مریم بحرالعلومی، نویسنده، کارگردان و توزیع‌کننده بین‌المللی سینما و همچنین داور دومین جشنواره ملی فیلم «آب به قیمت جان»، در گفتگویی با خبرنگار مهر در خصوص اهمیت جشنواره‌های موضوعی در سینمای ایران و مقایسه آن با تجربیات جهانی اظهار داشت: با توجه به اهمیت مسائل زیست‌محیطی، برگزاری جشنواره‌های خاص در این زمینه ضروری است. این مسائل شامل مواردی مانند آب است که به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین منابع مرتبط با حیات انسانی شناخته می‌شود و تا موضوعاتی چون حیوانات، مصرف منابع طبیعی، کمبودها و چالش‌های زیست‌محیطی را در بر می‌گیرد.

او ادامه داد: در ایران، تعداد جشنواره‌هایی که به‌طور خاص تمرکز بر موضوعات محیط‌زیستی و زیست‌بومی داشته باشند، فوق‌العاده محدود است. اگر به نمونه‌های موجود نگاهی بیندازیم، تعداد آن‌ها به زحمت از انگشتان یک دست فراتر می‌رود. با وجود برگزاری رویدادهایی در زمینه‌هایی مانند آب، اقوام و گردشگری، جشنواره‌های تخصصی که به طور مستقیم به مسائل محیط‌زیستی بپردازند، چندان فراوان نیستند.

داور جشنواره «آب به قیمت جان» با اشاره به تجربه برگزاری جشنواره‌های موضوعی در کشورهای دیگر افزود: در نقاط مختلف جهان، چه در کشورهایی که با چالش‌های جدی محیط‌زیستی روبه‌رو هستند و چه کشورهایی که دارای منابع طبیعی فراوانی هستند، جشنواره‌های متعددی با محوریت مسائل زیست‌محیطی برپا می‌شود. این رویدادها معمولاً با رعایت استانداردهای خاص، تبلیغات وسیع و مشارکت فعال نهادهای مختلف و اقشار جامعه همراه است.

بحرالعلومی در انتقاد به مخالفت‌هایی که گاه در برابر افزایش تعداد جشنواره‌ها در ایران صورت می‌گیرد، بیان کرد: واقعاً نمی‌فهمم دلیل این مخالفت‌ها چیست. این رویکرد با تجربیات بین‌المللی در تناقض است. جشنواره‌های موضوعی می‌توانند به کشف استعدادهای جدید کمک کنند و انگیزه فیلمسازان جوان و حتی کسانی را که سال‌ها در این عرصه فعال بوده‌اند، برای تولید آثار ارزشمند و مؤثر افزایش دهند. از سوی دیگر، این رویدادها می‌توانند تأثیرات مثبتی در سطح اجتماعی داشته باشند و چرخه‌های اقتصادی و حرفه‌ای سینما را تقویت نمایند.

وی همچنین به افزایش جشنواره‌ها در شهرهای دیگر کشور اشاره کرد و گفت: خوشبختانه در سال‌های اخیر، تعداد جشنواره‌ها در شهرهای غیرتهرانی افزایش یافته است. ما در حوزه‌های فرهنگی با چالش‌ها و کمبودهایی روبه‌رو هستیم که نیاز به توجه و فرهنگ‌سازی دارد. در سینمای کوتاه و مستند نیز باوجود ظرفیت‌ها و تقاضای موجود، هنوز به بسترهای بیشتری برای نمایش و معرفی آثار نیاز داریم.

او ابراز کرد: من به برگزاری جشنواره‌های موضوعی اعتقاد دارم و خوشحالم که در سال‌های اخیر فرصتی برای همکاری با تعدادی از این رویدادها داشته‌ام. همچنان آماده‌ام که در حد توان خود، به عنوان نویسنده و همکار، در این مسیر مشارکت کنم.

این نویسنده و کارگردان بر ضرورت جلب نظر عمومی بیشتر به جشنواره «آب به قیمت جان» تأکید کرد و گفت: به نظر من این جشنواره پتانسیل بیشتری برای جذب مخاطب دارد. در حال حاضر باید تعداد بیشتری از علاقه‌مندان در فضای جشنواره حضور یابند. محل برگزاری در مرکز شهر واقع شده و دسترسی به آن کار دشواری نیست و فضای آن نیز توانایی میزبانی از مخاطبان را دارد. بنابراین باید بستر مشارکت و حضور جمعیت بیشتر فراهم شود.

بحرالعلومی در پاسخ به سؤال درباره تأثیر جشنواره‌های موضوعی در ایجاد دغدغه میان فیلمسازان و تنوع بخشی به سینمای کوتاه توضیح داد: بی‌شک چنین رویدادی ممکن است. تصور کنید شخصی امسال فقط به عنوان تماشاگر در جشنواره «آب به قیمت جان» حضور پیدا کند یا برای همراهی با یکی از دوستانش به این رویداد بیاید. ممکن است همین تجربه و مواجهه با فیلم‌ها او را ترغیب کند تا در دوره بعد، به فکر ساخت اثری درباره آب بیفتد. این ممکن است آغاز یک مسیر فیلمسازی جدید باشد.

وی بر اهمیت این موضوع تأکید کرد و گفت: بسیاری از فیلمسازان جوان به دنبال این هستند که بدانند آثار خود را در چه جشنواره‌هایی می‌توانند به نمایش بگذارند و کدام رویدادها با موضوع فیلم‌شان مناسب است. خود من نیز بارها با چنین سؤالاتی روبه‌رو شده‌ام. بنابراین وجود جشنواره‌های موضوعی می‌تواند برای فیلمسازان ایجاد انگیزه کند؛ اما این روند به یک رویکرد یکپارچه نیاز دارد.

