تلف شدن ۷۵ هزار قطعه ماهی در رودخانه مسقان شیراز؛ پیامد ورود شورابه فوقاشباع
نبیالله مرادی در تشریح ماجرا برای ایسنا، درباره تلف شدن آبزیان در رودخانه مسقان و همچنین موضوع گنبد نمکی رمقان، گفت: رودخانه جره در بخشهای بالادستی خود و در ناحیهای فراتر از محدوده سد نرگسی شکل میگیرد. در ابتدای این مسیر، یک رودخانه شیرین جریان دارد و اساساً به همین دلیل هم به آن رودخانه شیرین اطلاق میشود.
وی ادامه داد: این رودخانه شیرین در ادامه مسیر به گنبد نمکی رمقان میرسد و حدود هفت کیلومتر پهنای این گنبد نمکی را طی میکند. در سالهای گذشته، به سبب اینکه قسمت زیرین گنبد نمکی شور بوده و بخش روی آن شیرین، اختلاط این دو بخش بهطور قابلتوجهی رخ نمیداد؛ در نتیجه آب شیرین بدون تغییر جدی در کیفیت، از روی گنبد و شورابه عبور میکرد.
توسعه باغات در گنبد نمکی و افزایش اختلاط آب شور و شیرین
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس بیان کرد: متأسفانه طی سالهای گذشته، مخصوصاً از دهه ۸۰ به اینسو، باغات انار و دیگر باغهای مشابه در حریم گنبد نمکی گسترش یافتهاند؛ بهگونهای که بخشی از آنها حتی در اراضیای خارج از محدوده مستثنیات نیز توسعه پیدا کرده است.
مرادی افزود: برای آبیاری این باغها، آب را مستقیماً از داخل رودخانه پمپ میکنند. همین برداشت مستقیم، در کف رودخانه ایجاد تلورانس و تغییراتی در بستر به همراه میآورد که در نهایت منجر به افزایش اختلاط نمک میشود؛ یعنی برداشت نمک از نواحی پایینتر بیشتر شده و سپس این آب به سمت بالا حرکت میکند و بر روی سطح گنبد نمکی و باغات منتقل میشود.
وی خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، آبی که برای آبیاری این اراضی مصرف میشود، در زمین نفوذ پیدا میکند. ضمن اینکه در پاییندست رمقان نیز یک چشمه آب شیرین وجود دارد که از همانجا آب به رودخانه اصلی راه پیدا میکند.
ورود آب با شوری بسیار بالا به رودخانه
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس با اشاره به اینکه در این روند، آبدهی رودخانه افزایش پیدا میکند، گفت: علت این افزایش آن است که آب شیرین به سمت بالا جابهجا میشود و در مسیر، آبشویی رخ میدهد؛ در واقع آبی که به بالادست منتقل شده، هنگام برگشت و بازگشت دوباره به رودخانه، با دبی حدود ۵۰ لیتر بر ثانیه و حتی احتمالاً بیش از این مقدار وارد رودخانه میشود.
مرادی ادامه داد: بنابراین دو عامل دست به دست هم میدهند و باعث افزایش اختلاط آب شور و شیرین در بستر رودخانه میشوند؛ عامل نخست، ایجاد تلورانس و اختلاط در خودِ بستر رودخانه است و عامل دوم، دبی خروجی چشمهای است که شوری آن بسیار بالاست؛ به طوری که شوری آن به سطح فوقاشباع میرسد و شاید EC آن تا بیش از ۳۰۰ هزار یا حتی حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار افزایش پیدا کند. در حقیقت، آبی که از این مسیر وارد رودخانه میشود، عملاً کاملاً از لحاظ شوری به سطح اشباع رسیده است.
وی با اشاره به احداث سد نرگسی در پاییندست این محدوده گفت: در بخش پاییندست، سد نرگسی در دست احداث قرار دارد؛ البته هنوز گزارش ارزیابی اثرات زیستمحیطی این سد به تأیید نهایی نرسیده است. با وجود این، این سد در فهرست طرحها قرار گرفته و پیشرفت فیزیکی آن هم قابلتوجه بوده و عملاً به زمان بهرهبرداری نزدیک است.
هشدار درباره تکرار تجربه سد گتوند
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس یکی از نگرانیهای اصلی مربوط به تأیید نشدن ارزیابی اثرات زیستمحیطی سد را وجود شورابه در بالادست عنوان کرد و گفت: حضور این شورابه، کیفیت آب رودخانه را به شکل جدی کاهش میدهد و اگر برای آن راهکاری اندیشیده نمیشد، احتمالاً سناریویی مشابه سد گتوند رخ میداد؛ یعنی سدی ساخته میشد و یک شورابه سنگین از ارتفاع آزاد میگردید، موضوعی که میتوانست پاییندست را هم تحت تأثیر قرار دهد.
مرادی افزود: به همین دلیل، این بحث مطرح شد که مدیریت این شورابه باید دقیقاً به چه شکل انجام شود و شرکت آب منطقهای فارس برای اینکه بتواند آن را کنترل کند، طرحی را در دستور کار قرار داده است.
