سرطان؛ از جنهای موروثی تا شیوههای زندگی/ حقایقی که هر فرد ملزم به دانستن آن است
اگرچه سرطان معمولاً با نامهای مختلفی همچون سرطان ریه، روده، پستان یا پروستات شناخته میشود، اما در واقع ریشه اصلی تمام آنها به درون سلولها و ژنها باز میگردد؛ جایی که تغییرات در ماده ژنتیکی میتواند ناهنجاریهایی در رفتار عادی سلولها ایجاد کرده و شرایطی برای رشد بیرویه آنها فراهم سازد.
سرطان؛ بیماری ادوار سلولی و ژنتیکی
دکتر مهدی حقی، عضو هیئت علمی گروه زیستشناسی و کارشناس در زمینه ژنتیک، در مصاحبهای با ایسنا، به تشریح ماهیت سرطان، ارتباط ژنتیک و عوامل محیطی در ایجاد این بیماری، تمایز میان سرطانهای ارثی و غیرارثی و همچنین نقش فناوریهای نوین در این زمینه پرداخته و تأکید کرد که سرطان بهواقع یک بیماری ژنتیکی است. وی بیان داشت که بسیاری بر این باورند که بیماریهای ژنتیکی تنها به مواردی اطلاق میشود که از والدین به نسل بعد منتقل میشود، در حالی که این برداشت نادرست است. سرطان نیز از جمله بیماریهای ژنتیکی محسوب میشود، اما معمولاً تغییرات ژنتیکی در طول حیات فرد و در داخل سلولهای بدن او به وقوع میپیوندد. ژنها دستورالعملهای عملکرد سلولها را برای بدن فراهم میآورند و تا زمانی که تحولی در این دستورالعملها رخ ندهد، رفتار سلولها بهطور طبیعی باقی میماند. هر نوع اختلالی در مواد ژنتیکی میتواند فرایند رشد و تقسیم سلولها را مختل کرده و به بروز سرطان منجر شود.
وی درباره تعریف اساس سرطان توضیحاتی ارائه داد و گفت: در اصل، سرطان به معنای رشد بیرویه سلولهاست؛ سلولهایی که بدون توجه به فرآیندهای طبیعی بدن به تکثیر خود ادامه میدهند و عملکرد صحیح بافتها را مختل میسازند.
تعادل رشد و مرگ سلولی؛ کلید سلامت بدن
این کارشناس به روند طبیعی فعالیت سلولها اشاره کرده و خاطرنشان کرد: در بدن انسان همواره تعادلی میان رشد و مرگ برنامهریزیشده سلولها برقرار است. برخی سلولها باید پس از انجام وظیفه خود یا در صورت دچار شدن به آسیب از بین بروند و این پروسه کاملاً طبیعی و حتی ضروری به حساب میآید.
او افزود: بهعنوان مثال، در دوران جنینی، سلولهای بین انگشتان بهصورت برنامهریزیشده حذف میشوند تا انگشتان از یکدیگر جدا گردند. همچنین، سلولهایی که به ویروس آلوده شدهاند یا عملکرد نامعقولی پیدا کردهاند نیز باید از بین بروند. اگر این تعادل به هم بخورد، احتمال بروز سرطان افزایش مییابد.
همه در معرض خطرند، اما درجات خطر متفاوت هستند
این متخصص ژنتیک تأکید کرد که احتمال ابتلا به سرطان برای تمامی افراد وجود دارد و تصریح نمود: افزایش سن، یکی از مهمترین عوامل افزایش ریسک بروز سرطان است، چرا که با مرور زمان احتمال بروز خطاهای ژنتیکی در سلولها بیشتر میشود.
او ادامه داد: با این حال، برخی افراد به دلیل وجود زمینه ژنتیکی، بیشتر در معرض خطر ابتلا قرار دارند و ممکن است در سنین پایینتری به سرطان دچار شوند. امروزه چندین ژن شناسایی شدهاند که وجود جهش در آنها میتواند احتمال ابتلا به برخی سرطانها را افزایش دهد.
عوامل محیطی؛ از ویروسها تا شیوه زندگی
وی با بیان این نکته که عوامل محیطی نیز میتوانند با تغییر در ژنها، شرایط را برای بروز سرطان فراهم کنند، گفت: برخی ویروسها مانند ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)، مواد شیمیایی سرطانزا، اشعه ایکس، پرتوهای فرابنفش خورشید و برخی سموم طبیعی از جمله عوامل مؤثری هستند که میتوانند احتمال بروز سرطان را افزایش دهند. افرادی که بهدلیل شغل خود در معرض پرتوهای یونیزهدار قرار دارند یا مدت طولانی زیر نور خورشید قرار میگیرند، باید احتیاط بیشتری به خرج دهند، زیرا احتمال بروز بعضی سرطانها در این افراد بالاتر میرود.
تغذیه، استرس و سیستم ایمنی؛ سه عامل کلیدی در پیشگیری
وی با اشاره به نقش مهم سبک زندگی در کاهش خطر ابتلا به سرطان گفت: استعمال دخانیات، رژیم غذایی نامناسب و کمتحرکی از مهمترین عوامل برای افزایش ریسک ابتلا به این بیماری هستند. از طرف دیگر، مصرف میوه، سبزیجات، مواد غذایی غنی از فیبر، ویتامینها و رعایت سبک زندگی سالم میتواند به طور چشمگیری احتمال بروز بسیاری از سرطانها را کاهش دهد.
