فرارو- متخصصان در زمینه پزشکی به مدت سالها بر اهمیت خوابیدن برای هفت تا هشت ساعت در شب تاکید داشتهاند، اما تحقیقات جدید نشان دادهاند که زمان خواب و میزان پایبندی به برنامههای خواب، تأثیراتی بسیار عمیقتر از طول مدت خواب بر سلامت دارند.
بر اساس گزارش فرارو به نقل از بیگ تینک، در زمینه مطالعات علمی در رشتههای پزشکی و رفتاری، دانشجویان دانشگاه بهعنوان یکی از مطلوبترین و در دسترسترین گروههای انسانی برای انجام تحقیقات علمی شناخته میشوند. این گروه که در پردیسهای دانشگاهی زندگی میکنند و با انگیزههای مانند جایزههای کوچک یا کارتهای هدیه برای مشارکت در مطالعات تشویق میشوند، از هر قشری در تاریخ بیشتر مورد تحلیل و بررسی قرار گرفتهاند.
نتایج بهدستآمده از همین پژوهشها برای تحقیقات وسیعتر در بین عموم ایدههای جالبی را به وجود آورده است. یکی از جدیدترین و بحثبرانگیزترین ایدههایی که از این دست مطالعات بیرون آمده، نظریهای است که بر اهمیت «نظم خواب» در حفظ شادابی، بهتر شدن عملکرد مغز و سلامت عمومی تأکید دارد و آن را بسیار مهمتر از «مدت زمان خواب» میداند.
خوابهای آشفته دانشجویی؛ آغاز یک کشف مهم
دانشجویان به دلیل شب بیداریهای مکرر، تغییرات متناوب در برنامههای درسی و نوسانات در ساعت بیداری، نمونهای مناسب برای مطالعه بینظمی خواب بهحساب میآیند. اندرو جی. کی. فیلیپس و ویلیام ام. کلرکس به تازگی تحقیقی دقیق را با مشارکت ۶۳ دانشجوی تماموقت مقطع کارشناسی در دانشگاه هاروارد آغاز کردند. هدف اصلی این دو محقق این بود که بفهمند آیا «نظم خواب» در موفقیت و عملکرد تحصیلی دانشجویان تأثیر دارد یا خیر.
در این پژوهش یکماهه، از شرکتکنندگان خواسته شد تا الگوی خواب و بیداری خود را بهطور روزانه در نوتبوکهای آنلاین ثبت کنند. علاوه بر این، تعدادی از آنها با ساعتهای هوشمندی مجهز شدند که میزان نور محیط مورد تعرض آنها را اندازهگیری کرده و نمونههای بزاقی را برای ارزیابی سطح هورمونهای مرتبط با خواب و بیداری در اختیار محققان قرار دادند.
پژوهشگران با آنالیز دقیق این دادهها، معیار جدیدی به نام «شاخص نظم خواب» (SRI) را به وجود آوردند. این شاخص بین صفر تا ۱۰۰ تعریف میشود و میزان احتمال اینکه یک فرد در دو مقطع زمانی با فاصله ۲۴ ساعته در وضعیت مشابهی از خواب یا بیداری قرار گیرد را میسنجد. برای مثال، فردی که دو شب متوالی در ساعت ۱۰ شب بخوابد و ساعت ۶ صبح بیدار شود، امتیاز کامل ۱۰۰ را بهدست میآورد. هرچه زمان خواب و بیداری از روزی به روز دیگر تغییر کند، این امتیاز کاهشی خواهد داشت؛ به گونهای که امتیاز صفر نمایانگر خوابیدن بدون هیچ الگوی مشخص است.
فیلیپس و کلرکس پس از محاسبه میانگین امتیاز شرکتکنندگان، افراد با بالاترین امتیاز را در گروه «خوابهای منظم» و افرادی با پایینترین امتیاز را در گروه «خوابهای بینظم» قرار دادند. نکته جالب اینجاست که مجموع ساعات خواب هر یک از این دو گروه تقریباً برابر و نزدیک به هفت ساعت بود. اما افرادی که با نظم بیشتری به خواب میرفتند، کمتر در طول روز چرت میزدند و بخش عمده خواب خود را شبها تجربه میکردند. این تفاوت زمانی تأثیر مستقیم بر عملکرد تحصیلی آنها داشت: معدل میانگین دانشجویان منظم ۳.۷۲ و دانشجویان با خواب بینظم ۳.۴۲ ثبت شد.
