به بهانه پخش فیلم‌های اکران نشده و برگزیده از تلویزیون/آیا پخش فیلم از تلویزیون با اهداف سینما در تعارض است؟
برای روشن شدن مطلب فوق با سید جمال ساداتیان، سید ضیاء هاشمی و یکی از کارگردانان که فیلمش از تلویزیون پخش شد، گفت‌وگویی انجام دادیم و نظرشان را در این خصوص جویا شدیم.
چرا این سه فیلم و چرا فیلم‌های دیگر نه؟
سید جمال ساداتیان، تهیه‌کننده سینما با اینکه نسبت به عملکرد صداوسیما در قبال سینما انتقاداتی را وارد می‌داند ولی در این مورد به خصوص معتقد است باید کمی نگاه تامل‌برانگیزی داشت، او می‌گوید: «سینما کارکرد خودش را دارد یعنی فیلم‌ها به گونه‌ای ساخته می‌شوند که قابلیت نمایش و عرضه بر پرده عریض را داشته باشند با اینکه فیلم‌ها به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شود ولی بپذیریم یکسری فیلم‌ها را باید بر پرده سینما دید.»
او بدون در نظر گرفتن مشکلات سینما در سال جدید توضیح می‌دهد که از قدیم‌الایام این بحث مطرح بود که وقتی فیلمی ساخته می‌شود، ببینیم ظرفیت و گنجایش در سینما را دارد یا خیر؟ از سال گذشته که کرونا مناسبات سینما را به هم ریخت شاهد هستیم که یکسری فیلم‌ها اساسا مناسب عرضه برای پلتفرم‌ها (که تلویزیون هم شامل می‌شود) هستند ولی امکان نمایش در سینما هم می‌تواند برای‌شان متصور بود حالا امسال در اتفاقی نادر دو فیلم منتخب جشنواره قبل از اکران عمومی توسط تلویزیون پخش شد که به نظر من از دو وجه می‌توان به آن نگاه کرد؛ هم اینکه بگوییم چرا باید فیلم مطرح جشنواره فیلم فجر قبل از نمایش در سالن‌های سینما از تلویزیون پخش شود و هم می‌توانیم به این اتفاق تحلیل مثبتی داشته باشیم.
این پرسش از تلویزیون مطرح است که اگر رسانه ملی می‌خواهد آنتنش را با محصولات سینمایی پر کند، چرا از محصولات دیگر سینمایی استفاده نمی‌کند. در سینما سالی صد فیلم ساخته می‌شود چرا مسوولان رسانه ملی به خرید این فیلم‌ها فکری نمی‌کنند؟ به گفته ساداتیان در تمام دنیا فیلم‌ها بعد از مدتی که اکران سینماها را طی می‌کنند از کانال‌ها و درگاه‌های دیگر پخش می‌شوند چرا تلویزیون سالیان سال است نسبت به محصولات سینمایی موضع دارد و بعضا به فیلم‌ها توجهی نمی‌کند: «به نظر من لازم است تلویزیون با سعه صدر بیشتری با سینما برخورد کند هم در خرید و هم در بخش تبلیغات با صاحبان آثار تعامل بیشتری داشته باشد که امسال هم برای اهالی سینما سپری شود.»
ولی با این حال این تهیه‌کننده پخش فیلم از تلویزیون را قبل از اکران عمومی منطقی نمی‌داند و می‌گوید: «این موضوع نباید به رویه تبدیل شود اگرچه تلویزیون در انتخاب فیلم به نظر خودشان اهمیت داده ولی به هر جهت این فیلم‌ها توجه داوران را هم به خود معطوف کرده و در جشنواره هم گزینه‌های مطرحی بودند ولی نباید فیلم‌هایی که مناسب پرده هستند را بدون اکران عمومی در تلویزیون پخش کرد، چون با اصول ساختاری سینما متفاوت و با اهداف سینما در تعارض است البته باز هم می‌گویم وضعیت امسال سینما را باید فاکتور گرفت.»
