بر اساس گزارش خبرنگار مهر، پیشرفت خدمات بانکی الکترونیکی در سالهای اخیر به اندازهای رشد کرده که نه تنها به یک گزینه رفاهی تبدیل شده، بلکه به ضرورتی برای مدیریت بهینه حسابها، کاهش هزینههای سیستم بانکی و افزایش شفافیت مالی بدل گشته است. ارائه سامانه متمرکز «حسام» توسط بانک مرکزی در شهریورماه نیز در این راستا قابل بررسی است؛ این سامانه به کاربران این امکان را خواهد داد که بتوانند حسابهای مازاد خود را مشاهده، ساماندهی و مسدود کنند.
علت اهمیت روزافزون خدمات غیرحضوری بانکی را میتوان در چند عامل همزمان جستجو کرد. ابتدا این نکته که شمار حسابهای بانکی در کشور بالا است و تعدادی از این حسابها سالهای متمادی بلااستفاده ماندهاند. این حسابهای غیر فعال به ظاهر تنها یک رکورد در سیستم بانکی هستند، اما میتوانند منشاء انواع خطرات شوند؛ از سوءاستفاده مالی و اجاره حسابها تا پیچیدگی در فرآیندهای مالیاتی، حقوقی و اجرایی. در این صورت، با افزایش دسترسی به مدیریت متمرکز و آنلاین حسابها، احتمال وقوع این ریسکها نیز کاهش مییابد.
از این دیدگاه، سامانه «حسام» تنها یک خدمت بانکی نوین نیست؛ بلکه بخشی از تلاشهای سیاستگذار پولی برای ساماندهی حسابهای اشخاص حقیقی به شمار میآید. این سامانه به کاربران اجازه میدهد تا فهرست کاملی از حسابهای موجود در بانکهای مختلف خود را مشاهده کنند، حسابهای فعال و بلااستفاده را از یکدیگر تفکیک کنند و تصمیمات لازم را درباره ادامه یا بستن آنها اتخاذ نمایند. چنین قابلیتی برای بسیاری از شهروندان دارای اهمیت است، چرا که تعدد حسابها به مرور زمان، به ویژه بر اثر تغییرات شغلی، دریافت تسهیلات، و افتتاح حساب برای دریافت یارانه و خدمات مختلف، باعث شده است که برخی افراد حتی نتوانند تصویر دقیقی از تمامی حسابهای خود داشته باشند.
اهمیت خدمات غیرحضوری در این حوزه فقط به آسانی دسترسی محدود نمیشود. در سیستم سنتی، فرآیند بستن حساب یا انتقال موجودی عموماً نیازمند حضور فیزیکی، صرف زمان، پر کردن فرمها و پیگیریهای مستمر بود. این رویهها نه تنها برای مردم هزینه ایجاد میکرد، بلکه بار عملیاتی بالایی را نیز بر دوش شعب بانکها تحمیل مینمود. اما در مدل جدید، کاربر پس از احراز هویت میتواند در یک درگاه واحد وضعیت حسابهای خود را بررسی کند، درخواست بستن حسابهای غیرضروری را ثبت نماید و در صورت وجود موجودی، مبلغ را به حساب مورد نظر خود منتقل کند. کاهش نیاز به مراجعههای حضوری با این الگو، هم به نفع مشتری و هم به نفع شبکه بانکی است که در حال حرکت به سمت دیجیتالیسازی خدمات میباشد.
از جنبه نظارتی نیز، خدمات غیرحضوری دارای اهمیت فزایندهای هستند. هر حساب بانکی فعال میتواند تأثیر قابل توجهی بر گردشهای مالی، رصدهای مالیاتی و حتی در پروندههای حقوقی داشته باشد. چنانچه سوءاستفادهای از یک حساب قدیمی یا فراموششده صورت گیرد، مسئولیت اولیه متوجه مالک حساب خواهد بود. از این رو، امکان شناسایی و مسدود کردن حسابهای بلااستفاده به مدیریت بهتر امور شخصی کمک میکند و همچنین میتواند در کاهش بسترهای پولشویی، مقابله با اجاره حساب و محدود کردن سوءاستفاده از حسابهای رها شده موثر باشد. به عبارت دیگر، خدمات غیرحضوری در این زمینه نقشی فراتر از صرف راحتی ایفا میکنند و به ابزارهای پیشگیری از ریسک تبدیل میشوند.
