ذهنی من از مازندران هستند. ساخت این مستند با همکاری مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی آغاز شد و فرایند تولید آن به مدت سه سال به طول انجامید.
در پاسخ به سوال مصطفی شیری درباره نزدیکی نتیجه نهایی فیلم به آنچه در زمان فیلم‌برداری تصور داشته، او اینگونه توضیح داد: خوشبختانه نتیجه نهایی بر اساس آنچه که در زمان فیلم‌برداری تصور کرده بودم، نزدیک است. پیش از تولید، تحقیقی درباره میانکاله صورت دادم. شخصیت محوری مستند، علی ابوطالبی است که منابع تصویری ارزشمندی را در اختیار من گذاشت. او به عنوان یک شکارچی تبدیل به حافظ محیط زیست شده است.
وطنی در مورد واکنش‌ها به نمایش فیلم در مازندران تصریح کرد: پس از نمایش در مازندران، برخی من را به سیاه‌نمایی متهم کردند و واقعیت‌ها را نادیده گرفتند. با این حال، در ادامه کارشناسان محیط زیست تایید کردند که سموم وارد تالاب شده‌اند.
همچنین، این مستندساز در خصوص انتخاب نام فیلم توضیح داد: «لب‌شور» به ترکیبی از آب شیرین و شور اشاره دارد؛ محیطی که زیستگاه ماهی‌هاست. در این مستند به موضوع سمی شدن آب این منطقه پرداخته‌ایم. آن سال، حدود چهل هزار پرنده از بین رفتند.
وی به اهمیت مشارکت جوامع محلی در حفاظت از زیست‌بوم میانکاله تاکید کرد و گفت: میانکاله بدون بومیان با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد، زیرا فعالیت‌هایی نظیر دامداری و شیلات که بخشی از معیشت مردم منطقه هستند، به خطر خواهد افتاد.
وطنی همچنین از عوامل فیلم تشکر کرد و گفت: لازم است از فواد قهرمانی، آهنگساز فیلم به خاطر موسیقی بسیار زیبا، از آرش اسحاقی برای تدوین و گفتار متن و همچنین از تمام عوامل فیلم قدردانی کنم.
کارگردان «لب‌شور» در مورد استفاده از تصاور هوایی در فیلم توضیح داد: ما در منطقه‌ای کار می‌کردیم که پوشش درختان dense نمایان ساختن وسعت آن را دشوار می‌کرد. به همین دلیل، نتوانستیم با دوربینی که روی زمین قرار داشت، به خوبی گستردگی فضا را به تصویر بکشیم و لذا از تصاویر هوایی استفاده کردیم.

در ادامه نشست، مصطفی شیری با اشاره به رویکرد فیلم در مواجهه با مسائل زیست‌محیطی و مسؤولیت مدیران، توضیح داد: آقای وطنی اشاره کردند که پس از ساخت فیلم، به سیاه‌نمایی متهم شده‌اند، در حالی که به نظر من، لحن کلی فیلم نه‌تنها سیاه‌نمایی نیست، بلکه دلسوزانه و تا حدودی مداراگرایانه است. فیلم در مقابله با سهل‌انگاری‌ها و سوءمدیریت‌هایی که در سال‌های گذشته به تخریب محیط زیست منطقه انجامیده‌اند، گام‌های محتاطانه‌ای را برمی‌دارد و به نظر می‌رسد می‌توانست در این زمینه صریح‌تر باشد.
در بخش دیگری از نشست، محمدحسن دامن‌زن به تحلیل ویژگی‌های ساختاری و سینمایی «لب‌شور» پرداخت و گفت: فیلم را می‌توان از منظر کارگردانی، فیلم‌برداری و گفتار متن بررسی کرد. ترکیب این عناصر کنار یکدیگر به تولید یک فیلم خوب انجامیده است.
وی با تاکید بر کیفیت گفتار متن فیلم بیان کرد: گفتار متن، اصولی و متناسب است. نویسنده آن از شعور ادبی و توانایی بالایی در پیوستن متن به تصویر برخوردار است. گفتار متن به تصاویر پیوسته و با آن‌ها هماهنگ می‌شود و مخاطب را به دنیای منحصر به فردی می‌برد.
دامن‌زن تصریح کرد: گفتار متن ما را آماده می‌کند تا میانکاله را از دیدگاهی انسانی ببینیم؛ منطقه‌ای که شیلات یکی از مشاغل کلیدی آن محسوب می‌شود.
این مستندساز همچنین نقش تصاویر آرشیوی را در ساختار روایی فیلم مهم دانست و گفت: تصاویر آرشیوی در جهت غنای درون‌مایه فیلم قرار دارند. گفتار متن مخاطب را به درک باورهای عمیق‌تری می‌رساند و یکی از نقاط قوت اثر، پیوند موثر آرشیو با درام است. کارگردان با استفاده از تصاویر آرشیوی در خدمت درام، مخاطب را به آگاهی جدیدی می‌رساند و چنین استفاده‌ای در این فیلم کاملاً سینمایی به نظر می‌رسد.

