حاشیه‌های مهم‌تر از متنِ جشنواره تئاتر فجر/خاک سفید دو بار تخریب شد

شنبه ۲۳ بهمن، چهلمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر هفتمین روز برگزاری خود را سپری کرد. در این روز آثار در نظر گرفته شده در بخش تئاتر خیابانی و تئاتر صحنه‌ای اجرا شدند. با وجود اینکه در روزهای گذشته جشنواره چهلم، چند اثر نمایشی به دلیل کرونا از جدول اجراها کنار گذاشته شدند، روز هفتم شاهد حذف کرونایی گروه‌ها نبود، ولی اجرای دوم نمایش «خاک سفید» در سالن اصلی مرکز تئاتر مولوی به دلیل موارد نظارتی لغو شد و تا به این ترتیب اولین حذف غیرکرونایی این دوره از جشنواره به نام این گروه ثبت شود. ستاد خبری جشنواره ساعت 21:20 دقیقه شب با انتشار توضیحات شورای نظارت بر آثار نمایشی، دلیل کنار گذاشته شدن «خاک سفید» از جدول اجراها را این‌طور شرح داد: «خاک سفید» موارد اصلاحی را اجرا نکرد. این نمایش از ابتدا در جشنواره به صورت مشروط پذیرفته شده بود و شورای نظارت و ارزشیابی اداره‌ کل هنرهای نمایشی اصلاحیه‌های خود را به گروه ارایه کرده و در بازبینی مجدد این اصلاحیه‌ها اعمال شده بود. اما متاسفانه این گروه در اجرای اول خود با حضور داوران این موارد اصلاحی را رعایت نکرد و شورای نظارت و ارزشیابی به دلیل عدم تطبیق نمایش با فیلم بازبینی مجوز اجرا در سانس دوم را لغو کرد.»
اما روزنامه اعتماد در شماره 24 بهمن ماه با تیتر «غروبِ در دریای غریب» به تورم نگاه نظارتی حاکم بر جشنواره چهلم اشاره کرده بود. در گزارش موردنظر با مرور نشست رسانه‌ای جشنواره، پاسخ حسین مسافرآستانه به یک پرسش زیر ذره‌بین قرار گرفت که او آنجا تلویحا پذیرفت قرار بوده از سوی یک نهاد غیرتئاتری نظارت جدی روی نمایش‌ها اعمال شود ولی دبیرخانه جشنواره اجرای این مهم را خود برعهده گرفته است. این تمهید شاید از یک‌ جنبه -رو در رو نشدن هنرمندان با کارشناسان غیرهنری- مثبت ارزیابی شود، اما وقتی قرار است رویکرد گروه دوم نیز دقیقا مشابه گروه اول باشد، پس اساسا این پذیرش مسوولیت ذاتی یک نهاد دیگر قرار است چه گره‌ای از گره‌های گروه‌های‌ تئاتر بگشاید؟
خاک سفید دو بار تخریب شد
پاسخ گروه اجرایی نمایش نیز به توضیح شورای نظارت می‌تواند در نوع خود تصدیق‌کننده همان نظری باشد که در روزهای پیش از شروع جشنواره و در مرحله انتخاب آثار بین محافل و گروه‌های تئاتر پیچید. اینکه قرار است در این دوره شاهد نظارت در نظارت باشیم. گروه اجرایی نمایش «خاک سفید» به کارگردانی محمدرضا هلال‌زاده توضیحات خود را با اشاره به تخریب این محله در سال 79 در فضای مجازی به شرحی که می‌آید منتشر کرد «توقیف راه گفت‌وگو را می‌بندد. تئاتر «خاک سفید» در حالی که در چهلمین جشنواره تئاتر فجر توسط شورای نظارت