ساداتیان در انتهای صحبتش تاکید می‌کند که باید با مقوله و مفهوم سینما استراتژیک‌تر برخورد کرد، مشکل سینما این است که برنامه ندارد. امیدوارم در سال جدید متفکران و کارشناسان سینما دور هم جمع شوند و نسبت به استراتژی ده ساله سینما تصمیم‌گیری کنند، چراکه در سایه برنامه‌ریزی مدون است که مشخص می‌کند سینما برای رونق در تولید نیازمند چه فیلم‌هایی است، برای سلیقه‌های متفاوت نیازمند چه فیلم‌هایی هستیم، چه ابزاری نیازمندیم که فیلم‌ها بهتر به مردم عرضه شود و اینکه چگونه سینما را توسعه دهیم تا امکان بهتر نمایش فیلم‌ها را شاهد باشیم.
حتی به نظر من به اکران فیلم خارجی در سینماهای ایران بیشتر و بهتر می‌توان اندیشید همان‌طور که می‌دانیم با توسعه مال‌ها ظرفیت نمایش فیلم‌ها در سینماها بیشتر می‌شود و اکران فیلم ایرانی به تنهایی کفاف سالن‌های مال‌ها را نمی‌دهد.
از طرفی نمایش فیلم خارجی هم باعث پر شدن سالن‌های سینما می‌شود و هم به وجود آورنده فضای رقابتی است.
در شرایط فعلی موافق پخش فیلمم از تلویزیون بودم
اگر نگاهی به شرایط اکران فیلم‌ها به زمان پیشاکرونا داشته باشیم، خواهیم دید که بسیاری از صاحبان آثار از نحوه نمایش فیلم‌شان در سینماها گلایه داشتند از اینکه سالن‌های سینما در انحصار تعداد خاصی از فیلم‌ها و فیلمسازان قرار می‌گیرد.
رقیه توکلی، کارگران فیلم «مهران» پیش از پخش این فیلم از تلویزیون؛ تجربه اکران فیلم «مادری» را در سینماها داشته و از آن به عنوان خاطره‌ای تلخ یاد می‌کند و به روزنامه اعتماد می‌گوید: «تلخی از این جهت که بعد از مدت طولانی که انتظار نمایش فیلم داشتیم، اسفندماه به یک‌باره به ما اعلام شد که فیلم «آن سوی ابرها» ساخته آقای مجیدی بنا بر تصمیم ایشان اکران نمی‌شود (به‌رغم همه تبلیغات) و یک فیلم اولی باید جایگزین آن شود و آنها فیلم مادری را برای جایگزین انتخاب کردند.» در نتیجه دو روز از موعد اکران فیلم «مادری» در اسفند گذشته بود و صاحبان آثار نتوانسته بودند حتی دی‌سی‌پی فیلم را به سینماها برسانند و در اسفند بی‌مخاطب سینماها آنها بدون هیچ تبلیغاتی فیلم را اکران کردند ولی با این حال در همان بازه با تلاش‌های زیاد فیلم به فروش حداقلی دست پیدا کرد؛ طبیعتا چنین شیوه اکرانی تجربه تلخی به شمار می‌رفت، توکلی می‌گوید: «برای اینکه ما فیلم را به اکران در سینماها برسانیم، فشار روانی زیادی را در آن مقطع تحمل کرده بودیم و بعد هم نمایش فیلم با عید نوروز تلاقی پیدا کرد و این یعنی عملا فیلم مادری فقط بیست روز روی پرده سینماها بود.»
به گفته این کارگردان جوان از طرفی وقتی نسخه خانگی و دی‌وی‌دی «مادری » پخش شد و فیلم در فیلیمو و نماوا در دسترس مردم قرار گرفت تازه از آن زمان بود که بازخورد مردم نسبت به این فیلم شروع شد و فیدبک‌ها به او می‌رسید و او احساس می‌کرد که اساسا فیلم ساخته است.