دامن‌زن در ادامه، به کارگردانی اثر به عنوان یکی از مزایای آن اشاره کرد و اظهار داشت: کارگردانی فیلم بی‌نظیر بوده و تصاویر به‌خوبی هدایت شده‌اند. به عنوان مثال، در صحنه‌ای که محیط‌بان از پله‌ها بالا می‌رود و با دوربین به پرندگان نگاه می‌کند، یا در زمان حضور قایقران در قایق و شخصیتی شاعری، تمامی عناصر در جایگاه مناسب خود قرار دارند.
وی همچنین در مورد فیلم‌برداری «لب‌شور» گفت: فیلم‌برداری اثر کاملاً هدفمند و حساب‌شده است. در فیلم نماهای بسیار سرسبز دیده می‌شود که در پلانی بعدی به بیابان و سپس به آتش‌سوزی منتقل می‌شود. ترکیب رنگ و نور نیز بطور کامل با فضای فیلم همخوانی دارد.
محمدحسن دامن‌زن در پایان سخنان خود از سازندگان فیلم تقدیر کرد و ابراز امیدواری کرد که در آینده نیز شاهد آثار موفق دیگری از جواد وطنی باشیم.
در پایان این نشست، حاضرین سوالات و نظرات خود را درباره فیلم مطرح کردند و عوامل و مهمانان نشست به آن‌ها پاسخ دادند.

سینمای مستند ایران؛ میان تجربه‌گرایی، خلاقیت و دستورات دولتی

همچنین در دومین روز از نمایش فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های اصلاح رنگ شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، فرصتی مناسب برای بررسی تجربه‌های بصری و روایی فیلم‌سازانی مانند ابراهیم گلستان، منوچهر طیاب، احمد فاروقی قاجار و هوشنگ شفتی فراهم شد؛ آثاری که هر کدام نمایانگر بخشی از روند شکل‌گیری و تحول سینمای مستند ایران هستند.

دومین روز برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های تصحیح رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، در تاریخ سه‌شنبه ۲۶ آبان‌ماه، با حضور دکتر احمد الستی، پژوهشگر و مترجم سینما، و سعید عقیقی، پژوهشگر و منتقد سینما، در سالن سینما فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. بهناز شیربانی، روزنامه‌نگار، مسئولیت مدیریت این نشست را بر عهده داشت.
در این روز، فیلم‌های «خواستگاری» به کارگردانی ابراهیم گلستان (۱۳۴۰)، «ریتم» به کارگردانی منوچهر طیاب (۱۳۴۲)، «فجر طولانی» به کارگردانی احمد فاروقی قاجار (۱۳۴۴) و «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی (۱۳۵۰) به نمایش درآمدند.

در ابتدای جلسه، بهناز شیربانی ضمن خوشامدگویی به حاضران، گفت: خوشحالم که در دومین روز نمایش فیلم‌های اصلاح‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران در کنار شما هستیم. نیاز دارم از تلاش‌های لادن طاهری تقدیر خاصی داشته باشم؛ چراکه اگر زحمت‌های ایشان نبود، امکان تماشای این آثار تاریخی و ارزشمند فراهم نمی‌شد. همچنین از دکتر فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینمای ایران، به خاطر ایجاد فضایی که اجازه می‌دهد علاقه‌مندان سینما از تماشای این آثار بهره‌مند شوند، سپاسگزارم.

سپس از احمد الستی و سعید عقیقی دعوت کرد تا درباره فیلم‌های به نمایش درآمده و جایگاه آن‌ها در تاریخ سینمای مستند ایران صحبت کنند.

