خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها-کوثر یاوری: فرش دستباف یکی از ماندگارترین جلوه‌های هنر و فرهنگ ایرانی است؛ هنری که در تار و پود آن، تاریخ، جغرافیا و مهارت نسل‌ها به هم پیوند خورده است. هر تخته فرش دستباف حاصل سال‌ها تجربه و ذوق هنرمندانی است که با حفظ نقوش و شیوه‌های سنتی، بخشی از هویت فرهنگی سرزمین خود را به تصویر می‌کشند.

استان کرمانشاه با پیشینه‌ای حدود ۴۰۰ ساله در قالی‌بافی، یکی از مناطق باسابقه کشور در این هنر به شمار می‌رود. شهرستان سنقر از مهم‌ترین مراکز تولید فرش استان است و محصولات آن با نام کلیایی شناخته می‌شوند. تنوع نقشه‌ها، استحکام گره‌ها و کیفیت مواد اولیه از ویژگی‌های این فرش‌هاست، هرچند قالی‌بافی در دیگر شهرستان‌های استان از جمله شهر کرمانشاه نیز سابقه و ظرفیت قابل توجهی دارد.

یکی از مزیت‌های مهم فرش کرمانشاه، کیفیت پشم گوسفندان منطقه است؛ ماده اولیه‌ای ارزشمند که حتی در بافت فرش برخی دیگر از مناطق کشور نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ظرفیت در کنار تنوع نقوش و مهارت بافندگان، زمینه تولید محصولاتی باکیفیت و ماندگار را فراهم کرده است.

با وجود این پیشینه، فرش دستباف در سال‌های اخیر تحت تأثیر افزایش قیمت و گسترش استفاده از فرش‌های ماشینی، بخشی از جایگاه گذشته خود را در بازار از دست داده است. کاهش قدرت خرید خانوارها و محدودیت بازار فروش نیز فعالیت بسیاری از بافندگان را با دشواری مواجه کرده است.

با این حال، فرش دستباف صرفاً یک کالای مصرفی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان سرمایه‌ای ماندگار و محصولی با ارزش اقتصادی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد. احیای نقشه‌های قدیمی، طراحی طرح‌های متناسب با سلیقه روز، توسعه بازار فروش و تبلیغات هدفمند از جمله راهکارهای رونق دوباره این هنر است.

در کنار ظرفیت اقتصادی، فرش دستباف کرمانشاه قابلیت تبدیل شدن به یکی از جاذبه‌های گردشگری فرهنگی استان را نیز دارد. پیوند دادن بازدید از کارگاه‌های قالی‌بافی با جاذبه‌هایی همچون طاق‌بستان، بیستون و تکیه‌های تاریخی کرمانشاه می‌تواند تجربه‌ای متفاوت برای گردشگران رقم بزند و آنان را با مراحل تولید، مهارت بافندگان و پیشینه این هنر آشنا کند.

تحقق این ظرفیت نیازمند حمایت از تولیدکنندگان، فرهنگ‌سازی درباره ارزش فرش دستباف، ارائه تسهیلات به بافندگان و خریداران و توجه به بیمه قالیبافان است. در همین راستا، محمود فیضی رئیس اتحادیه فروشندگان فرش و قالیشویی‌های استان کرمانشاه و فرشته ازره مدرس و راهنمای گردشگری، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر به بررسی ظرفیت‌های تاریخی، اقتصادی و گردشگری فرش دستباف استان و راهکارهای احیای این هنر دیرینه پرداختند.

۴۰۰ سال هنر و اصالت؛ سرمایه‌ای که نباید از رونق بیفتد

محمود فیضی رئیس اتحادیه فروشندگان فرش و قالیشویی‌های استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به قدمت حدود ۴۰۰ ساله قالی‌بافی در منطقه اظهار کرد: شهرستان سنقر یکی از مهم‌ترین مراکز تولید فرش دستباف استان است و فرش‌های آن با نام کلیایی شناخته می‌شوند، البته در سایر شهرستان‌ها از جمله شهر کرمانشاه نیز این هنر از گذشته رواج داشته است.