حقی همچنین تصریح کرد که استرسهای مزمن میتوانند به عملکرد سیستم ایمنی آسیب برسانند. این سیستم بهطور طبیعی سلولهای غیرطبیعی را شناخته و حذف میکند و هر عاملی که موجب تضعیف کارایی آن گردد، میتواند احتمال رشد سلولهای سرطانی را افزایش دهد.
وی به یکی از باورهای نادرست رایج در مورد سرطان اشاره کرد و گفت: همه سرطانهای ژنتیکی ارثی نیستند. سرطان ارثی به مواردی اطلاق میشود که تغییرات ژنتیکی از والدین به فرزندان منتقل شده باشد، اما در اغلب موارد، تغییرات ژنتیکی پس از تولد و در طول زندگی فرد به وقوع میپیوندد و ارتباطی با وراثت ندارد. در خانوادههایی که چند نفر در سنین پایین به یک نوع مشخص سرطان دچار شدهاند، احتمال وجود زمینه ارثی بیشتر میشود و این افراد باید تحت نظر پزشک قرار گرفته و آزمایشهای ژنتیکی لازم را انجام دهند.
پزشکی شخصی؛ افق جدید درمان سرطان
وی درباره پیشرفتهای اخیر در فناوریهای ژنتیکی بیان داشت: امروز بهوسیله روشهای توالییابی ژنوم، از جمله فناوری نسل جدید توالییابی (NGS)، میتوان جهشهای ژنتیکی مرتبط با سرطان را شناسایی نمود. نتایج این آزمایشها نه تنها میزان خطر ابتلا را مشخص میکند، بلکه در انتخاب شیوه درمان نیز تأثیرگذار است، چرا که امکان دارد دو بیمار مبتلا به یک نوع سرطان بهدلیل تفاوتهای ژنتیکی، به درمانهای کاملاً متفاوتی نیاز داشته باشند.
این متخصص ژنتیک خاطرنشان کرد: پزشکی شخصی (Personalized Medicine) یکی از رویکردهای نوین در درمان سرطان است که بر اساس مشخصات ژنتیکی هر فرد، بهترین دارو و روش درمانی را برمیگزیند و این امر میتواند تأثیر درمان را به طور چشمگیری افزایش دهد.
به نقل از ایسنا، علیرغم اینکه سرطان یکی از اصلیترین چالشهای بهداشت عمومی در جهان محسوب میشود، اما پیشرفت علم ژنتیک و فناوریهای مدرن پزشکی، افق جدیدی در زمینه پیشگیری، شناسایی و درمان این بیماری گشوده است. متخصصان تأکید میکنند که شناسایی عوامل خطر، اصلاح شیوه زندگی، انجام معاینات لازم و بهرهبرداری از روشهای نوین تشخیصی ژنتیکی میتواند در کاهش بار این بیماری و افزایش شانس بهبودی بیماران اثربخش باشد.
شایعترین سرطانها در آذربایجان شرقی: پستان، پروستات و کولورکتال
رضا کریمینژاد، کارشناس بیماریهای غیرواگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز در گفتوگو با ایسنا، درباره آخرین آمار ثبت سرطان در استان اظهار داشت: آخرین گزارشی که از طرف وزارت بهداشت منتشر شده، به سال ۱۳۹۸ مربوط میشود و آمار ارائهشده نیز بر مبنای اطلاعات همان سال تنظیم گردیده است.
او گفت: در سال ۱۳۹۸، تعداد هفت هزار و ۵۴۴ مورد جدید سرطان در استان ثبت شده است. شایعترین انواع سرطان در این استان شامل سرطان پستان، پروستات، کولورکتال، پوست و معده میباشند.
وی به تفکیک جنسیت درباره شایعترین سرطانها توضیح داد و افزود: بر اساس آمار، در مردان، سرطانهای معده، پروستات، کولورکتال، پوست و مثانه بیشترین شیوع را دارند. در مقابل، در زنان، سرطانهای پستان، کولورکتال، تیروئید، معده و پوست بیشترین موارد شایع را تشکیل میدهند.
کریمینژاد خاطرنشان کرد که شاخص مرجع در حوزه سرطان، میزان بروز استانداردشده سنی است، که در استان ۱۸۰.۴۱ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر اعلام گردیده است، در حالی که این رقم در سطح کشور بر اساس آمار سال ۱۳۹۸، به ۱۸۸.۹۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر اشاره دارد.
وی ادامه داد: برنامههای غربالگری برای سرطان پستان و کولورکتال در این استان در حال انجام است و همچنین برای سرطان دهانه رحم (سرویکس) نیز برنامههایی در حال تدوین و اجرا میباشد.
کارشناس بیماریهای غیرواگیر با اشاره به این نکته که بر اساس آمار سال ۱۳۹۸، استان از لحاظ شاخصهای مورد بررسی در رتبه پنجم کشور قرار دارد، تأکید کرد.
انتهای پیام