و ارزشیابی پذیرفته شده بود، در 23 بهمن 1400 و در اولین اجرای جشنواره تئاتر توسط همان شورای نظارت و ارزشیابی توقیف شد، درحالی که این نمایش با مجوز همان شورای نظارت و ارزشیابی 70 شب در پردیس تئاتر «شهرزاد» اجرای عموم رفته بود. گروه اجرایی تئاتر «خاک سفید» عقیده دارد، تئاتر با ضرورت زنده است و ما از طبیعت آموخته‌ایم که هیچ رود رونده‌ای را با سد نمی‌توان تبدیل به آب راکد کرد.» این گروه در پایان از تماشاگرانی که با وجود تهیه بلیت موفق به تماشای نوبت دوم اجرای نمایش نشدند، عذرخواهی کردند. موردی که برای این نمایش رخ داده جای طرح سوال جدی دارد که چطور ممکن است ما در کشور با چنین قوانین و قواعد متغیر نظارتی مواجه باشیم؟ یعنی اساسا فعالیت هنری چطور امکان دارد وقتی چارچوب‌ها دیگر نه ماه به ماه و سال به سال که ظاهرا ساعت به ساعت و ثانیه به ثانیه درحال تغییرند؟ آیا چنین رویه‌ای مورد تایید شورای عالی انقلاب فرهنگی است؟ چگونه و با چه متر و معیاری می‌توان پذیرفت و به جماعتی قبولاند که نمایشی که در سال 1400 هفتاد شب روی صحنه بوده، برای فقط دو نوبت اجرایی در جشنواره تئاتر همان سال روی صحنه تحمل نمی‌شود؟ این پرسشی است که نهادهای دولتی با یک توجیه از پاسخ به آن طفره می‌روند. «هر شب اجرا اقتضای خودش را دارد»! و جالب اینجا است که همین روز گذشته خبرگزاری ایسنا در یادداشتی به شکلی تلویحی پرسید «علیرضا نادری کجاست؟» و اگر نیست، چرا نیست؟ و غیبت طولانی‌مدتِ نمایشنامه‌نویس و اجتماعی‌نویس مهم دهه هشتاد تئاتر ایران چرا خودش را از نظرها پنهان کرده و عطای کارگردانی تئاتر را به لقایش بخشیده؟ به نظر می‌رسد باید پاسخ را در همین رویکردهای دقیقه‌ای و ثانیه‌ای به تئاتر جست‌وجو کنیم. ای‌بسا که همین جوانان متوقف شده، یک یا دو بار دیگر تاب تحمل چنین وضعی را داشته باشند و به زودی باید شاهد خسته شدن آنها باشیم و از اساس انگار مقصود همین است؛ خسته کردن. به هر روی حالا باید پذیرفت که خاک سفید دو بار تخریب شد.
قائم‌مقام جشنواره پشت صحنه است
جدا از اتفاق رخ داده برای نمایش «خاک سفید» باقی نمایش‌های جشنواره به صحنه رفتند و خبرگزاری مهر گزارش داده در روزی که سالن اصلی مجموعه تئاتر شهر تعطیل بود و نمایشی در آن اجرا نمی‌شد تماشاگران در سالن‌های کوچک‌تر به تماشای آثار نشستند. آثار خارجی در هفتمین روز چهلمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر نیز به صحنه رفتند. در این روز نمایش «فردوسی» به کارگردانی سلطان عثمان‌اف از تاجیکستان در تماشاخانه سنگلج به صحنه رفت. این نمایش به ماجرای حکیم ابوالقاسم فردوسی و تقدیم شاهنامه به سلطان محمود غزنوی و تقابلی که بین سلطان محمود و فردوسی شکل می‌گیرد، می‌پردازد.