از نمرات تحصیلی تا کاهش ۳۰ درصدی خطر مرگومیر
در ابتدا این شیوه تفکر وجود داشت که شاید دانشجویان منظم خود افرادی با انضباط بیشتر هستند که مقدار بیشتری درس میخوانند و زمان کمتری به فعالیتهای دیگر میپردازند. چنین یافتهای میتوانست به راحتی نادیده گرفته شود، اما پژوهشگران در سراسر دنیا به سرعت از «شاخص نظم خواب» برای تحقیق در جوامع بزرگسال و جمعیتهای عمومی بهره گرفتند و به نتایجی که جامعه پزشکی را متعجب کرد، دستیافتند.
تا پیش از سال ۲۰۲۰ میلادی، ادبیات علمی مربوط به «نظم خواب» بسیار محدود بود، ولی طی شش سال گذشته، بیش از ۳۰۰ تحقیق علمی در این زمینه منتشر شدهاند. نتایج این پژوهشها نشان میدهند که بینظمی در الگوی خواب با انواع مختلف بیماریها و اختلالات جدی نظیر تسریع پیری سلولی، افسردگی، افت کیفیت زندگی، سرطان، چاقی، فشار خون بالا، زوال عقل، بیماریهای قلبی-عروقی و مرگومیر زودرس رابطه مستقیم دارد.
پروفسور فیلیپس، که هم اکنون در دانشگاه فلیندرز استرالیا تدریس میکند و مدیریت بخش سلامت شبانهروزی این دانشگاه را بر عهده دارد، در سال ۲۰۲۳ یک مطالعه بزرگ را هدایت کرد تا ارتباط بین خواب نامنظم و مرگومیر را مورد بررسی قرار دهد. نتایج این تحقیق نشان داد که افرادی با بالاترین نظم خواب نسبت به آنهایی که در پایینترین سطوح این شاخص قرار دارند، با ۳۰ درصد کمتر خطر مرگومیر به هر دلیلی مواجه هستند.
جالبتر اینکه محققان دریافتند نظم خواب بهعنوان معیاری بسیار دقیقتر و مؤثرتر برای پیشبینی خطر مرگومیر نسبت به معیار سنتی «مدت زمان خواب» شناخته میشود. بهعبارت دیگر، «زمان خواب» تأثیر بیشتری بر بقا دارد تا «مقدار خواب».
چرا علم پزشکی سالها به اهمیت نظم خواب توجه نکرده بود؟
این دستاورد علمی نمایانگر یک تغییر بزرگ در پارادایم است که هنوز به طور کامل در توصیههای پزشکی عمومی جا نیفتاده است. از اوایل قرن بیستویکم، نزدیک به ۲۰ هزار مقاله علمی در زمینه «مدت زمان خواب» به چاپ رسیده، در حالی که سهم «نظم خواب» تنها به چند صد مطالعه محدود میباشد. رسانهها و نهادهای معتبر مثل آکادمی پزشکی خواب ایالات متحده همیشه دستورالعملهای دقیقی در مورد ساعتهای خواب مناسب برای سنین مختلف ارائه میدهند، اما توجه کمی به اهمیت ثبات ساعات خواب میشود.
دکتر ماری-پیر سنت-آنژ، مدیر بنیانگذار مرکز تحقیقاتی خواب و ریتم شبانهروزی در دانشگاه کلمبیا، ریشه این غفلت تاریخی را در محدودیتهای تکنیکی گذشته میداند. او توضیح میدهد: «در مطالعات اجتماعی بزرگی، پژوهشگران دادههای روزانه شامل ساعت دقیق خواب و بیداری را ثبت نمیکردند و تنها به این سؤال اکتفا میکردند که بهطور میانگین در هر شب چهقدر میخوابیدند؟» تا پیش از ظهور ساعتهای هوشمند و ابزارهای پوشیدنی تجزیه و تحلیل خواب، پیگیری دقیق خواب هزاران نفر در دورههای طولانی کار بسیار دشوار و پرهزینهای بود؛ اما امروزه، با افزایش استفاده از این فناوریها، پایش مداوم الگوهای خواب بهراحتی ممکن شده و ابعاد جدیدی را به مطالعه رفتار خواب گشوده است.
ساعت بیولوژیکی بدن و تله «پرواززدگی» دائمی
راز اثرگذاری اساسی نظم خواب در «ریتم شبانهروزی» بدن نهفته است. حسگرهای نور و آزمایشهای مربوط به هورمون ملاتونین در مطالعه اولیه دانشجویان نشان داد که افرادی با خواب نامنظم دچار ناراحتی شدید بین ساعت زیستی داخلی بدن و چرخه خواب و بیداری خود هستند. وضعیت جسمانی این افراد دچار شباهت زیادی به وقایع «جتلگ» یا پرواززدگی است؛ گویی که بدن آنها هر چند روز یک بار، بهسمت دو یا سه منطقه زمانی در غرب سفر میکند!
