برای درک درست ایران، شناخت جغرافیای آبی آن بسیار حائز اهمیت است. منطقه وسیعی از این سرزمین تحت تأثیر اقلیمهای خشک و نیمهخشک قرار دارد، جایی که بارشها محدود و ناپایدار و پدیده خشکسالی بخشی از حقیقت طبیعی این سرزمین است. در نقاط متعددی از ایران، باران در زمانی میبارد که نیاز به آب کمتر احساس میشود، و در ماههای گرم، در حالی که کشاورزی و زندگی مردمان بیشترین نیاز را به آب دارند، جریان آب رودها به شدت کاهش مییابد.
در این سرزمین، آب تنها یک منبع طبیعی محسوب نمیشود؛ بلکه پایه و اساس سکونت، کشاورزی، اقتصاد و بقاء زیستبومهاست و بهعبارتی، عنصر حیاتی زندگی به شمار میآید. هر گونه بحث و گفتوگو در مورد زیرساختهای آبی ایران باید با شناخت این واقعیت آغاز گردد.
سدها بهعنوان یکی از ابزارهای مؤثر در مدیریت منابع آبی در این جغرافیا عمل میکنند. ذخیرهسازی آب در فصلهای پربارش، تنظیم جریان رودخانهها، تأمین آب شرب و کشاورزی، کاهش خطر سیلابها و تولید برقآبی از کارکردهای اساسی آنها به شمار میآید. البته نمیتوان اهمیت سدها را از دیگر عوامل همچون رودخانهها، تالابها، زمینهای کشاورزی و زندگی انسانی تفکیک کرد. هر سد بخشی از یک حوضه آبریز است و تأثیر آن بر مناطق بالادستی و پاییندستی غیرقابل انکار است. این ارتباط با طبیعت و زندگی انسانهاست که ضرورت مدیریت صحیح و محافظت از این تأسیسات را تقویت میکند.
انتخاب محل ساخت سد نیز با توجه به شرایط جغرافیایی و نکات مهندسی مورد بررسی قرار میگیرد. احداث سد در هر مکانی امکانپذیر نیست. پارامترهایی مانند مسیر رودخانه، شکل دره، نوع و پایداری زمین، حجم جریان آب و ظرفیت ایجاد مخزن، همگی در تعیین محل مناسب سد تأثیرگذارند. بخش زیادی از رودخانههای ایران از ارتفاعات زاگرس و البرز سرچشمه میگیرند و طبیعی است که موقعیت بسیاری از سدها با این ساختار کوهستانی و شبکه رودخانهای کشور بیانگر ارتباطاتی است که باید با شناخت حوضههای آبریز و خصوصیات طبیعی سرزمین تحلیل شود، نه از طریق نسبت دادن کارکردهایی که از موقعیت جغرافیایی آنها نشأت نمیگیرد.
این سخن به معنای نادیده گرفتن تبعات محیطزیستی ناشی از برخی پروژههای سدسازی و انتقال آب در ایران نیست. آسیب به تالابها، کاهش جریان طبیعی رودخانهها و بهم ریختگی تعادل اکولوژیک حوضههای آبریز، از جمله پیامدهایی هستند که همواره مورد توجه و انتقاد کارشناسان محیطزیست قرار داشتهاند. این انتقادات با هدف حفظ منابع آب و طبیعت ایران مطرح میشوند و هیچ ارتباطی با اما و اگرهای نظامی درباره سدها ندارند.
بررسی اثرات محیطزیستی سدسازی یک مسأله است، در حالی که نسبت دادن کارکردهای نظامی به آنها موضوعی دیگر است. در این راستا، انتشار گزارشی در نیویورکتایمز که یک روایت نادرست از کارکردهای نظامی زیرساختهای آبی ایران بهدست میدهد، بسیار نگرانکننده است. تهدید این گزارش فقط به تحریف ماهیت سدها محدود نمیشود. چنین روایتی در شرایطی منتشر میشود که ایران با خطر حملات نظامی مواجه است. وقتی تأسیسات حیاتی زندگی مردم در قالب یک گزارش رسانهای بهنحوی به کارهای نظامی مرتبط شوند، این امکان وجود دارد که حمله به آنها در افکار عمومی موجه جلوه کند. این دیگر تنها یک اختلافنظر ساده درباره جغرافیا یا مهندسی نیست؛ بلکه جان انسانها در خطر است.
اگر قرار باشد زیرساختهای حیاتی یک کشور بهگونهای توصیف شوند که جنبههای نظامی به خود بگیرند، این دیدگاه به سدها محدود نخواهد ماند. نیروگاههای برق نیز ممکن است هدف نظامی شناخته شوند، زیرا مراکز نظامی نیز نیازمند برق هستند؛ مزارع کشاورزی میتوانند در فهرست اهداف نظامی قرار گیرند، چرا که نظامیان نیز به محصولات آنها وابستهاند. حتی بیمارستانها هم میتوانند به همین دلیل زیر سوال بروند، چون مجروحین نظامی نیز در آنها درمان میشوند.
