یادداشت مهمان، بهزاد رشیدی کارشناس فرهنگ و رسانه و عضو انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند؛ در کشوری که هر سال میلیاردها تومان صرف اجرای طرح‌های عمرانی، صنعتی، علمی، فناوری، فرهنگی و زیرساختی می‌شود، ثبت و مستندسازی دقیق آنچه در جریان این پروژه‌ها اتفاق می‌افتد، نه یک فعالیت جانبی و تشریفاتی بلکه ضرورتی برای حفظ سرمایه‌های ملی است. پروژه‌هایی که گاه سال‌ها زمان می‌برند، هزینه‌های هنگفتی برایشان صرف می‌شود و هزاران نیروی متخصص، کارگر، مهندس و مدیر مستقیم و غیر مستقیم در آنها نقش دارند، نباید روایت آنها ناگفته بماند و یا با پایان عملیات اجرا به فراموشی سپرده شوند. آنچه از این پروژه‌ها باقی می‌ماند، نباید صرفاً چند گزارش اداری، مجموعه‌ای از تصاویر آرشیوی یا فیلم‌هایی تبلیغاتی برای ارائه در مراسم افتتاحیه باشد. کشور به ثبت جذاب و واقع‌گرایانه این تجربه‌ها نیاز دارد؛ به آثار و تولیداتی که بتوانند علاوه بر روایت دستاوردها، دشواری‌ها، چالش‌ها، شکست‌ها، راه‌حل‌ها و دانش انباشته‌شده در مسیر اجرای پروژه‌ها را نیز ثبت کرده و برای آیندگان قابل استفاده کنند.

از همین منظر، تصویب آئین‌نامه مستندنگاری پروژه‌های کلان کشور در هیئت وزیران را باید اتفاقی مهم و قابل توجه در سیاستگذاری فرهنگی و سینمایی کشور دانست؛ مصوبه‌ای که حاصل چند سال پیگیری و گفتگو میان اصناف سینمای مستند، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دستگاه‌های اجرایی بود و ریشه‌های شکل‌گیری آن به سال ۱۳۹۶ بازمی‌گردد.

در همان سال بود که انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند، با طرح ایده‌ای تحت عنوان «پیوست فرهنگی برای پروژه‌های کشور»، ضرورت همراهی سینمای مستند با طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ ملی را مطرح کرد. این پیشنهاد در ادامه، با مشارکت صنوف سینمایی و پیگیری‌های انجام‌شده در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به طرحی جامع‌تر تبدیل شد و پس از جلسات متعدد، بررسی‌های کارشناسی و اصلاحات مورد نیاز، در سال ۱۴۰۰ به تصویب هیئت وزیران رسید.

اهمیت این مصوبه تنها در الزام دستگاه‌های اجرایی به مستندنگاری پروژه‌هایشان خلاصه نمی‌شود بلکه ارزش اصلی آن در به رسمیت شناختن یک ضرورت مغفول‌مانده است: اینکه پروژه‌های ملی باید از ابتدا تا انتها، با نگاه تخصصی و به شیوه‌ای حرفه‌ای ثبت و روایت شوند و حاصل این فرآیند به عنوان بخشی از حافظه تاریخی و تجربی کشور باقی بماند.

مصوبه‌ای که به اجرا نرسید

تجربه نشان داده است فاصله میان تصویب یک سیاست یا برنامه و اجرای واقعی آن اغلب می‌تواند زیاد باشد. این مصوبه نیز پس از تصویب در سال ۱۴۰۰، برای مدتی در مرحله اجرا متوقف ماند و بخش مهمی از ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده در آن عملیاتی نشد. خوشبختانه، اینک و با طرح مجدد موضوع در شورای عالی سینما و پیگیری‌های انجام‌شده در دولت، بار دیگر زمینه اجرای آن فراهم شده و موضوع مستندنگاری پروژه‌های دستگاه‌های اجرایی در دستور کار قرار گرفته است. همچنین تکلیف اجرای حداقل سه پروژه مستندنگاری برای هر دستگاه در سال ۱۴۰۴ مورد تأکید قرار گرفته است.

امروز مسئله اصلی، چگونگی اجرای این مصوبه است. اگر قرار باشد دستگاه‌های دولتی صرفاً برای رفع تکلیف، چند فیلم بسازند و در پایان سال گزارشی از تعداد آثار تولیدشده ارائه کنند، عملاً همانند موارد تجربه شده و متعدد قبلی، سرمایه و فرصت زیادی از دست رفته است. این آیین‌نامه باید به ارتقای استانداردهای مستندسازی در کشور و تولید آثاری منجر شود که واجد ارزش‌های پژوهشی، تاریخی، هنری و آموزشی باشند.