احمد الستی در مورد اهمیت نمایش دوباره تعدادی از فیلم‌های کوتاه از گنجینه فیلمخانه ملی ایران اظهار داشت: این فیلم‌ها مربوط به دوره‌ای هستند که من و احتمالا بسیاری از حاضران از شاگردان و علاقه‌مندان آثار این استادان بزرگی بوده‌ایم که امروز آثارشان را تماشا کردیم. بسیار خوشحال‌کننده است که این آثار را دوباره از دل گنجینه بیرون کشیده و در معرض دید مخاطبان قرار می‌دهید. این فیلم‌ها نه تنها بخشی از تاریخ سینمای ایران، به‌ویژه در زمینه سینمای مستند را معرفی می‌نمایند و در اختیار نسل جدید قرار می‌دهند، بلکه جزء تاریخ و فرهنگی این سرزمین هستند. نگرانی من این است که نسل جوان به آسانی نتواند این آثار را مشاهده کند.

او اضافه کرد: در حقیقت، ما بیش از پیش مدیون فیلم‌سازانی هستیم که آثارشان را در این مجموعه تماشا کردیم. اکثر آن‌ها در هنگام ساخت این فیلم‌ها، دانشجو و بسیار جوان بودند و فرصتی داشتند تا با فیلم‌سازان بزرگ گفت‌وگو کنند یا در کلاس‌های درس آن‌ها شرکت کنند. من هرگز نمی‌توانم نقش این افراد را در پرورش و شکل‌گیری جامعه‌ای از مخاطبان سینما نادیده بگیرم. بنابراین، بسیار خوشحال‌کننده است که امکان نمایش دوباره این آثار فراهم شده است. به گمانم، اکنون می‌توانیم در مورد اینکه این فیلم‌ها چه تصاویری از ایران ارائه می‌کردند و کدام جنبه‌های جامعه و فرهنگ ایرانی را به نمایش می‌گذاشتند، صحبت کنیم. گاهی نیز از دیدگاه زبان سینمایی با آثار خیره‌کننده‌ای مواجه می‌شویم.

سعید عقیقی در ادامه، از زمینه‌های شکل‌گیری سینمای مستند ایران صحبت کرد و اظهار داشت: سینمای مستند در ایران اساساً نتیجه تلاش‌های دولت بوده است؛ چه در قالب مستندهای صنعتی و چه در قالب آثار تولیدی به سفارش اداره کل امور سینمایی و سپس وزارت فرهنگ و هنر. نام این نهاد در تیتراژ پایانی بسیاری از فیلم‌های آن دوره ذکر شده است. البته پیش از آن هم آثاری وجود داشته‌اند؛ از جمله فیلم‌های دوره‌ای که گاهی با عنوان نسل چهارم یاد می‌شوند و بعلاوه فیلم‌های مرتبط با دوره سیراکیوز که به دست آمریکایی‌ها ساخته شده‌اند. این آثار عموماً مستندهای آموزشی درباره بهداشت و پیشگیری از بیماری‌ها و موضوعات مرتبط با سلامت عمومی بودند. نظیر چگونگی جلوگیری از آلودگی آب و رعایت اصول بهداشتی به آن‌ها پرداخته می‌شد. خوشبختانه تعدادی از این فیلم‌ها هنوز موجودند و من هم تمامی آن‌ها را تماشا کرده‌ام.

او در بررسی ورود بخش خصوصی به سینمای مستند ایران در آن دوران تاکید کرد: در میانه دهه ۱۳۳۰، ابراهیم گلستان استودیوی گلستان فیلم را تاسیس کرد. این استودیو به عنوان نخستین بخش خصوصی فعال در این حوزه تبدیل شد.

گلستان برای تامین هزینه‌های تولید آثار مستقل خود، از نهادها و مجموعه‌های مختلف سفارش می‌گرفت و با درآمد این سفارش‌ها، فیلم‌های دلخواهش را تولید می‌کرد. او همیشه از این شیوه به شکلی کاملاً مشخص یاد می‌کرد و می‌گفت سفارش‌هایی از جاهایی می‌گرفتم و سپس با پول آن، کار دیگری انجام می‌دادم. گلستان به دلیل تجاربش به‌عنوان مترجم در شرکت نفت و همچنین همکاری با خبرگزاری‌های متعدد، در آن دوران ارتباطات گسترده‌ای داشت.