فیلیپس در این زمینه میگوید: «زمانی که الگوی خواب نامنظم است، سیگنالهای زمانی که بدن از محیط میگیرد، ثبات خود را از دست میدهند و این بینظمی، عملکردهای حیاتی نظیر متابولیسم، خلق و خو، سیستم قلبی-عروقی و ایمنی بدن را مختل میسازد.» دکتر تیانی هوانگ، مدیر واحد سلامت خواب در موسسه ملی سلامت آمریکا، نیز بر این نکته تأکید میکند که ساعت داخلی ۲۴ ساعته بدن، همه فرآیندهای بیولوژیکی و ترشح هورمونها را با چرخه روشنایی و تاریکی محیط هماهنگ میسازد. دکتر سنت-آنژ نیز به یک بعد دیگر اشاره میکند: تنظیم زمان خواب، همچنین منجر به نظم در رژیم غذایی میشود و بدین ترتیب مواد مغذی در زمان مناسبتری برای هضم و جذب ارائه میشوند.
سبک زندگی مدرن؛ بزرگترین دشمن ساعت بیولوژیکی
اگرچه برخی افراد به طور طبیعی سحرخیز و برخی دیگر شبزندهدار هستند، اما یک مطالعه ژنتیکی وسیع در سال ۲۰۱۹ نشان داده که وراثتپذیری نظم خواب تنها ۲.۸ درصد است. این آمار نشان میدهد که خواب بینظم یک سرنوشت ژنتیکی نیست، بلکه یک عادت رفتاری است که تحت تأثیر محیط و سبک زندگی شکل میگیرد.
نورهای مصنوعی در شب، وابستگی به نمایشگرهای دیجیتال، دسترسی بیوقفه به غذا، مشاغل آزاد با ساعات متغیر و فشارهای کاری بالا، سبک زندگی مدرن را به رسانهای ایدهآل برای بینظمی ساعت بدن تبدیل کردهاند. هوانگ در مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ انجام داده، به تحقیقی اشاره میکند که نشان میدهد ۴۳ درصد بزرگسالان آمریکایی دچار بینظمی در خواب هستند و عواملی مانند جوانی، تنهایی، استرس و افسردگی، این مشکل را تشدید میکند. با این حال، خبر خوب این است که هر شخصی میتواند با تغییر عادتهای روزمره، این چرخه معیوب را متوقف کند.
راهکارهای عملی برای تنظیم دوباره ساعت خواب
پروفسور فیلیپس با توجه به دادههای بهدستآمده از مطالعه سال ۲۰۲۳ خود، هدفی واقعبینانه را ارائه میدهد: افرادی با بالاترین امتیاز نظم خواب معمولاً در بیشتر روزهای هفته در بازه زمانی یک ساعته مشخص به خواب میروند و بیدار میشوند. بنابراین، کوشش برای نگه داشتن ساعت خواب و بیداری در یک بازه زمانی یک ساعته، یک اقدام عملی و مؤثر است. او همچنین پیشنهاد میکند که برای تنظیم ساعت بیولوژیکی از «نور» بهعنوان قویترین محرک طبیعی استفاده کنید؛ در طول روز در معرض نور خورشید قرار بگیرید و در شب هنگام نور محیط را کاهش دهید و به طیفهای گرمتر منتقل شوید.
دکتر سنت-آنژ همچنین راهکاری ساده را پیشنهاد میکند: ابتدا ساعت بیداری خود را مطابق با برنامه روزانه ثابت نگه دارید و سپس با شمارش معکوس، زمان خواب را تنظیم کنید. این پروسه نباید تبدیل به یک عامل استرسزا شود؛ این پایبندی نسبی به مرور زمان ساعت بیولوژیکی را هم تنظیم خواهد کرد. او در نهایت تأکید میکند که از خوردن وعدههای غذایی سنگین قبل از خواب، مصرف غذاهای غنی از فیبر و کمچرب، و محدود کردن فعالیتهای بدنی به ساعات روشن روز پرهیز کنید؛ توصیهای که برای دانشجویان شبزندهدار به معنی خداحافظی با پیتزاهای نیمهشب و درسخواندن تا سپیدهدم است.
نظرات کاربران