فرصتی برای پایان دادن به مدیریت سلیقه‌ای در تولیدات مستند

یکی از مشکلات جدی در حوزه تولیدات تصویری سازمان‌ها و مراکز صنعتی، وابستگی بیش از اندازه سفارش فیلم به سلیقه مدیران و مدیران روابط عمومی است. در بسیاری از موارد، انتخاب فیلمساز نه بر اساس صلاحیت حرفه‌ای و تجربه تخصصی، بلکه بر مبنای روابط شخصی، شناخت‌های محدود یا توصیه‌های غیرتخصصی صورت می‌گیرد. گاهی نیز یک مجموعه سال‌ها با یک گروه ثابت همکاری می‌کند؛ بدون آنکه کیفیت آثار تولیدی به شکل مستقل و مستمر ارزیابی شود.

نتیجه چنین فرآیندی را در بسیاری از تولیدات سازمانی می‌توان مشاهده کرد: فیلم‌هایی پرهزینه، کم‌اثر و عمدتاً تبلیغاتی که در یک مراسم، نمایشگاه یا جلسه داخلی به نمایش درمی‌آیند و پس از آن، عملاً به بایگانی فراموش‌شده یک دستگاه منتقل می‌شوند. آثاری که نه ارزش مستندنگارانه قابل توجهی دارند، نه به انتقال دانش کمک می‌کنند و نه می‌توانند تصویری معتبر و ماندگار از واقعیت‌های یک پروژه ارائه دهند.

تعریف درست مستندنگاری

گاهی تصور می‌شود مستندسازی یک پروژه به معنای تصویربرداری از مراحل اجرا، مصاحبه با مدیران و تهیه یک گزارش تصویری از دستاوردهای آن است. حال آنکه مستندی که درست تعریف شده باشد، ماهیتی کاملاً متفاوت دارد. مستندساز باید بتواند موضوع را مطالعه کند، به شناخت مناسبی از ابعاد فنی و اجتماعی آن برسد، با عوامل و ذی‌نفعان مختلف گفتگو کند، روندها و تحولات را بشناسد و در نهایت روایتی مستقل، خلاقانه و مبتنی بر واقعیت از موضوع ارائه دهد.

بر این اساس، اجرای درست آئین‌نامه می‌تواند فرصتی برای فاصله گرفتن از این شیوه‌های سلیقه‌ای باشد. وقتی فرآیند انتخاب سازندگان، تعریف موضوع، تدوین طرح پژوهشی، تولید و ارزیابی آثار در چارچوبی حرفه‌ای و شفاف انجام شود، دیگر نمی‌توان صرفاً با تکیه بر نظر یک مدیر یا روابط عمومی یک سازمان، درباره کیفیت و اعتبار یک اثر تصمیم گرفت.

البته این به معنای نادیده گرفتن نقش روابط عمومی‌ها و فعالیت‌های اطلاع‌رسانی دستگاه‌ها نیست. روابط عمومی‌ها همچنان وظیفه دارند اخبار، گزارش‌ها و دستاوردهای سازمان خود را به مخاطبان منتقل کنند اما مستندسازی حرفه‌ای تعریف و مأموریتی فراتر از اطلاع‌رسانی روزمره دارد.

ظرفیت مغفول سینمای مستند و ضرورت حضور صنوف تخصصی

یکی از امتیازهای مهم این آئین‌نامه، امکان بهره‌گیری از ظرفیت‌های حرفه‌ای سینمای مستند کشور است. انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و انجمن صنفی تهیه‌کنندگان سینمای مستند، مجموعه‌ای از نیروهای متخصص و باتجربه را در اختیار دارند که سال‌ها در زمینه تولید آثار مستند، پژوهش، روایتگری و شناخت گونه‌های مختلف سینمای مستند فعالیت کرده‌اند. این انجمن‌ها می‌توانند در شناسایی پروژه‌های مستعد مستندنگاری، معرفی فیلمسازان واجد صلاحیت، نظارت تخصصی بر فرآیند سفارش و تولید و تدوین معیارهای ارزیابی آثار نقش مؤثری ایفا کنند.

