* نخست
در میان انبوه ایدههایی که روزانه به وجود میآیند، تنها تعداد کمی به مرحله اجرا میرسند. اثربخشی مدیریت در جوامع با ایجاد سازوکارهایی برای جذب خلاقیتهای شهروندان از طریق روشهای جمعسپاری بروز میکند؛ رویکردی هوشمندانه که به جای تکیه بر سیستمهای رسمی، استفاده بهینه از توان فکری افرادی را که شاید تخصصی ندارند، مورد توجه قرار میدهد.
تجارب انسانی بهطور کامل نه به نژاد خاصی وابستهاند و نه محدود به یک منطقه جغرافیایی خاص. به عنوان مثال، در روسیه با استفاده از سیستمهای گرمایش مرکزی، آنها توانستند انرژی مصرفی را کاهش دهند و خانههای بیشتری را گرم کنند و با عبور لولههای گرمایی از پیادهروها و خیابانها، از یخزدگی معابر جلوگیری نمایند. در تایلند، وقتی دو خودرو با یکدیگر تصادف میکنند، رانندگان با علامتگذاری محل خودروها بر روی آسفالت، آنها را از مسیر عبور کنار میزنند تا از ایجاد ترافیک و اتلاف انرژی جلوگیری به عمل آورند و پلیس نیز با استفاده از این علامتها قضاوت میکند. در بریتانیا نیز برخی افراد به یادبود عزیزان مرحوم خود، مبلغی به شهرداری میپردازند تا نیمکتی در پارکی نصب شود و نام آن فرد بر روی آن حک شود. اینها نمونههایی از ایدههای نوآورانه از نقاط مختلف جهان هستند.
اگر مدیران جامعه بتوانند بسترهای تشویقی و حمایتی و همچنین سکوهای لازم برای ارائه پیشنهادات، طرحها، تجربیات و راهحلهای اجرایی را برای شهروندان فراهم کنند، میتوانند خرد جمعی و ابتکارات را در جهت حل مشکلات اجتماعی هدایت کنند.
جمعسپاری نه به معنای واگذاری مسئولیت به مردم یا جایگزینی نظرات عمومی به جای تخصص کارشناسی است، بلکه به معنای گسترش منابع شناخت و تصمیمگیری و استفاده از ظرفیتهای نهفتهای است که عموماً خارج از ساختارهای رسمی مدیریتی قرار دارند.
جمعسپاری به معنای نظرخواهی یا حتی مشارکت جمعی نیست و کاملاً متفاوت از واگذاری کار به یک شرکت یا متخصص خاص تحت قرارداد است. در واقع، جمعسپاری به معنای واگذاری وظایف به عموم مردم در بستر سکوهای از پیش تعیین شده است. ارزش واقعی این رویکرد در تعداد پیشنهادات دریافتی نیست، بلکه در قابلیت تبدیل پیشنهادات مفید به اقداماتی مؤثر و قابل ارزیابی است.
* دوم
در برخی کشورها، دولت برای به حداکثر رساندن جمعآوری مالیات اعلام کرده که اگر هر شهروند فیشهای مالیات پرداختی برای خریدهای خود را در پایان سال ارائه کند، ده درصد از مالیاتهای پرداختی را به عنوان پاداش به آنان بازمیگرداند. با این روش، شهروندان به ناظرانی مالیاتی برای فروشندگان تبدیل میشوند و با دریافت دقیق فاکتورها، دولت از هر یک از آنها به عنوان مامور مالیاتی خود بهره میبرد. یکی از نمونههای بارز جمعسپاری، تبدیل یک مسئله علمی به بازی برای حل آن است. در سال ۲۰۱۱، دانشمندان پس از مدت ۱۵ سال ناتوانی در تعیین ساختار سهبعدی آنزیم حیاتی برای درمان ایدز، این مشکل زیستشناسی پیچیده را به بازی اینترنتی به نام "فولدیت" تبدیل کردند. کاربران از سراسر جهان بدون نیاز به تخصص، با جابهجایی اجزای پروتئین در قالب بازی و رقابت، فقط در عرض ۱۰ روز به ساختار دقیق این آنزیم دست یافتند. این تجربه نشان داد که ظرفیت حل مسائل اجتماعی بسیار فراتر از دایره متخصصان است، به شرط آنکه ابزار، انگیزه و امکان مشارکت عمومی فراهم شود.