فاز راهاندازی «حسام» همچنین به بهبود کیفیت دادههای بانکی قابل تحلیل نیز کمک خواهد کرد. وقتی حسابهای مازاد و بلااستفاده در سیستم بانکداری انباشته میشوند، تصویر واقعی از تعداد حسابهای فعال و الگوهای استفاده و همچنین بخشی از دادههای مرتبط با نقدینگی دچار خلل میشود. پالایش تدریجی این حسابها میتواند به بهبود دقت دادهها، ارتقای حاکمیت اطلاعات مالی و کاهش هزینههای اداری بانکها منجر گردد. در سطح کلان، چنین ابزارهایی به سیاستگذاران این امکان را میدهند که تصویر واضحتری از رفتار شبکه بانکی و مشتریان دریافت کنند.
در سازوکار پیشبینیشده برای «حسام»، کاربران پس از ورود به حساب خود، میتوانند حسابهای موجود را بررسی کرده و برای حسابهای اضافی درخواست بستن ثبت کنند. این درخواست به بانک مربوط ارسال میشود تا از لحاظ حقوقی، قضایی و اجرایی بررسی شود. اگر مسائلی مانند انسداد، بدهی، تعهدات قراردادی یا محدودیتهای قانونی وجود نداشته باشد، بانک اقدام به بستن حساب خواهد کرد. در صورت وجود موجودی، مبلغ به حساب مشخصشده توسط صاحب حساب منتقل میشود. این فرآیند نشان میدهد که خدمات غیرحضوری، در حالی که تجربه کاربر را سادهتر کرده، همچنان در چارچوب کنترلهای قانونی و نظارتی عمل میکنند.
کارشناسان امور بانکی بر این باورند که رشد این خدمات، بخشی از تغییر در مدل حکمرانی در نظام بانکی است؛ تغییری که در آن نیاز به مراجعه حضوری برای امور ابتدایی به حداقل برسد و شعب بیشتر بر خدمات تخصصی متمرکز شوند. در این میان، سامانههایی مانند «حسام» میتوانند به عنوان واسطی میان مشتری، بانک و نهاد ناظر عمل کنند؛ نقشی که هم به افزایش شفافیت کمک میکند، هم هزینهها را کاهش میدهد و هم امنیت مالی خانوادهها را ارتقاء میبخشد.
با این وجود، موفقیت این رویه بستگی به چند شرط دارد؛ از جمله ارائه اطلاعات دقیق به مردم، طراحی یک سامانه ساده و امن، احراز هویت مطمئن، پاسخگویی مناسب بانکها به درخواستهای ثبتشده و تضمین حفظ دادههای شخصی. در صورت تأمین این الزامات به شکلی مؤثر، خدمات غیرحضوری بانکی در سالهای آینده میتوانند به یکی از ارکان اصلی اصلاح ساختار شبکه بانکی کشور تبدیل شوند.
بدین ترتیب، اهمیت روزافزون خدمات غیرحضوری بانکی را میتوان به عنوان نتیجهای از نیازهای همزمان مردم به مدیریت آسانتر حسابها، نیاز بانکها به کاهش هزینههای عملیاتی و نیاز نهاد ناظر به شفافیت بیشتر و کنترل ریسک در نظر گرفت. سامانه «حسام» در صورت اجرا بهطور موفق، میتواند الگوی خوب این همپوشانی باشد؛ جایی که سهولت در خدمترسانی با الزامات نظارتی و امنیت مالی در یک بستر واحد ادغام میشود.