اینگونه استدلالها عملاً راه را برای توجیه حمله به تمام زیرساختهای غیرنظامی یک کشور باز میکند. این منطق مرز میان زندگی غیرنظامی و جنگ را محو میسازد، مرزی که حفظ آن از بنیادیترین اصول حقوق بشردوستانه است. موضوع تنها سست بودن یک استدلال رسانهای نیست؛ بلکه نتایج خطرناک آن است که باید مورد توجه قرار گیرد.
برای درک عمق خطر این طرز تفکر، کافی است آثار حمله به یک سد را در نظر بگیریم. کسی که با مسائل محیطزیستی و منابع آب سر و کار دارد، میداند که فروپاشی دیواره سد میتواند در کوتاهترین زمان، حجم زیادی از آب را به سمت روستاها، شهرها و زمینهای کشاورزی پاییندست روانه کند. در چنین وضعیتی، جان انسانها در خطر خواهد بود و خانهها و مزارع ویران و زیستگاههایی که طی سالها شکل گرفتهاند، آسیب میبینند. حتی اگر چنین فاجعهای رخ ندهد، از کار افتادن یک سد میتواند تأمین آب شرب، کشاورزی و فعالیتهای اقتصادی را با اختلال مواجه سازد. در اقلیم شکننده ایران، پیامدهای این آفات میتواند سالها به درازا بکشد و شدیدتر از خود جنگ باشد.
حفظ سدها و زیرساختهای حیاتی تنها بهعنوان یک ضرورت محیطزیستی نیست؛ بلکه با جان و امنیت میلیونها انسان در ارتباط است. حقوق بینالملل بشردوستانه نیز به سبب پیامدهای فاجعهبر انگیز تخریب سدها، حمایت ویژهای برای آنها در نظر گرفته است. حمله به سدها و تأسیسات آبی حیاتی، بهویژه زمانی که جان غیرنظامیان را به مخاطره میاندازد، بهعنوان جنایت جنگی طبقهبندی میشود. هیچ گزارشی نمیتواند تخریب غیرقانونی زیرساختهای حیاتی و به خطر انداختن زندگی مردم ایران را توجیه کند.
به همین دلیل، انتشار چنین گزارشی از سوی نیویورکتایمز در شرایط تهدید نظامی علیه ایران، بهگونهای فراتر از یک خطای حرفهای یا اختلافنظر رسانهای محسوب میشود. یک روزنامه با نفوذ جهانی مانند نیویورکتایمز نمیتواند از مسوولیت چنین روایتی شانه خالی کند.
وظیفه روزنامهنگاری به چالش کشیدن قدرتهاست، نه اینکه با تحریف واقعیتهای غیرنظامی زیرساختهای عمومی، در خدمت توجیه اقداماتی جنگی علیه مردم قرار گیرد. اینکه یک رسانه با چنین تاریخی گزارشی را در مسیری قرار دهد که به توجیه جنایات جنگی منتهی شود، بهایی سنگین برای اعتبار حرفهای و حیثیت روزنامهنگاری خواهد بود.
آنچه در معرض خطر قرار دارد، تنها سدها و تأسیسات آبی نیست، بلکه سرمایههای طبیعی و زیرساختهایی است که زندگی میلیونها ایرانی به آنها وابسته است. رودخانهها، تالابها و منابع آبی بخش جداییناپذیر از میراث طبیعی این سرزمین هستند. سدها و شبکههای آبرسانی نتیجۀ سالها تلاش و سرمایهگذاریاند و نقش اساسی در تأمین امنیت آب، معیشت مردم و فعالیتهای اقتصادی ایفا میکنند. تخریب آنها نهتنها خسارتی به چند سازه عمرانی است، بلکه لطمهای مستقیم به زندگی انسانها و سرمایههای طبیعی ایران به شمار میآید.
برای ما که ایران را با کوهستانها، رودخانهها، دشتها و تالابهایش میشناسیم، حفاظت از منابع آب تنها یک مسئولیت علمی نیست؛ بلکه تعهدی در برابر مردم ایران و نسلهای آینده است. رسانهای که در شرایط جنگ به نظامی جلوه دادن سدهای یک کشور کمک میکند و زمینۀ توجیه حمله به آنها را فراهم میسازد، با این عمل نام خود را در تاریخ روزنامهنگاری لکهدار خواهد کرد. دفاع از آب و سدهای ایران، دفاع از زندگی مردم و آینده سرزمینی است که نباید قربانی جنگ شود.
**معاون سیاسی دبیرکل حزب ندای ایرانیان و پژوهشگر علوم محیطی و گیاهی
نظرات کاربران