پخش فیلم مهران از تلویزیون از نظر توکلی هم با پیامد مثبت همراه است و هم تبعات منفی دارد: « اما برای فیلم «مهران» نکته‌ای که بسیار اهمیت دارد اینکه این فیلم کاملا محصول فارابی و متعلق به آنهاست. درست است که من کارگردان اثر هستم ولی به لحاظ مادی فارابی مالک فیلم است. صادقانه بگویم وقتی با من موضوع پخش فیلم از تلویزیون مطرح شد ناراحت شدم و به آنها گفتم حداقل فیلم را اکران مجازی کنیم و بعد به تلویزیون بدهیم ولی بعد طی جلساتی که با آنها داشتیم، متوجه شدم که چون فیلم مهران فیلم اکران نشده و دیده نشده‌ای است تلویزیون مبلغ خوبی برای پخش آن می‌پردازد و شاید این مبلغ را ما نتوانیم از طریق اکران در سینما آن هم در شرایط فعلی کرونایی به دست بیاوریم و اینکه سرمایه سرمایه‌گذاری که به من اعتماد کرده و زحمت کشیده دقیقا معادل هزینه‌ای که برای فیلم صرف شده برگردد این موضوع برای من به شخصه خوشایند است و نسبت به پخش فیلمم از تلویزیون رضایت کامل دارم.»
پس به دلیل بازگشت مالی که پخش فیلم از تلویزیون دارد توکلی راضی به این اتفاق شده ولی او با تاکید می‌گوید که فیلم را برای سینما ساختم قاب‌بندی‌هایم در این فیلم سینمایی است و دوست داشتم و دارم مردم فیلم مهران را در سینماها ببینند به خاطرش بلیت بخرند و برای تماشای فیلم وقت بگذارند: «ولی وقتی نگاه می‌کنم، می‌بینم در یک‌سال اخیر هیچ فیلمی به‌رغم تبلیغات گسترده نتوانسته به گیشه حداقلی دست پیدا کند و اساسا مگر چند روز در سینماها باز بوده و چه تعداد مخاطبانی به تماشای فیلم‌ها در سینماها نشسته‌اند؟ به همین روی راضی به پخش فیلم از تلویزیون شدم و از آنجایی که نزدیک به یک‌سال و نیم از ساخته شدن این فیلم می‌گذرد (پیش تولید و تولید) الان دیگر نوجوانان فیلم برای خودشان مردی شدند (چون در سن رشد هستند) خوشحال‌تر می‌شوم زودتر فیلمم دیده شود و بازگشت مالی داشته باشد. از منظر دیگر هم توکلی به این ماجرا نگاه می‌کند: «چون پخش تلویزیون با سینما کاملا متفاوت است وقت و زمانی که مخاطب برای تماشای فیلم از تلویزیون خالی می‌کند هم بسیار ارزشمند است چون فیلم از سینما بارها و بارها در سانس‌های مختلف اکران می‌شود ولی تلویزیون فرصت یک‌بار یا دوبار دیدن است.»
او همچنین در پاسخ به این سوال که آیا پخش فیلم‌ها از تلویزیون را می‌توان سرآغاز اتفاق و ارتباط دوستانه و مثبت تلویزیون با سینما دانست، می‌گوید: از لحاظ مالی در شرایط فعلی کرونایی و تعطیلی سینماها اتفاق خوبی است ولی وقتی شرایط ناگوار کرونایی بر سینماها تحمیل نشود از نظر من نمایش فیلم‌ها بدون اکران در سینماها روند خوبی نیست، چون محصول سینما باید در سالن‌ها نمایش داده شود و به شخصه روی این ماجرا تعصب زیادی دارم که فیلمی که ساختار سینمایی دارد باید به سینما عرضه شود. همچنین این نکته را هم در نظر بگیریم که برای روحیه عوامل فیلم هم جذاب است که ماحصل تلاش‌شان را در سینما ببینند ولی وقتی کرونا این حال خوب را از همه گرفته، چاره‌ای نداریم.
تلویزیون نسبت به سینما کینه‌توزی دارد
اما سید ضیاء هاشمی از تهیه‌کنندگان باسابقه سینما نگاه خوبی به این حرکت تلویزیون ندارد. از نظر او سینمای ورشکسته‌ای که هیچ برنامه کلانی برای آن در نظر گرفته نشده و وقتی نمایش اکران نوروزی به راحتی با بی‌توجهی به سرمایه صاحبان آثار تعطیل می‌شود از این بهتر نمی‌توان از آن توقع داشت: «طبیعی است تلویزیون هم از این فرصت سوءاستفاده می‌کند و با ثمن بخس حق پخش فیلم‌هایی که در مدیوم سینما ساخته شده را می‌گیرد. این نوع نگاه به سینما توسط مسوولان نشان از عدم بی‌اهمیتی سرمایه صاحبان آثار دارد.