طرح انتقال شورابه به حوضچههای تبخیری
وی درباره این طرح توضیح داد: آب منطقهای در بالادست، یک بند تنظیمی و یک مخزن محدود در نظر گرفته تا شورابه در آن جمع شود و سپس با خط لوله به پایین منتقل گردد. ایده اصلی این است که شورابه در یک نقطه نفوذناپذیر، در حوضچههای تبخیری مدیریت شود تا هم آب آن تبخیر گردد و هم نمک حاصل از این فرآیند کنترل و مدیریت شود.
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس گفت: این طرح از طرف آب منطقهای در نظر گرفته شده، اما متأسفانه همه اجزای آن به شکل یکجا اجرا نشده است و در سالهای اخیر فقط مخزن بالادست ایجاد شده است.
مرادی ادامه داد: شورابه در همان مخزن جمع میشود و طبیعتاً این مخزن هم ظرفیت محدودی دارد. زمانی که شورابه از ظرفیت آن عبور کند، چه به خواست مدیریت باشد و چه ناخواسته، ممکن است دریچه باز شود یا مخزن سرریز گردد و در نتیجه، شورابه وارد رودخانه اصلی شود.
وی افزود: در چنین حالتی، حجم نسبتاً زیادی از آب با غلظت نمک فوقاشباع وارد رودخانه خواهد شد و همین که غلظت شوری بهصورت ناگهانی تا چنین سطحی بالا برود، متأسفانه به تلفات آبزیان منجر میشود.
سومین مورد تلفات آبزیان در رودخانه مسقان
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس با بیان اینکه این بار سوم است که چنین مشکلی رخ میدهد، گفت: در دو نوبت قبلی نیز پرونده تشکیل شد و هنوز—بهویژه در پرونده سال گذشته—دادگاه رأی قطعی صادر نکرده است؛ هرچند میتوانم بگویم که پرونده عملاً در مسیر نهایی شدن قرار گرفته است.
مرادی تصریح کرد: طبیعی است که شرکت آب منطقهای فارس باید در قبال پرونده سال گذشته پاسخگو باشد؛ ضمن اینکه در آن مورد، میزان تلفات بسیار کمتر از این وضعیت بوده است.
وی درباره حادثه اخیر هم توضیح داد: چند روز قبل که این اتفاق رخ داد، همکاران ما در محل حاضر شدند و گزارشها خیلی سریع تهیه و اعلام شد که بار دیگر شورابه رها شده است.
برآورد تلفات حدود ۷۵ هزار قطعه ماهی
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس ادامه داد: همکاران ما وارد محدوده بند شدند؛ بندی که در حوزه شهرستان شیراز ایجاد شده است. همان رهاسازیای که اتفاق افتاده، رودخانه را به سمت حوزه شهرستان کازرون هدایت کرده است.
مرادی گفت: جمعبندی تلفات را کارشناسان کازرون انجام دادهاند و میزان تلفات ماهیان را برآورد کردهاند؛ از طرف دیگر، اداره شیراز هم در بخش بالادست، شمارش را انجام داده است.
وی اضافه کرد: در مجموع، حدود ۷۵ هزار قطعه ماهی از آبزیان بومی همین منطقه تلف شدهاند و گزارش مربوط به آن نیز اکنون تنظیم شده است. چون این رویداد میان دو شهرستان (شیراز و کازرون) اتفاق افتاده، گزارش را برای مرکز استان ارسال کردیم و در حال حاضر پرونده آنجا همچنان باز است.
تلف شدن ماهیها در یک شوک نمکی
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس درباره بازه زمانی تلف شدن حدود ۷۵ هزار قطعه ماهی نیز اظهار کرد: این ماهیها در اثر تنش آبی و همان تنش نمکی جان خود را از دست دادهاند و این رخداد ممکن است طی حدود نیم روز تا نهایتاً یک روز اتفاق افتاده باشد.
مرادی ادامه داد: پس از وقوع حادثه، دریچه همان بند بسته شده و در همان زمان، چشمه نیز مسدود گردیده است. از طرف دیگر، آب شیرین از بالادست وارد شده و در نتیجه غلظت شوری کاهش پیدا کرده است.
وی تأکید کرد: اما در یک مقطع، یک شوک نمکی ناگهانی وارد شده است؛ شوکی که شاید در مدت یک هفته و طی یک روز یا بخشی از آن رخ داده باشد. همین جهش نمکی باعث شده تلفات آبزیان به شکل گستردهتری رقم بخورد.
به گزارش ایسنا، رودخانه مسقان در محدوده شهرستان شیراز و در منطقه کوهمره سرخی واقع شده و در مسیر خود از محدوده گنبد نمکی رمقان عبور میکند؛ این رودخانه از منابع آب شیرین بالادست تغذیه میشود و با گذر از محدوده گنبد نمکی، تحت تأثیر شورابههای این پهنه زمینشناسی قرار میگیرد. گنبد نمکی رمقان و رودخانه مسقان از جمله عوارض طبیعی مهم این منطقه محسوب میشوند و کیفیت آب رودخانه در پاییندست—بهویژه در اثر ورود شورابهها—اهمیت زیستمحیطی ویژهای دارد.
انتهای پیام