در واقع، یکی از اهداف مهم اجرای این مصوبه باید ایجاد یک ارتباط پایدار و سازمان‌یافته میان مدیران پروژه‌های ملی و جامعه حرفه‌ای سینمای مستند باشد. صنعتگر، مهندس، پژوهشگر و مدیر اجرایی، هرکدام شناخت ارزشمندی از موضوع تخصصی خود دارند؛ در مقابل، فیلمساز مستند نیز ابزارها و مهارت‌هایی برای تبدیل این شناخت به یک روایت تصویری جذاب و ماندگار در اختیار دارد. حاصل تعامل این ۲ حوزه می‌تواند آثاری باشد که نه صرفا گزارش عملکرد یک سازمان هستند و نه فیلم‌هایی منفصل از واقعیت‌های فنی و تخصصی یک پروژه.

مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی نیز می‌تواند نقشی بسیار مهم ایفا کند. این مرکز از زیرساخت‌ها، تجربه‌ها و ظرفیت‌های حمایتی و تولیدی قابل توجهی برخوردار است و می‌تواند با تعریف سازوکارهای مشارکتی، بخشی از توان خود را در خدمت تولید مستندهای صنعتی، فناوری، عمرانی و سازمانی قرار دهد.

مستندنگاری؛ سرمایه‌گذاری برای آینده

بدون تردید ارزش یک فیلم مستند درباره یک پروژه کلان ملی، تنها به زمان تولید یا نمایش اولیه آن محدود نمی‌شود. گاهی اهمیت واقعی یک اثر سال‌ها بعد آشکار می‌شود؛ زمانی که گروهی از مهندسان، پژوهشگران یا مدیران برای اجرای پروژه‌ای مشابه به سراغ تجربه‌های گذشته می‌روند و درمی‌یابند که اطلاعات و تصاویر مستندی از مراحل تصمیم‌گیری، طراحی، اجرا و مواجهه با مشکلات پروژه‌های پیشین در اختیار ندارند.

چنین خلأیی به معنای از دست رفتن بخشی از دانش و تجربه ملی است. بسیاری از پروژه‌ها دارای تجربه‌های منحصربه‌فردی هستند که تکرار آنها ممکن نیست. ثبت چگونگی ساخت یک سد، اجرای یک طرح بزرگ نفتی، راه‌اندازی یک کارخانه، احیای یک اثر تاریخی، اجرای یک پروژه محیط‌زیستی یا توسعه یک فناوری بومی، می‌تواند به منبعی ارزشمند برای آموزش نسل‌های بعدی تبدیل شود.

با این نگاه، مستندنگاری حرفه‌ای چند کارکرد همزمان دارد: ثبت تاریخ تحولات کشور، انتقال دانش فنی و مدیریتی، کمک به آموزش نیروی انسانی، ارزیابی عملکرد پیمانکاران، حفظ تجربه‌های موفق و ناموفق و حتی ایجاد امکان نظارت عمومی بر نحوه اجرای پروژه‌ها.

شفافیت، رقابت و ارزیابی؛ سه شرط اجرای موفق مصوبه

برای آنکه آئین‌نامه مستندنگاری پروژه‌های کلان کشور به نتیجه مطلوب برسد، لازم است فرآیند اجرای آن از ابتدا بر پایه شفافیت و معیارهای حرفه‌ای طراحی شود. نخست اینکه انتخاب پروژه‌ها نباید صرفاً تابع سلیقه مدیران باشد. باید بر اساس اهمیت ملی، حجم سرمایه‌گذاری، ارزش تاریخی و فنی، پیچیدگی اجرایی و قابلیت انتقال تجربه، اولویت‌های مستندنگاری مشخص شوند.

دوم اینکه انتخاب تهیه‌کنندگان و کارگردانان باید از مسیرهای حرفه‌ای و رقابتی صورت بگیرد. استفاده از ظرفیت صنوف سینمای مستند می‌تواند در شناسایی افراد واجد صلاحیت و جلوگیری از شکل‌گیری انحصارهای غیرتخصصی مؤثر باشد. البته این موضوع نباید به معنای محدود کردن فرصت‌ها به گروهی ثابت از فیلمسازان باشد بلکه باید زمینه رقابت سالم، ورود استعدادهای تازه و استفاده از دیدگاه‌های متنوع فراهم شود.