وی با اشاره به تنوع نقشه‌های فرش کلیایی افزود: در این منطقه حدود ۲۸ تا ۳۲ نقشه مختلف بافته می‌شود که از جمله آن‌ها می‌توان به ماهی، بازوبندی، سماوری، اکبرآبادی، کیونان، حسین‌آباد، عبداللهی، دارگل، سیخ‌کبابی و دوگل اکبرآباد اشاره کرد.

رئیس اتحادیه فروشندگان فرش و قالیشویی‌های استان کرمانشاه با تأکید بر کیفیت بالای فرش این منطقه تصریح کرد: استحکام گره‌ها و کیفیت بافت از ویژگی‌های مهم فرش کرمانشاه است و نوع پشم گوسفندان منطقه نیز یکی از مزیت‌های اصلی آن محسوب می‌شود. پشم کرمانشاه کیفیت بالایی دارد و حتی در بافت فرش برخی شهرهای دیگر کشور نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

احیای بازار فرش با نوآوری و تغییر نگاه مصرف‌کنندگان

فیضی با اشاره به تغییر الگوی مصرف خانوارها در سال‌های گذشته عنوان کرد: در گذشته مردم شهرها و روستاهای سراسر کشور از فرش دستباف استفاده می‌کردند، اما با افزایش قیمت این محصولات، بخشی از خانوارها به سمت فرش ماشینی رفتند و فرش دستباف جایگاه گذشته خود را تا حدودی از دست داد.

وی با بیان اینکه این هنر با وجود فراز و نشیب‌های بازار ماندگار خواهد بود، افزود: تا زمانی که گوسفند وجود دارد، فرش دستباف نیز باقی خواهد ماند. ممکن است رونق تولید آن کاهش پیدا کند، اما این هنر و صنعت به‌طور کامل از بین نمی‌رود.

رئیس اتحادیه فروشندگان فرش و قالیشویی‌های استان کرمانشاه با اشاره به جایگاه جهانی فرش ایران تأکید کرد: کشور ما در صنعت فرش از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و نام فرش که به میان می‌آید، نگاه‌ها به سمت ایران جلب می‌شود. بنابراین باید برای تقویت جایگاه این هنر تلاش کنیم.

فیضی احیای نقشه‌های قدیمی و طراحی طرح‌های جدید را از ضرورت‌های امروز این صنعت دانست و گفت: در برخی مناطق با ایجاد تغییراتی در طرح‌های سنتی و استفاده از الگوهای جدید، آثار متفاوتی تولید شده که مورد استقبال قرار گرفته است. در کرمانشاه نیز باید ضمن حفظ اصالت نقشه‌ها، نوآوری و متناسب‌سازی طرح‌ها با سلیقه بازار را جدی بگیریم.

وی با اشاره به فعالیت برخی بافندگان در کارگاه‌های اختصاصی اظهار کرد: موفقیت این کارگاه‌ها تا حد زیادی به وجود مشتری و بازار فروش وابسته است و باید با تبلیغات مناسب، مردم را دوباره به استفاده از این هنر ارزشمند ترغیب کنیم.

فیضی فرش دستباف را نوعی سرمایه‌گذاری ماندگار توصیف کرد و افزود: باید این نگاه در میان مردم تقویت شود که فرش دستباف تنها یک کالای مصرفی نیست، بلکه سرمایه‌ای ارزشمند است که نتیجه آن در بلندمدت مشخص می‌شود.

فرهنگ‌سازی، تسهیلات و بیمه؛ سه مطالبه اصلی قالیبافان

وی با قدردانی از همراهی سازمان صنعت، معدن و تجارت، اداره فرش و اتاق اصناف با فعالان این حوزه خاطرنشان کرد: این مجموعه‌ها با فراهم کردن تسهیلات و حمایت‌های لازم تلاش کرده‌اند زمینه فعالیت بهتر تولیدکنندگان را فراهم کنند.

رئیس اتحادیه فروشندگان فرش و قالیشویی‌های استان کرمانشاه فرهنگ‌سازی را یکی از مهم‌ترین راهکارهای رونق بازار دانست و گفت: هنوز بخشی از مردم شناخت کافی از ارزش فرش دستباف ندارند و رسانه ملی، برنامه‌های تلویزیونی و سریال‌ها می‌توانند با معرفی این هنر، نقش مؤثری در افزایش آگاهی عمومی داشته باشند.

