سایت خبری تحلیلی ساعت 24:می‌خواهم درباره اقتصاد زنانه توضیح دهم و از مواردی یاد کنم که زنان عملا انجامشان می‌دهیم ولی خیلی درباره‌شان صحبتی نمی‌شود. بنابراین می‌خواهم بحث اقتصاد را از دریچه اجتماعی تحلیل کنم. وقتی از پس‌انداز صحبت می‌شود عموما به یاد مبلغ یا وجهی می‌افتیم که کنار گذاشته می‌شود تا بعدها مورد استفاده قرار گیرد. این ساده‌ترین تعریف از اقتصاد است ولی باید به یاد داشت بانک و علم اقتصاد به معنایی که امروز وجود دارد همه اموری جدید هستند ولی پیش از آن نیز انسان‌ها عمل اقتصادی داشته‌اند و پس‌انداز نیز می‌کرده‌اند. حال می‌خواهیم ببینیم این شگردهای پس‌انداز در مورد خانم‌ها چه طور است؟ تعاریفی که در حوزه اقتصاد از پس‌انداز وجود دارد وجوه متعدد آن را نمی‌بیند، مثلا آدام اسمیت می‌گوید عاملی که ما را به پس‌انداز دعوت می‌کند خواهش نفس به بهزیستی است یا وبر می‌گوید پس‌انداز یعنی نگهداری پول نقد که به صورت طلبی قابل پرداخت بوده و ضمانتی برای امتیازات اقتصادی باشد. در مورد پس‌انداز زنانه اما چه‌طور است و چه رابطه‌ای با این تعاریف می‌یابد؟ من در پژوهش خودم به تجربه خانم‌های متاهل پرداخته‌ام و به گفته یونگ، از آنجایی که خانم‌ها ذهنی چندوجهی دارند در زمینه پس‌انداز نیز همین‌طور عمل می‌کنند. زنان چه چیزهایی را پس‌انداز می‌کنند که علم اقتصاد لزوما آنرا ندیده است؟ من می‌خواهم یک پدیده اجتماعی را که ماده اقتصادی دارد توضیح دهم. به این منظور و در همین جا و در ابتدا می‌بایست دو شیوه از پس‌انداز زنانه را تمیز دهیم: پس‌انداز آشکار و پس‌انداز پنهان. منظور از پس‌انداز آشکار آنست که من وجهی از درآمد خودم یا همسرم را کنار می‌گذارم و همه چیز مشخص است؛ اما منظور از پس‌انداز پنهان چیست؟ یعنی من وجهی را به شیوه‌ای کنار می‌گذارم که معلوم نشود من آن را کنار گذاشته‌ام. مثلا من صد هزار تومان پول برای خرید می‌گیرم، 60 هزار تومان آن را خرید می‌کنم و عدد اعلام شده، 80 هزار تومان است. به این شیوه 20 هزار تومان پس‌انداز می‌شود. اینجا با بحث‌هایی که می‌خواهم بکنم ممکن است تصور که اقتصاد زنانه خیلی مرموز یا حتی غیراخلاقی است ولی اگر به کارکردها و ظرافت‌های آن توجه کنیم از برخورد سطحی با قضایا دور خواهیم شد. پس‌انداز آشکار چه زمانی تبدیل به پس‌انداز پنهان می‌شود و برعکس؟ چه اتفاق اجتماعی‌ای می‌افتد که ما به‌ازاء آن، تغییری اقتصادی در خانواده است. اقتصاددانان می‌گویند وقتی که درآمد افزایش می‌یابد میزان پس‌انداز نیز افزایش پیدا می‌کند. این یک تئوری اقتصادی است ولی عوامل اجتماعی‌ای هست که انجام دادن یا ندادن پس‌انداز را تعیین می‌کند، مثلا ولخرجی آقایان و یا خانم‌هایی که فرزند دارند و تیپی از دوراندیشی نسبت به آینده فرزندان خود دارند و همین ممکن است آنها را به پس‌انداز وادارد. حال، این جمع کردن به چه شیوه است؟ وقتی وبر می‌گوید پس‌انداز یعنی «پولی» که جمع می‌شود ولی آیا پس‌انداز واقعا پول است؟ یا می‌تواند اشکال دیگری داشته باشد و به مرور تبدیل به پول شود؟ خانمی می‌گفت من از هر 20 کیلو برنج، یک کیلو را کنار می‌گذاشتم و سری بعدی مثل آن بود که من یک کیلو برنج دارم و خودش قابل تبدیل به پول بود؛ یعنی تیپی از تبدیل کالا به پول. این توانایی را خانم‌ها دارند که پول‌های کم‌کم را جمع کرده و به طلاهای ریزریز تبدیل کنند تا در آینده به طلای درشت‌تر تبدیل شود. حال چه زمانی خانم‌ها این شیوه از پس‌انداز را شروع می‌کنند؟ آیا در موردش با کسی صحبت می‌کنند یا خیر؟ اصلا از چه کسی این شیوه از پس‌انداز را یاد می‌گیرند؟ و چه کسی به آن‌ها می‌گوید که پولت را جمع کن و حواست به آینده باشد؟ ما در دوره مدرسه، هیچ مهارتی در این زمینه نمی‌آموزیم و بنابراین یک دانش سینه به سینه است. عموما خانم‌ها به تازه‌عروس‌های جوان چنین تذکرهایی می‌دهند. چه زمانی پس‌انداز آشکار تبدیل به پنهان می‌شود؟ زمانی که خانمی مبلغی را برای پس‌انداز جمع کرده ولی بعد می‌بیند خرج چیزی شد که نباید می‌شد! از این به بعد دیگر این پس‌انداز رو نمی‌شود یا خصوصا در مورد خانم‌های خانه‌دار، زمانی که درآمدی ندارند و چیزی می‌خواهند بخرند که مورد مخالفت همسرشان واقع می‌شود این استراتژی را از سر می‌گیرند. من به آن شیوه‌هایی که خانم‌های طبقات متوسط و پایین برای پس‌انداز دارند نام «اندک‌اندوزی» داده‌ام که معمولا شیوه‌ای زنانه است و به پول‌های کوچک ارج می‌گذارد. اینکه ته کیف پول را همیشه نادیده بگیری و مثلا در کشوی آشپزخانه یا جایی دم دستی قرارش دهی تا جمع شود. یا استفاده از وام و پس‌انداز کردن آن و پرداخت اقساطش به وسیله مخارج خانه. در مورد اینکه پس‌انداز به صورت تنهایی انجام می‌شود یا یک کار جمعی است باید بگویم برخلاف آنچه به نظر می‌رسد یک کار شخصی صرف نیست و خانم‌ها از مشارکت یکدیگر استفاده می‌کنند، مثلا پولی را که خودشان جمع کرده‌اند از طرف خانم دیگری به خانواده قرض می‌دهند، کسی که خودش در این لابی زنانه، همکار است. ایشان یک واسطه می‌شود و از طریق او قرض داده می‌شود تا دوباره این پول به چرخه خانه برگردد. خانم‌ها معتقدند در غیر این صورت، پول دیگر برنمی‌گردد چون تصور بر آنست که این، پول همین خانه است. خانم‌هایی که توانسته‌اند این لابی‌های زنانه را تشکیل دهند، خوب توانسته‌اند پس‌انداز کنند. صندوق‌های قرض‌الحسنه خانگی نیز درواقع ماحصل همین تفکر هستند. مثال‌های دیگری را باز می‌توانم در مورد این پس‌انداز آشکار و پنهان بگویم و اینکه چه زمانی پس‌انداز پنهان، اشکار می‌شود؟ زمانی که اتفاقی رخ می‌دهد و به واسطه آن و بر اثر عملکرد همسر، اعتماد خانم جلب می‌شود. مثلا یکی از پاسخگویان من می‌گفت زمانی که بچه دومم به دنیا آمد و آن هم دختر بود همسرم رفتار خوبی نشان داد با وجود اینکه خانواده‌اش شدیدا پسردوست بودند. به همین دلیل من هم پس‌اندازم را نسبت به او رو کردم. بنابراین شیوه رفتار دیگرانِ نزدیک، در رفتار خانم‌ها در مسائل مالی بسیار تاثیرگذار است. با این صحبتی که کردم می‌توان نتیجه گرفت برخلاف گفته وبر، پس‌انداز تنها پول نقد نیست بلکه هر چیزی است که بعدا ممکن است به پول تبدیل شود. اتفاقا هر چه قدر این پس‌انداز، پول نقد نباشد انگار خیال افراد، راحت‌تر است که به آن دسترسی نیست؛ مثلا برای خانم‌هایی با پیشینه روستایی، خرید گوسفند در روستا تیپی از پس‌انداز محسوب می‌شود. اما پس‌انداز صرف چه چیزی می‌شود؟ ادام اسمیت می‌گوید برای بهتر ساختن وضع مادی. اینجا هم می‌تواند همین موضوع باشد ولی آیا دلایل دیگری هم می‌تواند وجود داشته باشد؟ مثلا برای کمک به دیگران، کمکی که باعث شان اجتماعی شود؛یعنی پس‌انداز کردن برای کسب شان اجتماعی از طریق قرض دادن به دیگران، خصوصا به اطرافیان و خانواده نزدیک و اینکه طرف حس کند من توانستم دست خواهر و برادرم را بگیرم. مورد دیگر، پس‌انداز برای دفع تحقیر است. خانمی می‌گفت من با یک خانواده متمول، ازدواج کردم که از وارد شدن من به درون ساختار خودشان راضی نبودند. برای همین پس‌انداز می‌کردم و در حضور آنها به شوهرم قرض می‌دادم تا این تحقیری که از بابت عروسِ ندارشان می‌خواستند اعمال کنند را دفع کنم. پس‌انداز برای داشتن استقلال، تیپی از دوراندیشی و اعتماد به نفس نیز انگیزه‌های دیگر پس‌انداز زنانه است. پس‌انداز حتی ممکن است وجه اعتقادی داشته باشد، برای برکت‌دار کردن پول به واسطه کمک به دیگران. این طور که به مسئله نگاه می‌کنیم می‌بینیم ما با یک پدیده به ظاهر ساده ولی پیچیده‌ای مواجه هستیم که نمی‌توان گفت عوامل اقتصادی کلان در آن تاثیری ندارند ولی عوامل فرهنگی خیلی خرد هم در آن تاثیرگذارند. این ذهنیت پیچیده و دوراندیش زنان متاهل، به دوام و بقای خانواده باعث می‌شود که این شیوه‌های مختلف پس‌انداز به ذهنشان برسد و راهی برای اجرایی کردنش بیایند