گزارش‌های رسمی ایران‌ خودرو، سایپا و پارس‌ خودرو که در سامانه کدال منتشر شده‌اند و عملکرد سه‌ماهه نخست امسال را پوشش می‌دهند، تصویری نگران‌کننده از شرایط مالی این صنعت ارائه می‌کنند. طبق آخرین اخبار خودرو، یافته‌های این گزارش‌ها نشان می‌دهد حتی با بالا رفتن درآمدها و متورم شدن ارزش فروش، همچنان میان هزینه‌های واقعی تولید و قیمت محصولات فاصله‌ای عمیق وجود دارد؛ فاصله‌ای که اجازه نمی‌دهد زیان‌ها کاهش پیدا کنند. در نتیجه، رشد درآمد عملیاتی نه‌تنها به آرام شدن فشار مالی خودروسازان بزرگ منجر نشده، بلکه شدت زیان تولید را همچنان بالا نگه داشته است.

رکوردشکنی زیان خودروسازان بزرگ کشور در فصل بهار

با دقت در ریزعملکرد مالی سه خودروساز بزرگ و تاثیرگذار کشور، یعنی ایران‌ خودرو، سایپا و پارس‌ خودرو، می‌توان به این جمع‌بندی رسید که صنعت خودروسازی اکنون تنها با یک مشکل مقطعی روبه‌رو نیست؛ بلکه با ضعف‌های ریشه‌ای و چالش‌های ساختاری عمیقی دست‌به‌گریبان شده است.

بر پایه داده‌هایی که منتشر شده، ایران‌ خودرو در سه‌ماهه نخست بهار امسال توانسته در بخش درآمد عملیاتی به دستاوردی قابل توجه برسد و رقم ۱۱۴ هزار میلیارد تومانی را ثبت کند. این درآمد نسبت به مدت مشابه سال قبل نیز رشد ۲۴ درصدی داشته است. با این حال، هم‌زمان با افزایش درآمد، زیان عملیاتی شرکت جهشی بسیار شدید نشان می‌دهد؛ به طوری که این زیان از رقم ۶.۴ هزار میلیارد تومان در بهار سال گذشته، به ۱۹.۳ هزار میلیارد تومان در سال جاری رسیده است؛ رشدی نزدیک به ۲۰۰ درصد که عملاً حکایت از پابرجا بودن بحران سودآوری دارد.

در همین چارچوب، یک نکته بنیادی وجود دارد که باید دقیق به آن توجه شود: درآمد عملیاتی، درآمدی است که شرکت‌ها مستقیماً از مسیر فعالیت‌های اصلی و هسته مرکزی کسب‌وکار خود کسب می‌کنند؛ یعنی از فروش خودرو، فروش انواع قطعات و همچنین درآمدهای مرتبط با خدمات پس از فروش. بنابراین این درآمد نباید با اقلام غیرعملیاتی اشتباه گرفته شود؛ اقلامی مانند سود حاصل از سپرده‌های بانکی یا درآمدهای ناشی از سرمایه‌گذاری‌های دیگر شرکت.

این وضعیت دشوار در حالی تشدید می‌شود که صورت‌های مالی منتشرشده از سوی سایپا و پارس‌ خودرو نیز نشانه‌های روشن‌تری از تداوم بحران ارائه می‌دهد. سایپا در این بازه با افت ۳۰ درصدی در درآمد عملیاتی مواجه شده و از سودآوری عملیاتیِ دوره مشابه سال قبل فاصله گرفته است؛ به گونه‌ای که اکنون در محدوده زیان عملیاتی ۱.۷ هزار میلیارد تومانی قرار گرفته است. از سوی دیگر، پارس‌ خودرو اگرچه توانسته زیان عملیاتی خود را ۱۱ درصد کاهش دهد، اما ریشه این کاهش نه در بهبود واقعی عملکرد، بلکه در افت شدید ۵۰ درصدیِ درآمد عملیاتی آن نهفته است.

زیان‌ده بودن تولید پیش از اصلاح قیمت‌ها

بر اساس گزارش‌های رسمی و مستندِ ارائه‌شده در سامانه کدال، می‌توان این برداشت را مطرح کرد که پیش از آنکه سیاست‌گذار و نهادهای ذی‌صلاح درباره اصلاح و افزایش قیمت کارخانه‌ای محصولات ایران‌ خودرو، سایپا و پارس‌ خودرو تصمیم بگیرند، فعالیت‌های کلیدی این شرکت‌ها در فرآیند تولید و فروش خودرو همچنان رنگ‌وبوی زیان داشته است.