یک مثال دیگر تجربه فناوری «ریکپچا (reCAPTCHA)» است که در سال ۲۰۰۷ به ابتکار یکی از استادان دانشگاه کارنگی ملون راهاندازی شد. در این روش، وارد کردن حروف یا اعداد امنیتی برای ورود به وبسایتهای مختلف، کارکرد پنهانِ تایپ نسخههای خطی را نیز به همراه دارد.
اندیشه دیجیتالی کردن کتابهای قدیمی منجر به شکلگیری این تجربه شد. صفحات کتابها اسکن میشدند و سپس با نرمافزارهای تشخیص حروف به متن تبدیل میگردیدند، اما این نرمافزارها در خواندن کلمات مخدوش یا کمرنگ ناکام بودند. ایده نوآورانه این بود که این کلمات در فرم آزمون کپچا به کاربران اینترنت نمایش داده شوند. بنابراین، هر بار که فردی وارد یک وبسایت میشد و کلمات را تایپ میکرد، در واقع در بازخوانی و تایپ کتابها و اسناد قدیمی مشارکت میکرد. پاسخهای دریافتی از کاربران نیز برای اطمینان از صحت کلمات با یکدیگر مقایسه میشد.
بر اساس تحقیقی که در مجله علمی Science در سال ۲۰۰۸ منتشر شد، در نخستین سال فعالیت این طرح، بیش از ۴۴۰ میلیون کلمه بازخوانی گردید و بیش از ۱۷ هزار و ۶۰۰ کتاب با این شیوه تایپ شد. در آن زمان، سرعت کار به بیش از چهار میلیون کلمه در روز، معادل ۱۶۰ کتاب، رسید.
در طرح «نبرد آب» که در هلند اجرا شد، آموزش صرفهجویی آب به یک بازی تعاملپذیر خانوادگی تبدیل میگردد.
کودکان در یک بازی دیجیتالی با نجات موجودات خیالی امتیاز کسب میکنند. در عین حال، والدین از طریق اپلیکیشن متصل به کنتور هوشمند، مصرف آب واقعی منزل را نظارت میکنند. فرزندان برای باز کردن مراحل جدید بازی نیازمند همکاری والدین هستند. خانوادهها ترغیب میشوند تا مصرف خود را کاهش دهند یا به ساعات کممصرف انتقال دهند. این روش خلاقانه در هلند، در طی سه ماه مصرف آب را ۷ درصد کاهش داد.
* سوم
اکنون سؤال این است که آیا نمیتوان از این ظرفیت برای حل مشکلات کشور خود استفاده کرد؟
برای نمونه، یکی از بزرگترین چالشهای کشور، ناترازی آب و انرژی میباشد. میتوان با ایجاد یک سامانه گزارشدهی پاداشمحور، از ظرفیت عمومی مردم برای شناسایی نقاط اتلاف آب و انرژی بهره برد.
یا در مورد مشکل بزرگ ترافیک؛ همانطور که سرویسهای نقشهبرداری اینترنتی بر اساس دادههای مردم شکل گرفتهاند، میتوان از شهروندان خواست که نقاطی را که باعث ترافیک میشوند گزارش کنند و حتی برای رفع آن راهحلهایی ارائه دهند و هم چنین تخلفات را گزارش کنند.