او ادامه داد: پیشنهاد من این است که جشنواره در کنار اعلام فراخوان دریافت آثار، فراخوان برای تولید آثار موضوعی نیز داشته باشد. می‌توان از فیلمسازان خواست تا طرح‌ها و فیلمنامه‌های خود را درباره موضوع آب ارائه دهند و یک گروه کارشناسی این آثار را از نظر موضوعی بررسی کند. حتی حمایت مالی محدود می‌تواند محرکی برای فیلمسازان باشد. به عنوان مثال، اگر مبلغی در حدود ۵۰ یا ۱۰۰ میلیون تومان برای تولید یک اثر اختصاص یابد، ممکن است فیلمساز با انگیزه بیشتری طرح خود را ارائه دهد و وارد فاز تولید شود.

بحرالعلومی با اشاره به اینکه این فرآیند به همکاری نهادهای مختلف نیاز دارد، اظهار داشت: باید همه در کنار هم قرار گیرند تا فرآیند تولید، حمایت و نمایش آثار شکل بگیرد. امیدوارم چنین امری تحقق یابد؛ البته این رویکرد نباید به موضوع آب محدود شود. موضوعات اجتماعی و زیست‌محیطی مختلفی وجود دارد که می‌توانند به عنوان موضوع ساخت فیلم‌های کوتاه داستانی، مستند یا انیمیشن مورد استفاده قرار گیرند.

وی در مورد مسئله ساخت فیلم‌های سفارشی و تفاوت آن‌ها با تولید آثار موضوعی توضیح داد: به نظر من یکی از مشکلات موجود در بعضی از سازمان‌ها و نهادهای پشتیبان تولید، این است که مرز میان فیلم سفارشی و فیلم موضوعی به درستی شناخته نشده است. این دو با یکدیگر تفاوت دارند و باید پروسه تولید هر یک به صورت مشخصی تعریف شود.

وی درباره تعریف فیلم سفارشی توضیح داد: فیلم سفارشی به طور کلی، به سفارش یک فرد، سازمان، نهاد، ارگان یا حتی برند تجاری تولید می‌شود. در این شرایط، سفارش‌دهنده موضوع و چارچوبی را مشخص می‌کند و نویسنده و کارگردان بر اساس آن اثر را به تولید می‌رسانند. اما در فیلم موضوعی، وضعیت متفاوت است. فیلمساز ممکن است دغدغه‌ای خاص درباره یک موضوع داشته باشد و بخواهد آن را محور روایتش قرار دهد. بنابراین پیشنهاد می‌کنم جشنواره‌ها درخواست‌هایی برای دریافت ایده‌ها و فیلمنامه‌های موضوعی منتشر کنند و در فرآیند تولید آثار نقش حمایتی ایفا کنند.

این کارگردان با انتقاد از ادغام این دو مفهوم در فضای تولید سینمای ایران ادامه داد: متأسفانه با توجه به عدم وجود این مرزبندی، فیلم موضوعی و فیلم سفارشی به هم آمیخته شده‌اند و این مسئله به کیفیت تولید آثار آسیب رسانده است. در نتیجه، گاه به جای اینکه با اثری روبه‌رو شویم که دغدغه اجتماعی یا محیط‌زیستی را به عنوان محور خود انتخاب کرده است، با فیلمی مواجه می‌شویم که صرفاً بر اساس سفارش تولید شده است.

بحرالعلومی تأثیر این موضوع را بر سینمای حرفه‌ای ایران مورد بررسی قرار داد و گفت: این آسیب تنها به سینمای کوتاه و مستند محدود نمی‌شود و در سینمای بلند و حرفه‌ای نیز نمودهای خود را نشان داده است. مسائل اجتماعی، سیاسی و زیست‌محیطی متعددی وجود دارد که می‌توانند موضوع اصلی فیلم‌ها قرار گیرند؛ اما چرا بسیاری از این موضوعات به‌طور جدی وارد جریان اصلی تولید نمی‌شوند؟ یکی از دلایل این وضعیت را باید در غلبه نگرش سفارش‌محور بر تولید و کمرنگ شدن دغدغه‌های مستقل فیلمسازان جستجو کرد.

او بر ضرورت فراهم آوردن امکانات برای هر دو گروه از فیلمسازان تأکید کرد و گفت: امیدوارم این تعاریف برای نسل‌های آینده روشن‌تر شود. اگر فیلمسازی قصد دارد تا اثری سفارشی تولید کند، باید این امکان برای او مهیا باشد و اگر فیلمساز دیگری دغدغه‌ای موضوعی دارد، باید فرصت و حمایت لازم برای ساخت اثرش فراهم شود. نباید مسیر به گونه‌ای باشد که فیلمسازان برای پیشرفت حرفه‌ای ملزم به پذیرش تنها سفارشات موجود از نهادها و سازمان‌ها شوند. باید فرصت انتخاب و فعالیت مستقل نیز وجود داشته باشد.

بحرالعلومی در جمع‌بندی بحث خود درباره کیفیت آثار ارائه‌شده در این دوره گفت: در جریان داوری آثار این دوره با فیلم‌هایی مواجه شدیم که در دوردست‌ترین نقاط کشور و در لوکیشن‌ها و فضاهای ناشناخته‌تر ساخته شده بودند. تماشای این آثار و دیدن دغدغه‌ها و نگرانی‌های فیلمسازان جوان واقعاً مایه خرسندی بود.