فیضی ارائه تسهیلات به بافندگان و خریداران را از دیگر الزامات رونق این صنعت برشمرد و تصریح کرد: اگر برای خرید و فروش فرش دستباف تسهیلات مناسبی در نظر گرفته شود، قدرت خرید مردم افزایش پیدا می‌کند و تولیدکنندگان نیز با اطمینان بیشتری به فعالیت خود ادامه می‌دهند.

وی همچنین بر ضرورت احیای بیمه قالیبافان تأکید کرد و گفت: برقراری دوباره این بیمه، به‌ویژه برای بافندگانی که از اقشار کم‌درآمد جامعه هستند، حمایت مؤثری خواهد بود و می‌تواند به استمرار فعالیت آن‌ها کمک کند.

فرش کرمانشاه؛ جاذبه‌ای گردشگری در کنار میراث تاریخی استان

فرشته ازره، مدرس و راهنمای گردشگری، در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه فرش دستباف را باید فراتر از یک محصول اقتصادی و در چارچوب میراث فرهنگی بررسی کرد، اظهار کرد: شیوه بافت، نقوش، ترکیب رنگ‌ها و مواد اولیه فرش در بسیاری موارد بازتابی از شرایط جغرافیایی، سنت‌های فرهنگی و تجربه تاریخی جوامع محلی است.

وی با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی کرمانشاه افزود: این استان در کنار آثاری همچون طاق‌بستان، مجموعه تاریخی بیستون، تکیه معاون‌الملک و تکیه بیگلربیگی و جاذبه‌های طبیعی، از سنت‌های هنری و صنایع‌دستی ارزشمندی برخوردار است که می‌توانند در توسعه گردشگری فرهنگی مورد استفاده قرار گیرند.

این مدرس گردشگری تصریح کرد: گردشگری فرهنگی تنها به بازدید از بناهای تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه شناخت شیوه زندگی مردم، مهارت‌های سنتی و میراث ناملموس نیز از مؤلفه‌های آن است. فرش دستباف می‌تواند پیوندی میان میراث تاریخی و فرهنگ زنده جامعه محلی ایجاد کند.

ازره با اشاره به ضرورت قرار گرفتن قالی‌بافی در مسیرهای گردشگری استان عنوان کرد: بازدید از کارگاه‌های فعال، نمایشگاه‌های تخصصی و مراکز عرضه فرش می‌تواند در کنار جاذبه‌های تاریخی و طبیعی در برنامه تورها قرار گیرد تا گردشگران علاوه بر مشاهده محصول نهایی، با مراحل تولید و مهارت بافندگان آشنا شوند.

از کارگاه‌های قالی‌بافی تا تجربه زنده میراث فرهنگی

این مدرس و راهنمای گردشگری با اشاره به ظرفیت برگزاری تورهای تخصصی اظهار کرد: گردشگران امروز تنها به دنبال مشاهده جاذبه‌ها نیستند، بلکه علاقه دارند با فرهنگ جامعه میزبان ارتباط برقرار کنند. بازدید از کارگاه‌های قالی‌بافی این فرصت را فراهم می‌کند تا بخشی از تجربه فرهنگی مقصد را از نزدیک لمس کنند.

ازره با تشریح مراحل تولید فرش دستباف بیان کرد: انتخاب مواد اولیه، رنگرزی، طراحی نقشه، چله‌کشی، گره‌زنی، بافت و پرداخت نهایی، مجموعه‌ای از دانش‌های فنی و مهارت‌های هنری را در بر می‌گیرد. آشنایی گردشگران با این مراحل، درک آن‌ها را از ارزش واقعی فرش افزایش می‌دهد.

وی افزود: گفت‌وگو با بافندگان و حضور در کارگاه‌های تولیدی، امکان شناخت ابعاد انسانی این هنر را نیز فراهم می‌کند؛ چراکه بخش مهمی از مهارت‌های قالی‌بافی از طریق تجربه عملی و انتقال بین‌نسلی استمرار یافته است.

این راهنمای گردشگری پیشنهاد کرد: می‌توان تورهایی طراحی کرد که بازدید از آثار تاریخی و طبیعی را با حضور در کارگاه‌های قالی‌بافی، مراکز عرضه فرش و نمایشگاه‌های صنایع‌دستی ترکیب کنند. برگزاری کارگاه‌های آموزشی کوتاه‌مدت و نمایش زنده مراحل بافت نیز می‌تواند جذابیت این برنامه‌ها را افزایش دهد.