افراد با امید به اکران معمولی و با رعایت پروتکل‌های بهداشتی فیلم‌ها را در نوروز اکران کردند، در سالن‌ها با رعایت فاصله اجتماعی فیلم به نمایش درآمد اما با دستور بدون کارشناسی ستاد ملی کرونا سینما تعطیل شد. این جمعیت که تاکنون به سالن‌ها مراجعه کرده شاید اگر بدون ماسک هم باشند، مشکلی برای‌شان پیدا نمی‌شد. اما ظاهرا سرمایه‌های مصروف در فیلم‌ها برای کسی اهمیت ندارد.
به اعتقاد هاشمی تعطیلی چند روزه سینما در ایام عید کار اصولی نبود، چنانکه بازگشایی به این شکل هم درست نیست: «این نحو بازگشایی تنها دولت را از زیر سوال بردن توسط سینماگران نجات می‌دهد و راهگشا برای سینماگران نخواهد بود. دوستان در جشنواره فیلم فجر با جدیت مجوز لازم را اخذ کردند و نمایش فیلم‌ها انجام شد. این جدیت باید در مورد اکران نوروز هم صورت می‌گرفت. اینکه سینماگران اصرار به بازگشایی دارند تا چراغ سینماها روشن باشد ابتدا باید به موضوع عدم استقبال جدی تماشاگران از حضور در سالن‌های سینما اهمیت دهند. متاسفم که چراغ سینما به شمعی بدل شده که هر چند وقت یک‌بار با فوت ستاد ملی کرونا خاموش می‌شود.
وی ادامه داد: با ظرفیت محدودی که برای سالن‌ها در نظر گرفته شده وزارت بهداشت حق تعطیلی سینما را نداشت. اگر وزارت بهداشت کار را به متولی سینما یعنی وزارت ارشاد واسپاری کند بسیار اصولی کار پیش می‌رود و ارشاد با تعیین ظرفیت سالن، تعیین تکلیف کرده و سالن‌ها را باز نگه می‌دارد.
هاشمی پخش فیلم‌های جشنواره از تلویزیون را با انگیزه خوبی همراه نمی‌داند ولی می‌گوید: «فیلم‌های خوب یدو و تک‌تیرانداز آثار خوب جشنواره امسال بود. البته که این کار تلویزیون با شرایط بی‌تدبیری سینمای امروز قابل تقدیر است اما در این جزیره بی‌در و پیکر، تلویزیون نیت‌های سوء نسبت به سینما دارد. متاسفانه باید اذعان داشت که دعوای حیدری و نعمتی در تلویزیون دیده می‌شود. مبتذل‌ترین فیلم‌های خارجی در این ایام به نمایش درآمد اما از پخش تبلیغات تلویزیونی برخی فیلم‌های سینمایی طفره می‌روند. چگونه است که تنها سه فیلم از میان بیش از صد فیلم پشت اکران به پخش از تلویزیون می‌رسد. با این شرایط تلویزیون می‌تواند آثار سینمایی زیادی را بخرد و نمایش دهد ولی این کار را نمی‌کند. تلویزیون اگر نیت کمک به سینما را دارد نباید بلافاصله دستور تعطیلی وزارت بهداشت درباره تعطیلی سینماها را بارها زیرنویس کند و مردم را از رفتن به سینما بترساند. به نظرم یک کینه‌توزی در خصوص سینما در تلویزیون و عملکرد آن قابل مشاهده است.
وی ادامه می‌دهد: «تلویزیون از سرمایه سینما بهره می‌برد بدون سرمایه‌گذاری در تولید فیلم‌ها و به ثمن‌بخس حق پخش را خریداری می‌کند. در این شرایط سینماگران ناچار به ارایه فیلم‌ها به تلویزیون با مبالغ کم هستند. وقتی سالن‌های سینما به راحتی تعطیل می‌شود، طبیعی است که دیگر راهی برای سینماگر باقی نمی‌ماند.»
