در مأموریتهای بلندمدت فضایی به ایستگاه فضایی بینالمللی، بدن انسان ناچار است با مجموعهای از فشارها و سازگاریهای دشوار روبهرو شود و یکی از غیرمنتظرهترین آنها، تغییر محسوس در حس بویایی است. این دگرگونی نه فقط در شرایط بیوزنی خارج از جو، بلکه هنگام بازگشت به سیاره مادری نیز اثراتی شگفتانگیز و قابلتوجه بر فضانوردان بر جای میگذارد.
تغییر حس بویایی فضانوردان در فضا: عوامل اصلی
دگرگونی در حس بویایی فضانوردان به 2 علت اساسی برمیگردد: نخست، میکروجاذبه که موجب میشود مایعات بدن در ناحیه سر تجمع پیدا کنند و حالتی شبیه گرفتگی بینی یا سرماخوردگی به وجود آید؛ در نتیجه، توانایی تشخیص بو و حتی حس چشایی کاهش مییابد. فضانوردان در گزارشهای خود گاهی از کمشدن شدت بوها و گاهی از پررنگتر شدن آنها سخن گفتهاند و بعضی نیز اظهار کردهاند که درست پس از راهپیمایی فضایی، موفق شدهاند بوی فضا را احساس کنند.
دلیل دوم، فضای بسته و الگوی بویایی تکرارشونده در ایستگاه فضایی بینالمللی است. مغز انسان در برابر بوهای یکنواخت و تکراری بهمرور واکنش کمتری نشان میدهد و آنها را نادیده میگیرد. ناسا حتی محمولههایی را که به ISS ارسال میشوند از نظر بویایی ارزیابی میکند تا از بروز پدیده اشباع بویایی (Olfactory Saturation) پیشگیری شود؛ پدیدهای که میتواند برای فضانوردان حالت تهوع ایجاد کند یا توان تشخیص بوهای خطرناکی مانند نشت آمونیاک و آغاز آتشسوزی را مختل کند.
بازگشت به زمین و غلبه حواس
پس از بازگشت به زمین، فضانوردان با وضعیتی به نام غلبه حواس (Sensory Overload) مواجه میشوند. بوهایی که در فضا کمرنگ یا بیاثر شده بودند، ناگهان با شدتی زیاد و حتی آزاردهنده خود را نشان میدهند. داگ ویلاک، فضانورد پیشین ناسا، تجربه بوییدن برگها، چمن و گلها را پس از بازگشت به زمین بسیار شدید، سرمستکننده و تقریباً خیرهکننده توصیف کرده است.
علاوه بر حس بویایی فضانوردان، دیگر کارکردهای بدن نیز برای تطبیق دوباره با جاذبه زمین به زمان نیاز دارند. تهوع، خستگی فراگیر، تورم و درد در پاها و حتی بروز راشهای پوستی از جمله مشکلاتی هستند که فضانوردان پس از پایان مأموریتهای طولانیمدت گزارش کردهاند. کریس هدفیلد، فضانورد مشهور، نیز بیان کرده بود که پس از بازگشت از بیوزنی، صحبت کردن با زبانی که بدنش به آن عادت کرده بود، نیازمند تغییر در شیوه تکلم و هماهنگی دوباره با شرایط زمین بوده است.