خرید به صورت اقساط؛ راهی برای معیشت یا مسیری به سمت بدهی؟
شهرام عیدیزاده در گفتوگویی با خبرگزاری ایسنا به موضوع گسترش پلتفرمهای اعتباردهی و افزایش تمایل خانوادهها به خرید اعتباری اشاره کرد و گفت: تبلیغات وسیع با شعارهایی نظیر «بدون پیشپرداخت» این سوال را به وجود آورده که آیا رونق خرید اقساطی نشاندهنده پیشرفت نظام اعتبار مصرفکننده و تسهیل دسترسی خانوارها به محصولات است یا بازتابی از کاهش قدرت خرید و افت درآمد واقعی در جامعه است.
وی ادامه داد: امروزه، بسیاری از خانوادهها کالاهایی را که پیشتر با استفاده از درآمد جاری خود خریداری میکردند، به ناچار از طریق اعتبار و پرداختهای اقساطی تهیه میکنند و شرکتهای اقتصادی نیز برای جلوگیری از کاهش فروش و حفظ بازار، بیش از گذشته به مدلسازی فروش اعتباری روی آوردهاند.
این پژوهشگر اقتصادی تاکید کرد: در این شرایط، تمایز بین تسهیل دسترسی به اعتبار و ترویج مصرفگرایی مبتنی بر بدهی، به یکی از چالشهای کلیدی در سیاستگذاری اقتصادی تبدیل گشته است.
خرید اقساطی؛ از ایجاد درآمد تا تامین هزینههای روزمره
عیدیزاده با مروری بر فلسفه اصلی خرید اقساطی در جوامع غربی اشاره کرد: این مدل بر اساس فراهم کردن کالاهای بادوام و مولد مثل چرخ خیاطی و بازپرداخت اقساط از درآمد حاصل از آن کالا، به توسعه ظرفیت تولید متکی بوده است. با ظهور کارتهای اعتباری و نوآوریهای فینتک، بازار اعتبارات خرد جهانی دچار تغییر و تحولی بزرگ شد. اما بررسیها از پلتفرمهای جدید خرید اقساطی در ایران نشان میدهد که این مدل از فلسفه جهانی اولیه فاصله گرفته است.
این استاد دانشگاه افزود: در حالی که فلسفه جهانی خرید اقساطی بر افزایش داراییهای مولد و گسترش شمول مالی تأکید داشته، الگوی غالب در پلتفرمهای ایرانی بیشتر به ایجاد تسهیلات مصرف و جبران فاصله بین درآمد و هزینه در خریدهای غیربادوام متمرکز شده است.
وی عملکرد پلتفرمهای اعتباری ایرانی را توضیح داد و گفت: این مجموعهها با ارائه اعتبارات خرد بدون بهره و بدون نیاز به چک و ضامن یا اعطای وامهای اعتباری از طریق سفته الکترونیک، بخش قابل توجهی از قدرت خرید اعتباری را به سمت کالاهای با عمر کوتاه، پوشاک، خریدهای روزمره، زیورآلات و خدمات گردشگری هدایت کردهاند.
عیدیزاده همچنین تصریح کرد: متاثر از تورم مزمن و کاهش درآمد واقعی خانوارها، خرید اقساطی در ایران از وسیلهای برای افزایش دسترسی به دارایی و توانمندسازی تولید تبدیل به ابزاری برای بقای معیشتی و پیشخور کردن درآمدهای آینده به منظور حفظ سطح مصرف جاری شده است.
تحول در خرید اقساطی در ایران
وی روند تغییرات خرید اقساطی در ایران را تشریح کرد و گفت: تا پیش از دهه ۱۳۸۰، اعتبارات خرد عمدتاً به ابزارهای سنتی مثل دفاتر نسیه بازاری، سفتههای کاغذی و چکهای شخص ثالث متکی بود و خریدهای اقساطی محدود به کالاهای بادوام خانگی و خودرو میشد.
این پژوهشگر اقتصادی همچنین بیان داشت: در بازه زمانی دهه ۱۳۸۰ تا اواخر دهه ۱۳۹۰، با گسترش شبکه بانکی و ظهور شرکتهای لیزینگ، اعتبارات خرد به سیستم بانکی منتقل شد، اما به دلیل بوروکراسی پیچیده، لزوم وجود ضامنین متعدد و نرخ بالای معوقات، دسترسی واقعی به این اعتبار برای بسیاری از خانوادهها محقق نشد.
وی افزود: از سال ۱۳۹۹ و با ورود خدمات اعتباری نوین BNPL و لندتک، بازار اعتبارات خرد ایران وارد یک عصر دیجیتال گردید و پلتفرمها با حذف نیاز به ضامن، کاهش روندهای ثبتنام و استفاده از اعتبارسنجی دیجیتال، مدل تخصیص اعتبار را دگرگون کردند.
خرید اقساطی و تصمیمات مالی خانوار در آینده
عیدیزاده همچنین به مباحث روانشناختی تاثیرگذار بر خریدهای اقساطی اشاره کرد و گفت: در خرید اقساطی بدون پیشپرداخت، مصرفکننده به طور همزمان از مزایای دریافت کالا در زمان حال بهرهمند میشود، در حالی که بار پرداخت را به آینده موکول میکند. افراد معمولاً مبلغ هر قسط را مبنای تصمیمگیری خود قرار میدهند به جای اینکه به قیمت نهایی کالا توجه کنند و این مسئله موجب میشود تا سطح واقعی تعهد مالی کمتر مورد توجه قرار گیرد.
این پژوهشگر اقتصادی خاطرنشان کرد: خریداران در زمان تصمیمگیری، اغلب از لذت مالکیت کالا غافلگیر شده و اثرات منفی بازپرداخت اقساط بر بودجه آینده را نادیده میگیرند؛ در نتیجه فشار ناشی از بدهی و اقساط ماهیانه بعد از خرید همچنان باقی میماند.
وی در ادامه افزود: همچنین، ترس از عدم دستیابی به استانداردهای زندگی و تمایل به خریدهای تجملی، برخی از افراد را به سمت استفاده از اعتبارات خرد برای خریدهایی که توان مالی نقدی آن را ندارند، سوق میدهد.
انتهای پیام
