تماسهای لحظهآخر، چگونه شتاب جنگ میان ایران و آمریکا را برای مدتی عقب راند؟
به نقل از ایلنا، ارمنیوز در گزارشی اعلام کرد که رایزنیهای فشرده دیپلماتیک در واپسین ساعات پیش از فرارسیدن ضربالاجل دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، سرانجام به یک جمعبندی موقت میان تهران و واشنگتن برای توقف درگیریها طی دو هفته منتهی شد. در چارچوب همین تفاهم، مسأله بازگشایی تنگه هرمز مطرح شده و به نظر میرسد تهدید ایالات متحده برای آغاز یک حمله گسترده علیه ایران، فعلاً عقب رانده شده است.
فرآیند شکلگیری این توافق، پس از ورود مستقیم شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، به پرونده شدت گرفت. او با درخواست از ترامپ، خواستار تمدید دو هفتهای مهلت تعیینشده برای اقدام نظامی شد؛ اقدامی که از نگاه او میتوانست زمان بیشتری را برای تداوم مذاکرات فراهم کند. شریف در ادامه تأکید کرد ایران نیز باید بازگشایی تنگه هرمز را بهعنوان یک نشانه عملی از حسن نیت در دستور کار قرار دهد.
در روزهای اخیر، پاکستان به یکی از مهمترین حلقههای ارتباطی میان تهران و واشنگتن تبدیل شده بود و تلاش داشت اجازه ندهد تنش میان دو طرف به سمت یک جنگ گسترده و دامنهدار منطقهای کشیده شود؛ نگرانیای که در پسِ همه تلاشهای میانجیگرانه این کشور پررنگ بود.
ترامپ کمی بعد از اعلام درخواست نخستوزیر پاکستان، در اظهاراتی اعلام کرد که حملات نظامی علیه ایران را به مدت دو هفته متوقف خواهد کرد؛ اما این توقف، مشروط به آن است که تردد کشتیها در تنگه هرمز به شکل کامل، فوری و با تضمین ایمنی از سر گرفته شود.
او در ادامه توضیح داد که این تصمیم پس از گفتوگو با شهباز شریف اتخاذ شده و از سوی دیگر، واشنگتن نیز یک پیشنهاد ۱۰بندی را از جانب ایران دریافت کرده است؛ پیشنهادی که میتواند بهعنوان زمینه و مبنای ادامه مذاکرات مورد استفاده قرار گیرد و مسیر گفتوگوها را از حالت تعلیق خارج کند.
ترامپ همچنین مدعی شد بخش قابل توجهی از اختلافات میان دو طرف برطرف شده و حالا این دو هفته فرصت کافی را فراهم میکند تا توافق احتمالی، تکمیل و وارد مرحله اجرا شود.
در روایت ارمنیوز، تهران اما تصویر متفاوتی از میزان و جزئیات این تفاهم ارائه میدهد. شورای عالی امنیت ملی ایران گفته است که آمریکا «در اصل» با بخشی از خواستههای تهران موافقت کرده؛ از جمله تعهد به عدم حمله، استمرار نقش ایران در تنگه هرمز، ادامه برنامه غنیسازی اورانیوم و همچنین رفع تحریمهای اصلی و ثانویه آمریکا.
با این وجود، واشنگتن هیچیک از این موارد را بهصورت رسمی تأیید نکرده است. در نتیجه، هنوز روشن نیست طرفین دقیقاً بر سر چه محورهایی به توافق رسیدهاند و چه موضوعاتی همچنان در فهرست اختلافات باقی مانده است؛ ابهامی که میتواند بر روند آینده مذاکرات اثر بگذارد.
هرمز؛ مهمترین برگ مذاکره تهران
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرده است که تهران در صورتی که حملات آمریکا متوقف شود، آماده پذیرش آتشبس است و علاوه بر آن، تردد کشتیها در تنگه هرمز هم طی همین دو هفته و با هماهنگی نیروهای مسلح ایران از سر گرفته خواهد شد.
بر همین اساس، تنگه هرمز به یکی از کانونهای اصلی گفتوگوهای تهران و واشنگتن بدل شده است. در نگاه آمریکا، تأکید اصلی بر آزادی کامل کشتیرانی قرار دارد؛ در حالی که ایران معتقد است میتواند نفوذ خود بر این مسیر راهبردی انرژی را بهعنوان یک ابزار فشار و بازدارندگی در برابر ایالات متحده به کار گیرد.
با وجود پررنگ شدن بحث هرمز، پرونده تحریمها، برنامه هستهای ایران و همچنین حضور نیروهای آمریکایی در منطقه همچنان در وضعیت حلوفصلشده قرار ندارد و به شکل جدی روی میز اختلافها باقی مانده است.
از همین زاویه، نمیتوان توافق دو هفتهای را پایان بحران تلقی کرد. این تفاهم بیشتر به مثابه یک فرصت تنفسی و سازوکار پیشگیرانه عمل میکند تا از شعلهور شدن جنگ جلوگیری شود و مسیر گفتوگوها هموارتر گردد. دو هفته پیشِ رو نشان خواهد داد که آیا میانجیگری پاکستان و توقف موقت درگیریها میتواند به یک توافق گستردهتر منجر شود یا اینکه بار دیگر اختلافات تهران و واشنگتن بار دیگر راه را به سمت تقابل نظامی خواهد کشاند.
در واقع، دیپلماسی در واپسین لحظهها توانست خطر جنگ را به عقب براند؛ اما همچنان موفق نشده است اختلافات ریشهای و اصلی دو طرف را بهطور کامل از میان بردارد.