ازره با تأکید بر ضرورت حفظ اصالت فعالیت‌های سنتی خاطرنشان کرد: کارگاه‌های انتخاب‌شده باید شرایط مناسب برای پذیرش گردشگر را داشته باشند و بازدیدها با رضایت و مشارکت بافندگان انجام شود. همچنین باید منافع اقتصادی این فعالیت‌ها به تولیدکنندگان و جامعه محلی برسد.

فرش به‌عنوان سوغات هویتی و برند گردشگری کرمانشاه

وی با اشاره به ویژگی‌های فرهنگی و بومی فرش استان اظهار کرد: فرش دستباف بازتابی از پیوند میان محیط جغرافیایی، فرهنگ اجتماعی، ذوق هنری و مهارت‌های سنتی است. در کرمانشاه نیز قالی هرسین از نمونه‌های شناخته‌شده تولیدات استان به شمار می‌رود، اما شناخت ظرفیت فرش استان نباید به یک منطقه یا نوع تولید محدود شود.

ازره نقوش، ترکیب رنگ‌ها، مواد اولیه و فنون بافت را از مؤلفه‌های مهم معرفی ویژگی‌های بومی فرش دانست و تصریح کرد: گردشگر زمانی یک محصول را به‌عنوان سوغات معنادار انتخاب می‌کند که علاوه بر کیفیت و زیبایی، درباره منشأ تولید و پیشینه فرهنگی آن نیز اطلاعات داشته باشد.

وی تهیه شناسنامه فنی و فرهنگی برای فرش‌های استان را ضروری دانست و گفت: درج اطلاعاتی مانند محل تولید، نام بافنده یا کارگاه، مواد اولیه، شیوه بافت و ویژگی‌های طرح می‌تواند به شناسایی اصالت محصول کمک کند. ارائه این اطلاعات به زبان‌های بین‌المللی نیز برای معرفی فرش کرمانشاه به گردشگران خارجی اهمیت دارد.

این مدرس گردشگری با اشاره به جایگاه محدود فرش در تبلیغات گردشگری استان بیان کرد: ظرفیت‌های تاریخی و هنری این محصول هنوز به اندازه کافی در نظام معرفی گردشگری کرمانشاه بازتاب نیافته است. تولید محتوای مستند و چندرسانه‌ای، تهیه بروشورهای چندزبانه، معرفی کارگاه‌های فعال و برگزاری نمایشگاه‌های دائمی می‌تواند به جبران این خلأ کمک کند.

ازره راهنمایان گردشگری را از حلقه‌های مهم معرفی این هنر دانست و افزود: راهنمایان باید با پیشینه و ویژگی‌های فرش استان آشنایی کافی داشته باشند تا بتوانند آن را در جریان سفر به‌درستی معرفی کنند. همچنین اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی باید با همکاری دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، زمینه مستندسازی پیشینه تاریخی، حمایت از تولیدکنندگان و ایجاد زیرساخت‌های بازدید گردشگران را فراهم کند.

وی تأکید کرد: توسعه گردشگری صنایع‌دستی زمانی پایدار خواهد بود که بافندگان و جوامع محلی نیز از منافع اقتصادی آن برخوردار شوند. فراهم کردن امکان فروش مستقیم محصولات، معرفی تولیدکنندگان و حمایت از حضور آن‌ها در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.

فرش دستباف کرمانشاه میراثی است که ظرفیت آن به دار قالی و بازار فروش محدود نمی‌شود و می‌تواند به رونق اشتغال، تقویت اقتصاد تولیدکنندگان و توسعه گردشگری استان کمک کند. تحقق این چشم‌انداز نیازمند برنامه‌ریزی مشترک دستگاه‌های متولی برای طراحی مسیرهای گردشگری فرش‌محور، معرفی کارگاه‌های فعال، تهیه شناسنامه اصالت محصولات و حمایت از بیمه و تسهیلات قالیبافان است. با چنین رویکردی، فرش ۴۰۰ ساله کرمانشاه می‌تواند از میراثی به‌جامانده از گذشته به سرمایه‌ای زنده برای اشتغال، گردشگری و معرفی هنر ایرانی در بازارهای جهانی تبدیل شود.