سوم اینکه باید سازوکاری برای نظارت بر کیفیت آثار و ارزیابی هزینه‌های انجام‌شده وجود داشته باشد. صرف ارائه یک فیلم به معنای انجام موفق مأموریت مستندنگاری نیست. کیفیت پژوهش، ارزش محتوایی، استانداردهای فنی، ساختار روایی و قابلیت استفاده آموزشی و آرشیوی آثار باید مورد ارزیابی قرار گیرد.

پیش‌بینی سازوکارهای مربوط به تحویل و نگهداری نسخه‌های نهایی و ارسال نسخه‌ای از آثار به بایگانی ملی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه مستندنگاری زمانی به یک سرمایه عمومی تبدیل می‌شود که آثار تولیدشده در دسترس و قابل استفاده برای پژوهشگران، دانشگاه‌ها، مراکز علمی و نسل‌های آینده باشند.

همچنین جشنواره‌های تخصصی، می‌توانند در ارزیابی، معرفی و دیده‌شدن این آثار نقش مؤثری ایفا کنند. ایجاد امکان نقد و بررسی مستندهای تولیدشده، مقایسه استانداردهای کیفی و معرفی نمونه‌های موفق، به تدریج به ارتقای سطح سفارش‌دهی و تولید در این حوزه کمک خواهد کرد.

فرصتی که نباید دوباره از دست برود

واقعیت این است که سینمای مستند ایران از نظر نیروی انسانی، تجربه حرفه‌ای و توان خلاقه، ظرفیت‌های بسیار ارزشمندی دارد. در گذشته نیز آثار ماندگاری در حوزه صنعت و پروژه‌های بزرگ کشور تولید شده‌اند که همچنان بخشی از حافظه تصویری و تاریخی ایران به شمار می‌روند. اما در سال‌های اخیر، با وجود افزایش امکانات فنی و گسترش تجهیزات تصویربرداری، در بسیاری از حوزه‌ها شاهد افت کیفیت و کاهش تولید آثار شاخص بوده‌ایم.

این وضعیت نشان می‌دهد که مسئله صرفاً کمبود بودجه یا تجهیزات نیست بلکه بیش از هر چیز به نوع نگاه سفارش‌دهندگان، شیوه مدیریت منابع و میزان اعتماد به تخصص و خلاقیت فیلمسازان بازمی‌گردد.

مصوبه مستندنگاری پروژه‌های کشور می‌تواند فرصتی برای اصلاح این وضعیت باشد. این آئین‌نامه، اگر به درستی اجرا شود، نه‌تنها از تولید آثار سلیقه‌ای، کم‌کیفیت و تشریفاتی جلوگیری می‌کند، بلکه می‌تواند رابطه‌ای تازه میان سینمای مستند و بخش‌های مختلف اقتصادی، صنعتی، علمی و اجرایی کشور شکل دهد.

اکنون که پس از چند سال وقفه، موضوع دوباره در سطح دولت و شورای عالی سینما مطرح شده و زمینه اجرایی شدن آن فراهم آمده است، انتظار می‌رود دستگاه‌های اجرایی این مصوبه را صرفاً یک تکلیف اداری تلقی نکنند. مستندنگاری نباید به مسابقه‌ای برای تولید چند فیلم و ارائه آمار در پایان سال تبدیل شود. آنچه اهمیت دارد، کیفیت و ماندگاری آثاری است که از دل این فرآیند بیرون می‌آیند.

در نهایت، باید پذیرفت که هر پروژه ملی، علاوه بر محصول و دستاورد فیزیکی خود، دارای یک سرمایه دانشی، تجربی و انسانی است که اگر ثبت نشود، به‌تدریج از دست خواهد رفت. سینمای مستند می‌تواند حافظ این سرمایه باشد؛ به شرط آنکه به جای نگاه تبلیغاتی و مدیرمحور، به فیلمسازان متخصص، نگاه پژوهشی، استقلال حرفه‌ای و استانداردهای کیفی اعتماد کنیم.

شاید مهم‌ترین دستاورد اجرای درست این مصوبه آن باشد که در آینده، وقتی درباره تاریخ توسعه، صنعت، فناوری و زیرساخت‌های ایران سخن می‌گوییم، تنها به آمارها و گزارش‌های رسمی متکی نباشیم؛ بلکه مجموعه‌ای از اسناد تصویری معتبر، عمیق و هنرمندانه در اختیار داشته باشیم که نشان دهند این کشور چگونه ساخته شده، چه تجربه‌هایی اندوخته و چه راه‌هایی را برای رسیدن به آینده پیموده است.