عقیقی درباره ویژگی‌های سینمایی فیلم «خواستگاری» ساخته ابراهیم گلستان گفت: این فیلم مملو از حرکات حساب‌شده دوربین و قاب‌بندی‌های دقیق است. گلستان در ایجاد فضاهای تصویری و ترکیب‌بندی‌های گوناگون مهارت خاصی دارد. به عنوان نمونه، در ابتدای یکی از نماها به نظر می‌رسد دو نفر در اتاق باشند، اما دوربین با حرکتی به عقب، شخص سومی را نیز به قاب اضافه می‌کند. او این روش را در بخش‌های مختلف فیلم تکرار می‌ کند. قاب‌بندی‌های ظریف و دقیقش از تجربیاتش در عکاسی ناشی می‌شود. گلستان از دوران نوجوانی عکاسی می‌کرد و دوربینی هم از پدرش به ارث برده بود. همین سابقه باعث شد تا دیدگاه او در ترکیب‌بندی تصویر با بسیاری از مستندهای آن زمان متفاوت باشد. او با بهانه روایت یک مراسم خواستگاری، از مکان‌ها و موقعیت‌های مختلف استفاده می‌کند و با ارائه نماهای عمومی، محیط کار داماد و فضای خانه، جهان شخصیت‌ها را به بیننده معرفی می‌نماید.

احمد الستی هم با تمرکز بر نحوه معرفی شخصیت‌ها در «خواستگاری» گفت: یکی از ویژگی‌های برجسته فیلم، شیوه معرفی شخصیت‌هاست؛ موضوعی که در زبان سینما به آن نخستین ظهور شخصیت گفته می‌شود. زمانی که یک شخصیت محور وارد قاب می‌شود، باید به گونه‌ای طراحی شود که مقام و اهمیت او را برای بیننده روشن کند. در این فیلم، ورود پدر عروس به طور عینی این کارکرد را دارد. او از دری وارد می‌شود که برای ورودش آماده شده و در جایگاهی می‌نشیند که از پیش برایش تعیین شده است. این شخصیت کسی است که باید در نهایت در مورد ازدواج دخترش تصمیم‌گیری کند.
او ادامه داد: حتی جزئیاتی مانند عدم آوردن قندان نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. قندان باید بهانه‌ای برای حضور دختر در اتاق باشد تا او وارد شود و چادرش به کنار رود. به این ترتیب، زیبایی ظاهری دختر به تدریج در معرض نگاه دیگران قرار می‌گیرد. مادر داماد پس از دیدن او درباره زیبایی‌اش نظر می‌دهد. این جزئیات نشان می‌دهد که گلستان تا چه حد بر طراحی میزانسن و هدایت بازیگران تسلط داشته است. در این فیلم، حتی زاویه دوربین نیز با توجه به جایگاه شخصیت‌ها تغییر می‌کند. برای پدر عروس، دوربین از زاویه پایین‌تری به او نگریسته و در مورد مادر و خواهر داماد، دوربین تقریباً هم‌سطح آن‌ها قرار می‌گیرد.
این پژوهشگر سینما در بخش دیگری از نشست درباره نقش موسیقی در فیلم «ریتم» به کارگردانی منوچهر طیاب اظهار کرد: نکته جالب در فیلم «ریتم» برای من نقش موسیقی و ریتم در ساختار اثر است. ما در سینمای ایران با استفاده از موسیقی ایرانی نیز چنین تجربه‌ای داشته‌ایم. در این فیلم، تنبک حسین تهرانی به تدریج ما را به فضایی ذهنی و خیال‌انگیز منتقل می‌کند که گویی خود حسین تهرانی آن را خلق کرده است. اوست که این دنیا را به وجود آورده و بخشی از ذهنیت خود را به تصویر انداخته است. در اینجا باید به این نکته توجه کنیم که همراه کردن صدای ضرب با تصاویری از چرخ‌دنده‌ها و ریل‌های قطار فقط به منظور ایجاد هماهنگی صوتی و تصویری نیست؛ بلکه هدف این است که مخاطب را از جهان عینی به فضایی خیالی و ذهنی منتقل کند. این ویژگی در برخی آثار سینمایی آمریکا نیز مشهود است؛ آثاری که با استفاده از ریتم و موسیقی، تماشاگر را به دور از واقعیت معمولی سوق می‌دهند. در فیلم «ریتم»، این تجربه با موسیقی ایرانی و ساز بومی شکل گرفته است. به همین دلیل، برای من اهمیت خاصی دارد.

