سوخو-۲۴؛ از جنگ اول خلیج فارس تا جنگ ۴۰ روزه/ لژیونر روس در نیروی هوایی ایران چه میکند؟
خبرآنلاین: جنگنده بمبافکن سوخو-۲۴ یکی از کلیدیترین هواپیماهای تهاجمی در نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به شمار میآید. طراحی این هواپیما به اواخر دوره اتحاد جماهیر شوروی برمیگردد و با وجود قدمتی چند دههای، به خاطر قابلیتهای ویژهاش در انجام مأموریتهای تهاجمی با ارتفاع کم، هنوز هم در میان تجهیزات هوایی ایران، اهمیتی بینظیر دارد.
در زمانهای مختلف، بهویژه بعد از درگیریهای نظامی در منطقه، خبرها و ارزیابیهایی درباره عملکرد سوخو-۲۴ در برخی عملیاتهای خارج از مرز کشور به ثبت رسیده است. اگرچه بسیاری از این گزارشها از منابع مستقل تأیید نشدهاند، اما بار دیگر توجه عموم را به تواناییها و تاریخچه این جنگنده جذب کردهاند.
سوخو-۲۴؛ یادگار دوران جنگ سرد
سوخو-۲۴ (Su-۲۴ Fencer) به عنوان یک بمبافکن تاکتیکی نسل سوم شناخته میشود و طراحی آن در اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی در اتحاد جماهیر شوروی آغاز گردید. پرواز آزمایشی اولیه این هواپیما در سال ۱۹۷۰ انجام شد و پس از طی مراحل آزمایش و برطرفسازی نواقص، از سال ۱۹۷۴ بهطور رسمی به خدمت نیروی هوایی شوروی درآمد. لقب این جنگنده «فنسر» به معنی شمشیر است که به تیزی و برندگی آن اشاره دارد.
معیارهای کلیدی عملیاتی
یکی از اصلیترین ویژگیهای سوخو-۲۴ این است که قابلیت پرواز در ارتفاع بسیار پایین را دارد. این امر به هواپیما این امکان را میدهد تا با استفاده از مانعهای طبیعی چون کوهها و درهها، احتمال شناسایی آن توسط سیستمهای راداری را به حداقل برساند و نسبت به اهدافش نزدیکتر شود.
ساختار بالهای متغیر (Variable Sweep Wing)، قابلیت حمل انواع بمب و موشک، برد عملیاتی مطلوب و توانایی اجرای مأموریتهای تاکتیکی همگی از دیگر ویژگیهایی هستند که این جنگنده را به یکی از بمبافکنهای برتر نظام شوروی تبدیل کرده است.
کشورهای کاربر سوخو-۲۴
این هواپیما به جز اتحاد جماهیر شوروی، به کشورهای مختلف دیگری نیز واگذار شده است. کشورهای الجزائر، لیبی، سوریه و سودان از جمله کشورهای عربی هستند که در مقاطعی از سوخو-۲۴ بهرهمند شدهاند. همچنین تعدادی از جمهوریهای مستقلشده از شوروی نظیر جمهوری آذربایجان، بلاروس، قزاقستان و اوکراین نیز این جنگنده را به خدمت گرفتهاند.
عراق نیز در سالهای پایانی جنگ ایران و عراق، حدود ۳۰ فروند سوخو-۲۴ را از شوروی خریداری کرد، اما این هواپیماها تا حد زیادی در میدان نبرد حاضر نشدند.
فرآیند ورود سوخو-۲۴ به نیروی هوایی ایران
در مورد چگونگی ورود این جنگنده به ایران داستانهای مختلفی وجود دارد. برخی منابع از خرید محدود این هواپیماها از روسیه پس از جنگ ایران و عراق یاد میکنند، اما روایت معروفتر به جنگ اول خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ مربوط میشود.
در زمان حمله ائتلاف به عراق، تعدادی از هواپیماهای نیروی هوایی عراق برای جلوگیری از نابودی به ایران منتقل شدند. پس از پایان جنگ و عدم حل موضوع خسارات جنگ ایران و عراق، این هواپیماها به عنوان قسمتی از غرامت در ایران باقی ماندند و به تدریج به نیروی هوایی ارتش افزوده شدند.
دورههای خدمت سوخو-۲۴ در ایران
در سالهای اخیر، سوخو-۲۴ به عنوان یک منبع راهبردی برای نیروی هوایی ایران شناخته شده است. این هواپیماها بهطور منظم تحت برنامههای ترمیم اساسی، بهروزرسانی و نگهداری قرار دارند تا قابلیتهای عملیاتی خود را حفظ کنند.