حتی شرکتهای خصوصی نیز میتوانند چالشهای غیرمحرمانه خود را مطرح کنند و از افراد خارج از شرکت درخواست نمایند که برای آنها راهحل پیدا کنند. این رویکرد به شیوهای مشابه با "ارائه معکوس" معروف است.
غلبه بر مشکلات ناترازی انباشته شده در کشور, فراتر از ظرفیتهای دولتی است و مستلزم جلب مشارکت عمومی میباشد. اما شرایط عادت به سنتهای گذشته، به عنوان مانع اصلی در بهرهبرداری از مشارکت مردمی به شمار میآید.
* چهارم
برای ایجاد و گسترش جمعسپاری در کشور، چند راهکار وجود دارد.
اولین راهکار شناسایی دقیق نقاط کور و ناترازیها در مدیریت اقتصادی، فرهنگی و حتی سیاسی جامعه و تبدیل آنها به قالبهایی است که بستری برای جلب پاسخهای معنیدار فراهم آورد.
دومین راهکار ایجاد زیرساختهای یک سامانه هوشمند جمعسپاری است که به عنوان واسطی میان «فرماندهنده پروژه» و «توده مشاوران یا مجریان» عمل کرده و فرآیندها را از ایده تا اجرا مدیریت میکند.
سومین راهکار جمعسپاری برای ایدهپردازی است؛ در این مرحله باید فراخوانی عمومی در سامانه هوشمند برای دریافت ایدهها و راهحلهای نوآورانه از عموم مردم یا متخصصان منتشر شود و به جای تکیه بر اندیشهای جمعی محدود، از نوآوری عمومی بهرهبرداری گردد.
چهارمین راهکار جمعسپاری دانش و حل مسئله است که میتواند دستگاههای اجرایی و فرهنگی را ملزم کند تا با بهکارگیری مشاوران بیرونی به جای صرفنظر کردن از تیمهای محدود داخلی، بهترین ایدهها را جذب نمایند. در این روش، فراخوان عمومی برای سپردن چالشهای علمی، فنی یا پژوهشی به شبکه وسیع نخبگان و متخصصان مجازی منتشر میشود.
* پنجم
نتیجهگیری این است که جمعسپاری میتواند آغاز یک تحول بنیادی در حکمرانی هوشمند کشورمان باشد. این رویکرد، بار سنگین اجرای پروژهها را از دوش دولتها برداشته و با پیوند چالشهای ملی به هوش جمعی، حصار انحصار دانش را در هم میشکند. در شرایط کنونی، با توجه به مواجهه با تحریمهای ظالمانه اقتصادی، محدودیت منابع مالی و بحرانهای زیستمحیطی، بیش از همیشه به جمعسپاری نیاز داریم. چرا که این روش میتواند توان بومی را جانشین وابستگیهای خارجی کند. این سازوکار در سطوح مختلف، به وضوح نشان میدهد که حضور فعال مردم در فضای مجازی میتواند به عنوان قدرتی بینظیر در مسیر توسعه و پیشرفت کشور عمل کند. تلفیق سکوهای امن با اندیشههای نوآورانه عمومی نه تنها میتواند گرهگشای مسائل اساسی جامعه باشد، بلکه بذر امید، انگیزه و خودباوری را در دل نخبگان این سرزمین برافروخته خواهد کرد.
[1] Foldit
[1] J. Wynn, Citizen Science in the Digital Age: Rhetoric, Science, and Public Engagement. University of Alabama Press, 2017, pp. 1-5.
[1] یک سرویس امنیتی از شرکت گوگل است که کاربران واقعی (انسان) را از رباتهای مخرب و هکرها تشخیص میدهد تا از ارسال اسپم و سوءاستفاده در وبسایتها جلوگیری کند
[1] Completely Automated Public Turing Test to tell Computers and Humans Apart
[1] von Ahn, L., et al. (2008). reCAPTCHA: Human-based character recognition via Web security measures. Science, 321(5895), 1465
نظرات کاربران