در بخشی از گزارش‌ها می‌توان دید که درآمد خودروسازان در فصل بهار افزایش یافته است، اما در همان زمان، هزینه‌های تولید با رشدی بی‌وقفه و شتابان بالا رفته؛ از افزایش مداوم بهای مواد اولیه و قطعات گرفته تا رشد هزینه‌های سربار، بالا رفتن هزینه‌های مالی و همچنین کاهش تیراژ تولید. مجموعه این عوامل باعث شده است شیب افزایش هزینه‌ها از شیب رشد درآمد بسیار جلو بزند؛ به شکلی که حتی افزایش بیشتر درآمد هم نتوانسته شرکت‌ها را از وضعیت زیان عملیاتی بیرون بیاورد و آن‌ها را به سمت سودآوری واقعی هدایت کند.

به زبان روشن‌تر، صورت‌های مالی فصل بهار استمرار یک شکاف جدی بین درآمد فروش محصولات و هزینه واقعی تولید خودرو را نشان می‌دهد؛ شکافی که در نهایت، یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های شکل‌گیری ضرورت اصلاح و افزایش قیمت کارخانه‌ای برای کنترل زیان خودروسازان بزرگ را فراهم می‌کند.

نقطه اشتراک ایران‌ خودرو، سایپا و پارس‌ خودرو

وقتی جزئیات عملکرد این سه خودروساز بزرگ را به صورت دقیق‌تر کنار هم می‌گذاریم، مشخص می‌شود هرچند شرایط آن‌ها کاملاً هم‌سطح و یکسان نیست، اما یک اشتراک مهم و تعیین‌کننده میان هر سه شرکت دیده می‌شود: زیان‌ده بودن فعالیت‌های اصلی و عملیاتی.

ایران‌ خودرو با آنکه درآمدش را افزایش داده، اما زیان عملیاتی خود را به شکلی محسوس و سنگین‌تر بالا برده است. سایپا نیز در حالی که درآمدش کاهش پیدا کرده، دقیقاً وارد محدوده زیان عملیاتی شده و پارس‌ خودرو هم کاهش زیان را نه از مسیر ارتقای بهره‌وری یا بهبود کارایی، بلکه صرفاً به خاطر افت تولید و کوچک شدن حجم فعالیت تجربه کرده است.

در نتیجه، تا قبل از اجرای فرآیند افزایش قیمت خودرو، جریان تولید برای خودروسازان همچنان با منطق سودآورانه هم‌خوان نبوده است؛ یعنی افزایش درآمد به تنهایی قادر نبوده معادله سود و زیان را به نفع شرکت‌ها تغییر دهد. از همین رو، زیان خودروسازان بزرگ کشور در آستانه ورود به یک مسیر پرریسک و جهشی قرار گرفته بود.

عملکرد مالی ایران‌ خودرو در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵

ایران‌ خودرو در سه‌ماهه نخست سال جاری، درآمد عملیاتی را نسبت به بازه مشابه سال گذشته با رشد ۲۴ درصدی افزایش داده است. بررسی جزئیات آماری تا پایان ماه خرداد نیز نشان می‌دهد این شرکت در همین بازه زمانی مشخص، درآمد عملیاتی ۱۱۴ هزار میلیارد تومانی ثبت کرده است.

در سوی مقابل، بهای تمام‌شده درآمدهای عملیاتی ایران‌ خودرو—که شامل هزینه‌های سنگینی نظیر مواد اولیه، قطعات، دستمزد کارکنان، انرژی مصرفی و دیگر هزینه‌های مستقیم است—به رقم ۱۲۴.۳ هزار میلیارد تومان رسیده است؛ عددی که نسبت به بهار ۱۴۰۴ با رشد ۳۵ درصدی همراه بوده. این یعنی هزینه واقعی ساخت و تدارک محصولات برای این خودروساز، به طور معنی‌داری از درآمدی که از فروش آن‌ها کسب می‌کند بیشتر است.

اگر برای درک بهتر وضعیت، به سرفصل «زیان ناخالص» در ردیف‌های مالی نگاه کنیم، مشخص می‌شود که این بخش از مرز ۱۰ هزار میلیارد تومان عبور کرده است. از آنجا که زیان ناخالص در واقع نسبت درآمد عملیاتی به بهای تمام‌شده را نمایان می‌کند، این موضوع به معنای مواجهه مستقیم ایران‌ خودرو با افزایش شدید هزینه‌های تولید خواهد بود.