در برخی زمانها نیز شایعاتی مبنی بر انتقال دوباره این جنگندهها به عراق برای مقابله با تهدید داعش به گوش رسید، اما مقامات عراقی این ادعاها را رد کردند.
عملیاتهای انجامشده با سوخو-۲۴
همچنین در روز اول جنگ، دو سوخو-۲۴ دیگر به سمت پایگاه العدید در قطر اعزام شدند؛ دریادار حبیب الله سیاری، رئیس ستاد ارتش ایران اشاره کرده که این هواپیماها العدید را بمباران کردند، اما از سرنوشت آنها هیچ خبری در دست نیست.
با این حال، روایت شبکه الجزیره میگوید که این سوخو-۲۴ها در هنگام ورود به آسمان قطر و در بالای آبهای خلیج فارس، قبل از رسیدن به هدف توسط یک فروند اف-۱۶ ارتش قطر ساقط شدهاند. وبسایت تابناک نیز در یک گزارش دیگر اشاره کرده است که «دو بمبافکن سوخو-۲۴ فنسر ارتش از پایگاه هوایی شیراز در ارتفاع پایین برای بمباران پایگاه العدید به پرواز درآمدند و در ۳۰ کیلومتری هدف، مورد رهگیری جنگندههای اف-۱۵ قطری قرار گرفتند. مشخص نیست که آیا این خلبانان موفق به ایجکت شدند یا به شهادت رسیدند.»
الجزیره همچنین در یک برنامه ویژه، لاشه این هواپیماها را که در کف خلیج فارس قرار داشتند، به نمایش گذاشت و اعلام کرد که غواصان قطری لاشه آنها را از آب بیرون کشیدهاند.
کارآمدی سوخو-۲۴ در زمان حاضر
اگرچه فناوری طراحی سوخو-۲۴ به دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی تعلق دارد، بسیاری از کارشناسان نظامی بر این باورند که با نگهداری مناسب و ارتقاء سیستمهای ناوبری، جنگ الکترونیک و بهکارگیری تسلیحات پیشرفتهتر، این جنگنده همچنان قادر است در مأموریتهای تهاجمی و نفوذ در ارتفاع پایین عملکرد مؤثری داشته باشد.
توانایی حمل انواع مهمات، برد مناسب، سرعت بالا و قابلیت پرواز در ارتفاعی پایین همچنان از جمله مهمترین مزایای این بمبافکن تاکتیکی محسوب میشود و این ویژگیها موجب شده که سوخو-۲۴ پس از چندین دهه همچنان به عنوان یکی از داراییهای کلیدی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران باقی بماند.
با وجود کهولت سن و تعلق به نسل قدیمیتر، سوخو-۲۴ هنوز به عنوان یک بمبافکن استراتژیک و دارایی باارزش در ناوگان هوایی ایران محافظت میشود و از طریق اورهال و بهروزرسانی، نقش پشتیبانی خود را در ساختار دفاعی کشور ایفا میکند. روایتها و گزارشهای متعدد در مورد عملیات این جنگنده، بر پیچیدگی اوضاع نظامی در منطقه و جایگاه بارز آن در تاریخ هوانوردی نظامی ایران دلالت دارد.
اگرچه تکنولوژی بهکاررفته در این جنگندهها به دهههای ۶۰ و ۷۰ میلادی بازمیگردد، اما سوخو-۲۴ همچنان به عنوان حریفی مقاوم و سرسخت در برابر بسیاری از جنگندههای نوین شناخته میشود. راز این ماندگاری را میتوان در ظرفیتهای منحصربهفرد آن جستجو کرد؛ پرواز در ارتفاع بسیار پایین با عبور از ناهمواریهای زمین، مانورپذیری براساس شرایط تاکتیکی و توانایی حمل طیف وسیعی از مهمات هوابهزمین، این جنگنده را به یک تهدید جدی علیه هر سامانه پدافندی تبدیل کرده است. کارشناسان نظامی بر این عقیدهاند که سوخو-۲۴ با وجود سن بالا، در مأموریتهای نفوذ و حملات دقیق همچنان فراتر از انتظارات عمل میکند و همین ویژگی، آن را به گزینهای باارزش در نبردهای ناهمتراز منطقهای تبدیل میکند. بسیاری از تحلیلگران اعتقاد دارند که تا زمانی که تاکتیکهای پرواز در ارتفاع پایین و بهرهبرداری از پوشش طبیعی زمین در اولویت قرار داشته باشند، این جنگنده قدیمی میتواند با حداقل امکانات، اثرگذاری گستردهای داشته باشد.
۲۹۲۹۵۷