عقیقی در تشریح تأثیر ایده «ضرب لوکوموتیو» حسین تهرانی بر فیلم «ریتم» تصریح کرد: پیش از ادامه بحث، می‌خواهم نکته‌ای را روشن کنم. حسین تهرانی پیش از ساخت فیلم «ریتم»، مجموعه‌ای از قطعات ریتمیک را ضبط کرده بود که یکی از آن‌ها «ضرب لوکوموتیو» نام داشت. او در این قطعه با تنبک، صدای حرکت قطار را بازسازی کرده بود. او ادامه داد: بنابراین، می‌توان گفت یک دلیل اینکه در ابتدای فیلم «ریتم» با صداهای ابتدایی قطار مواجه می‌شویم، همین ایده «ضرب لوکوموتیو» است که از سوی حسین تهرانی خلق شده است. من درباره این موضوع با آقای طیاب صحبت کردم و ایشان گفتند هنگام ساخت فیلم، «پاسیفیک ۲۳۱» را ندیده بودند. من این گفته را تایید می‌کنم و احساس می‌کنم که ایده فیلم از درون همین قطعه حسین تهرانی الهام گرفته شده است؛ یعنی الگوی ریتمیک تنبک، مبنای ساختار فیلم بوده است.
اینکه فیلم‌ساز نمونه‌های مشابه را دیده باشد یا نه، در نهایت اهمیت اساسی ندارد. مهم این است که چه تفسیری از آن ایده به عمل آمده و چگونه در ساختار فیلم به کار رفته است.

احمد الستی در ادامه به ویژگی‌های سینمایی «فجر طولانی» به کارگردانی احمد فاروقی قاجار پرداخت و گفت: این فیلم متعلق به یکی از فیلم‌سازان نادیده گرفته شده سینمای ایران است؛ فیلم‌سازی با استعدادی تحسین‌برانگیز به نام احمد فاروقی قاجار. او فیلم‌ساز بسیار عجیبی بود که آثارش به ندرت مورد توجه قرار گرفته است. او به طور مداوم در هر فیلم، پیگیر تجربیات جدید بوده است. در این فیلم نیز تجربه‌ای شگفت‌آور انجام می‌دهد؛ مجموعه‌ای از تصاویر را در کنار یک نریشن ادبی قرار می‌دهد که داستانی متفاوت روایت می‌کند؛ داستانی که در بسیاری از لحظات، ارتباط مستقیمی با تصاویری که در حال نمایش است ندارد. فیلم‌ساز خطر چنین تجربه‌ای را می‌پذیرد؛ کاری که در آثار دیگرش معمولا مشاهده نمی‌شود. این رویکرد یک روش بسیار ظریف است که در آثار او به ندرت دیده می‌شود.

عقیقی همچنین بر نقش تصویر و امکان رهایی از روایت خطی در سینمای مستند تاکید کرد و اظهار داشت: می‌خواهم درباره فیلمی که درباره اصفهان ساخته شده است گفتگو کنم. این فیلم به نقطه‌ای می‌رسد که نشان می‌دهد برای تماشای یک فیلم خوب، لزوماً نیاز به روایت نیست؛ حتی برای ساخت یک فیلم باکیفیت نیز همیشه به داستان نیاز نیست. البته باید به شیوه برداشت فیلم‌ساز توجه کرد. ما با روایتی مواجه هستیم که نریشن آن به گونه‌ای به نظر می‌رسد از بیرون زمان سخن می‌گوید و به دنیای اسطوره‌ای وارد می‌شود. آنچه راوی بیان می‌کند، گاهی هیچ ارتباط مستقیمی با تصاویر ندارد. به نظر می‌رسد فردی مشاهدات خود را در قالب نریشن و به شیوه حکایت‌های کهن بیان می‌کند و به همین دلیل، روایت از محدوده زمانی مشخصی که معمولاً با یک داستان در نظر می‌گیریم، خارج می‌شود و ما را با نوعی ایران اسطوره‌ای مواجه می‌کند.
عقیقی در بخش پایانی سخنانش، نظرات انتقادی خود را درباره فیلم «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی بیان کرد و عنوان کرد: من اصولاً با این نوع فیلم‌ها که تحت تأثیر آثاری مانند فیلم‌های رهنما یا آثاری از جنس «شقایق» ساخته شده‌اند، چندان ارتباط برقرار نمی‌کنم. راستش را بخواهید، این فیلم بیشتر شبیه راشی است که هنوز تدوین چندانی روی آن انجام نشده و ترجیح می‌دهم درباره‌اش صحبت نکنم. البته آثار بهتری هم داریم و نمی‌خواهم ارزش این فیلم‌ها را نادیده بگیرم.
دومین روز برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های اصلاح رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، با سوالات حاضران از سخنرانان نشست به پایان رسید.

انتهای پیام