همچنین زیان عملیاتی ایران‌ خودرو در بهار امسال نسبت به دوره مشابه سال گذشته رشد چشمگیری داشته است. در بهار منتهی به خرداد سال گذشته، زیان عملیاتی شرکت معادل ۶.۴ هزار میلیارد تومان ثبت شده بود؛ اما این رقم در سه‌ماهه بهار امسال به ۱۹.۳ هزار میلیارد تومان رسیده و از افزایش خیره‌کننده ۲۰۱ درصدی حکایت دارد. در کنار آن، هزینه مالی ایران‌ خودرو—که متشکل از هزینه‌های مربوط به بهره وام‌های بانکی، سود اوراق بهادار و سایر هزینه‌های تامین مالی است—به ۳.۴ هزار میلیارد تومان رسیده؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل تنها با کاهش جزئی ۲ درصدی همراه بوده است.

این رشد قابل توجه در زیان عملیاتی، در شرایطی رقم خورده که ایران‌ خودرو نخستین گام افزایش قیمت محصولات خود را در اواخر خردادماه برای ۲۵ محصول تولیدی با بازه میانگین ۴۰ تا ۴۵ درصد اعلام کرده بود. بنابراین بخش بزرگی از تولید و فروش شرکت در فصل بهار با همان قیمت‌های قدیمی و پایین انجام شده و طبیعتاً آثار مثبت افزایش قیمت‌ها در گزارش‌های مالی سه‌ماهه نخست فرصت بروز پیدا نکرده است.

• قیمت بنزین سوپر وارداتی در بورس انرژی افزایش یافت
• پیش‌بینی کارشناس بازار خودرو: موج جدید افزایش قیمت خودرو در اواخر تابستان از راه می‌رسد
• کاهش 91 درصدی متقاضیان در طرح فروش جدید ایران خودرو
• دبیر انجمن واردکنندگان خودرو: بازار ظرفیت خودروهای وارداتی ۵ تا ۱۰ میلیاردی را ندارد

عملکرد مالی سایپا در بهار ۱۴۰۵

در خصوص شرکت سایپا نیز، داده‌های منتشرشده در کدال نشان می‌دهد درآمد عملیاتی این مجموعه به ۱۶.۳ هزار میلیارد تومان رسیده؛ رقمی که در قیاس با مدت مشابه سال قبل، کاهش ۳۰ درصدی را به ثبت رسانده است. با اینکه بهای تمام‌شده درآمدهای عملیاتی نیز افت ۲۲ درصدی داشته، اما همین کاهش نتوانسته مانع شکل‌گیری زیان شود و در نهایت زیان ناخالص به ۱.۲ هزار میلیارد تومان رسیده است.

زیان عملیاتی سایپا به حدود ۱.۷ هزار میلیارد تومان رسیده؛ در حالی که در فصل مشابه سال گذشته، شرکت سود عملیاتی ثبت کرده بود. هم‌چنین هزینه مالی سایپا از ۴.۳ هزار میلیارد تومان در بهار پیشین به ۷.۹ هزار میلیارد تومان در سال جاری افزایش پیدا کرده و رشد ۸۱ درصدی را نشان می‌دهد.

این وضعیت تنها به افت درآمد خلاصه نمی‌شود. سایپا همزمان با چالش کمبود قطعات مواجه بوده که پیامد آن تولید خودروهای ناقص و ایجاد تاخیر در روند تحویل است؛ عواملی که به طور مستقیم فشار بر نقدینگی و چشم‌انداز سودآوری را تشدید کرده‌اند.

عملکرد مالی پارس‌ خودرو در سه‌ماهه نخست سال

در پایان این بررسی، پارس‌ خودرو نیز تصویری مشابه ارائه می‌دهد. درآمدهای عملیاتی این شرکت با افتی بیش از ۵۰ درصد روبه‌رو شده و از حدود ۵ هزار میلیارد تومان در سال گذشته به ۲.۴ هزار میلیارد تومان در بهار امسال رسیده است. هرچند بهای تمام‌شده و زیان ناخالص پارس‌ خودرو کاهش یافته، اما زیان عملیاتی آن با وجود کاهش ۱۱ درصدی نسبت به سال قبل، از ۲.۲ هزار میلیارد تومان به ۲ هزار میلیارد تومان رسیده است.

عامل اصلی این کاهش زیان عملیاتی، نه بهبود فرآیندی یا افزایش کارایی، بلکه نتیجه افت شدید تولید است؛ به طوری که این شرکت با تولید تنها ۱۲ هزار و ۴۴۹ دستگاه، رکورد افت ۶۸ درصدی تولید را در مقایسه با بهار سال گذشته ثبت کرده است. در همین حال، هزینه‌های مالی پارس‌ خودرو نیز ۱۲ درصد کاهش یافته‌اند.