رمز و راز آلودگی هوای تابستانی تهران؛ چرا مناطق شمالی و شرقی تهران بیشتر آسیبپذیرند؟
بر اساس گزارش ایسنا، گاز اوزون در حالی که در لایههای بالای جو مانند یک محافظ عمل کرده و از تابشهای مضر خورشید میکاهد، در سطح زمین و هنگامی که به ریههای ما وارد میشود، به آلایندهای مضر و خطرناک تبدیل میگردد. این گاز سمی به شکل مستقیم از خروجی ماشینها یا دودکش کارخانهها منتشر نمیشود، بلکه یک آلایندهای «ثانویه» است. واقعیت این است که وقتی دود ناشی از خودروها و آلودگیهای صنعتی با تابش شدید خورشید و دماهای بالا مواجه میشوند، یک واکنش شیمیایی شکل میگیرد که منجر به تولید گاز سمی اوزون یا O3 میگردد.
آرشام نخجیری و امیناله کاکرودی از گروه سنجش از دور و GIS دانشگاه تهران در یک پژوهش ۱۰ ساله (از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳) رابطه بین دمای سطح زمین و تولید این آلاینده خطرناک را بررسی کردهاند. این پژوهشگران با ادغام دادههای ساعتی ۲۰ ایستگاه نظارت بر کیفیت هوا در تهران و تصاویر ماهوارهای به این نتیجه رسیدند که با افزایش دمای زمین، نرخ تولید گاز اوزون به طور قابل توجهی افزایش مییابد. یافتههای این بررسی نشان میدهند که وقتی دمای سطح زمین از زیر ۱۵.۹ درجه به بالای ۳۹.۱ درجه سانتیگراد میرسد، غلظت اوزون به صورت روزانه بیش از دو برابر افزایش یافته و از ۱۰.۳ به ۲۱.۴ ppb میرسد. همچنین این وضعیت در شبها نیز ادامه دارد، به طوری که در شبهای گرم با دمای بالای ۲۳.۵ درجه، غلظت اوزون شبانه هنوز هم بالای ۱۰ ppb باقی میماند، که نشاندهنده ماندگاری این هوای مضر است.
جغرافیای آلودگی؛ شمال و شرق تهران بیشتر در معرض آلودگی قرار دارند
میزان گرما و تجمع این گاز سمی در تمامی نقاط تهران یکسان نیست. مسائل مختلفی چون ساختوسازها، ارتفاع مناطقی که در آنها زندگی میشود و حتی الگوی وزش باد باعث شده است که هر نقطه از شهر الگوی متفاوتی از آلودگی را تجربه کند.
تحقیقات نشان میدهند که بالاترین غلظت گاز اوزون و داغترین دماهای شبانه سطح زمین (با میانگین ۱۶ درجه) به طور مداوم در نواحی مرکزی، شمالی و شرقی تهران (از جمله مناطق ۱، ۳، ۸ و ۱۵) ثبت شده است. هرچند در نواحی شمالی شهر فضاهای سبز فراوانی وجود دارد، لیکن در روزهای گرم، گیاهان به طور طبیعی ترکیباتی تولید میکنند که وقتی با دود غلیظ حاصل از ترافیک ترکیب میشوند، به تولید اوزون کمک مینمایند. علاوه بر این، رشتهکوههای البرز و خیابانهای احاطه شده توسط برجهای بلند (که مشابه درهها عمل میکنند) باعث میشوند که جابهجایی هوای طبیعی مختل شده و هوای سمی در آن مناطق محبوس گردد.
در مقابل، نواحی غربی و جنوبغربی پایتخت (مانند مناطق ۲۱ و ۲۲) علیرغم این که به علت وجود اراضی بایر و مساحتهای وسیع آسفالتی در طول روز دمای بسیار بالا (تا ۳۸ درجه سانتیگراد) را تجربه میکنند، اما با توجه به وجود ساختمانهای کمتر و قرارگیری در مسیر باد، از جریان هوای بهتری برخوردارند. این بادهای غالب که از سمت غرب به شرق میوزند، آلایندهها و پیشسازهای تولید اوزون را از سمتی گردآوری کرده و مستقیماً به سمت مناطق مرکزی و شرقی تهران سوق میدهند تا بحران آلودگی عمدتاً در آن منطقه شکل بگیرد.
پیامدهای کرونا و کلید نجات تهران
مروری بر روند ۱۰ ساله دادهها نشاندهنده آن است که دماهای سطح زمین و غلظت اوزون در تهران هر دو در مسیر صعودی قرار داشتهاند که ناشی از توسعه نامتعارف شهری و تغییرات اقلیمی است. با این وجود، سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ یک استثنای جالب را رقم زدند. در دوران قرنطینه و تحت محدودیتهای ناشی از کرونا، کاهش تردد خودروها و خلوتی شهر موجب کاهش دما سطح زمین (به حدود ۳۳.۳ درجه در روز) و کاهش میزان اوزون شد. ولی این تنفس کوتاه مدت زیستمحیطی با پایان دوران کرونا خاتمه یافت و در سال ۲۰۲۱ با بازگشت ترافیک، غلظت اوزون به بالاترین سطح تاریخی خود (با میانگین ۱۹.۳۲ ppb و حداکثر ۴۴.۷۲ ppb) رسید.
پژوهشگران تأکید میکنند که برای نجات پایتخت از این سیل آلودگی، اصلاحات در شیوههای ساختوساز و شهری امری ضروری است. اقداماتی نظیر کاشت گیاهان بر روی پشتبامها (سقفهای سبز)، استفاده از مواد ساخت که نور و گرمای خورشید را به طور مؤثری منعکس مینمایند و حرارت کمتری جذب میکنند، و همچنین باز گذاشتن مسیرهای طبیعی وزش باد میتواند به کاهش دمای سطح شهر کمک کند.
البته با وجود این یافتههای واضح، محدودیتهایی نیز در این پژوهش وجود داشته است؛ به ویژه اینکه تعداد محدود ایستگاههای پایش کیفیت هوا (که به تعداد ۲۰ ایستگاه هستند) و توزیع نامتوازن آنها منجر به شکلگیری نقشههای مبتنی بر تخمینهای فاصلهای شده است. به طور قطع، افزایش تعداد ایستگاههای زمینی و نظارت مداوم بر سایر مواد شیمیایی در آینده میتواند تصویری دقیقتر از رفتار این آلاینده سمی برای مدیریت شهری فراهم کند.
انتهای پیام