هاشمی معتقد است: «این نوع رفتار با سینما ناشی از عملکرد تلویزیون و نمایندگان مجلس است وقتی ساترا را در مقابل ارشاد که متولی امور فرهنگ در کشور است علم می‌کنند سینما در نگاه مسوولان جامعه و دولت بی‌اعتبار می‌شود. مجلس قانون سردستی و بدون کارشناسی را مصوب می‌کند و به موجب آن حق نمایش آثار فضای مجازی را به عهده سلایق مدیران تلویزیون می‌گذارد و این شرایط را برای سینما فراهم می‌آوردند.»
او می‌گوید: «شرایط امروز را در حوزه سینما باید کمیسیون فرهنگی مجلس پاسخگو باشد. افرادی که سواد سینما و تولید در این حوزه را ندارند با عدم حضور مردم در انتخابات راهی مجلس شده و شرایط امروز را رقم زدند. مجلس باید به دنبال تلاش برای شناخت عوامل موثر در این نابسامانی در تلویزیون باشد. چه عواملی باعث شد که تلویزیون مخاطب خود را به شبکه‌های ماهواره‌ای واگذار کند. تلویزیون کدام اثر پربیینده و فاخر را در سال‌های اخیر تولید کرده که امروز برای نمایش خانگی تصمیم‌گیری می‌کند؟ البته که دراین زمان کوتاه تا انتخابات همه می‌دانیم دولت در این شرایط قدرت لازم برای بازپس‌گیری حقوق حقه سینما و قانون وضع شده علیه سینما و سینماگران ندارد، پس باید همه تهیه‌کنندگان سعی کنند برای حقوق خود در دولت آینده تلاش جدی و با قانون مضحک بدون کارشناسی مجلس مقابله کنند.
هاشمی در خاتمه به تلاش رییس سازمان سینمایی برای تغییر درجه گروه صنف سینما اشاره می‌کند و می‌گوید: «تلاش مجدانه آقای دکتر انتظامی را برای تغییر گروه سینماها از درجه 3 به ۲ و بازگشایی سالن‌ها را ارج می‌نهیم اما ای کاش این تلاش پیش‌تر صورت می‌گرفت تا مخاطب بیش از این از سالن سینما دلزده نشده و از تماشای فیلم‌ها در سینما استقبال می‌کرد.»
ساداتیان: این پرسش از تلویزیون مطرح است که اگر رسانه ملی می‌خواهد آنتنش را با محصولات سینمایی پر کند، چرا از محصولات دیگر سینمایی استفاده نمی‌کند. در سینما سالی صد فیلم ساخته می‌شود چرا مسوولان رسانه ملی به خرید این فیلم‌ها فکری نمی‌کنند؟ چرا تلویزیون سالیان سال است نسبت به محصولات سینمایی موضع دارد و بعضا به فیلم‌ها توجهی نمی‌کند.
توکلی: وقتی نگاه می‌کنم، می‌بینم در یک‌سال اخیر هیچ فیلمی به‌رغم تبلیغات گسترده نتوانسته به گیشه حداقلی دست پیدا کند و اساسا مگر چند روز در سینماها باز بوده و چه تعداد مخاطبانی به تماشای فیلم‌ها در سینماها نشسته‌اند؟ به همین روی راضی به پخش فیلم از تلویزیون شدم.
هاشمی: در این جزیره بی‌در و پیکر، تلویزیون نیت‌های سوء نسبت به سینما دارد. متاسفانه باید اذعان داشت که دعوای حیدری و نعمتی در تلویزیون دیده می‌شود. مبتذل‌ترین فیلم‌های خارجی در این ایام به نمایش درآمد اما از پخش تبلیغات تلویزیونی برخی فیلم‌های سینمایی طفره می‌روند. چگونه است که تنها سه فیلم از میان بیش از صد فیلم پشت اکران به پخش از تلویزیون می‌رسد. با این شرایط تلویزیون می‌تواند آثار سینمایی زیادی را بخرد و نمایش دهد ولی این کار را نمی‌کند. تلویزیون اگر نیت کمک به سینما را دارد نباید بلافاصله دستور تعطیلی وزارت بهداشت درباره تعطیلی سینماها را بارها زیرنویس کند و مردم را از رفتن به سینما بترساند. به نظرم یک کینه‌توزی در خصوص سینما در تلویزیون و عملکرد آن قابل مشاهده است.