«دختر خجالتی» به کارگردانی جنت سلیم آوا از کشور آذربایجان نیز در سالن سایه مجموعه تئاتر شهر به صحنه رفت. این نمایش نیز که اثری از فئودور داستایوفسکی بود به صورت تک بازیگر اجرا شد. دیگر صحبت درباره کیفیت آثار خارجی جشنواره موضوعی تکراری است اما نکته جالب اجرای آثار خارجی روز هفتم جشنواره، همکاری اتابک نادری قائم‌مقام و مدیر اجرایی چهلمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر با گروه آذربایجانی بود. این رسانه با طرح چند پرسش قائم‌مقام و دبیرخانه جشنواره را به چالش طلبیده است که «گویی اتابک نادری دعوت‌کننده اصلی گروه کشور آذربایجان برای حضور در چهلمین جشنواره بین‌المللی بوده زیرا برخلاف دیگر اجراهای خارجی، حضور او در کنار نمایش‌های «به اندازه یک نفس» و «دختر خجالتی» بسیار پررنگ دیده شده. عجیب‌تر آنکه قائم‌مقام جشنواره در اجرای نمایش «دختر خجالتی» مسوول پخش بالانویس فارسی بود! که متاسفانه در این کار نتوانست با دقت عمل خوبی اقدام کند و زمان‌بندی جملات فارسی با مونولوگ‌های آذربایجانی هماهنگ نبود. نادری در پایان این اجرا اعلام کرد به دلیل مشکل پیش آمده برای یکی از عوامل گروه که مسوول پخش بالانویس فارسی بود این کار را برعهده‌ گرفت و بابت ایراد پیش آمده عذرخواهی کرد. اما نکته سوال‌برانگیز این است که آیا هیچ فردی قابلیت کار پخش بالانویس فارسی نمایش «دختر خجالتی» را نداشت که قائم‌مقام و مدیر اجرایی چهلمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر در پشت صحنه گروه حضور پیدا کرده و این کار را در زمان اجرا انجام دهد؟ آیا قائم‌مقام جشنواره تنها فرد آشنا و مسلط به زبان ترکی است و امکان حضور مترجمان و افراد دیگر وجود ندارد؟ آیا قائم‌مقام و مدیر اجرایی جشنواره وظایف مهم‌تری در ایام جشنواره غیر از کار ترجمه و پخش بالانویس فارسی برای یک گروه تئاتری ندارد؟»
اجرای الجزایر به تعویق افتاد
دیگر اینکه در لحظه تنظیم همین گزارش درباره روز هفتم جشنواره، خبر رسید گروه نمایش کشور الجزایر هم با یک روز تاخیر روی صحنه می‌رود. ستاد خبری جشنواره تئاتر فجر نوشت، نمایش «الزمکان» به کارگردانی عبدالصمد صدوخی از کشور الجزایر که پیش از این و طبق جدول قرار بود دوشنبه 25 بهمن به صحنه رود، با یک روز تاخیر اجرا می‌شود. سفر این گروه به دلیل تاخیر در ارایه پاسخ تست کرونای یکی از اعضا، به تعویق افتاد و پس از رفع مشکل، اجرای این نمایش به سه‌شنبه 26 بهمن ساعت 14 موکول شد. به این ترتیب نمایش «الزمکان» از کشور الجزایر در آخرین روز جشنواره، ساعت ۱۴ در تالار اصلی مجموعه تئاتر شهر روی صحنه می‌رود. پرسش دیگر این می‌شود که در این وضعیت بودجه‌ای و افزایش بهای ارزها و هزینه‌ها و شیوع کرونا، چه اصراری بود بر اینکه جشنواره با حضور گروه‌های ناشناخته بدون دستاورد فنی و حرفه‌ای برای تئاتر ایران برگزار شود؟
رضا صابری می‌داند!
شاید پاسخ تمام این پرسش‌ها نزد «رضا صابری» هنرمند تئاتر اهل مشهد باشد که از اولین دوره جشنواره تئاتر فجر نمایش روی صحنه برده تا همین دوره چهلم؛ این در نوع خودش می‌تواند آمار جالب توجهی باشد. نه اینکه صابری تمام چهل دوره گذشته نمایشی در جدول جشنواره داشته، نه، ولی در تمام این سال‌ها شاهد و ناظر بوده که چه فرآیند کیفی و کمی و نظارتی طی شده و بعضی سال‌ها هم در مقام کارگردان نمایش روی صحنه فجر آورده است. رضا صابری کارگردان تئاتر، ۷۵ ساله امسال با نویسندگی و کارگردانی نمایش «پشت دیوار قدیمی کشتارگاه» از مشهد در جشنواره حضور دارد. این نمایش روز یکشنبه در سالن اصلی تالار مولوی روی صحنه رفت. سابقه حضور و همراهی صابری با جشنواره تئاتر فجر به دوره اول با نمایش«خانات» باز می‌گردد و در دوره دوم هم نمایش «مظلوم پنجم» را به صحنه برد و پس از آن تقریبا هر سال در جشنواره حضور داشت.
او در زمینه‌های مختلف، جوایز متعددی دریافت کرده که از جمله آنها می‌توان به دریافت جوایز بهترین نویسنده، کارگردان و طراح در ادوار مختلف جشنواره تئاتر فجر اشاره کرد. این هنرمند در کارنامه هنری خود علاوه بر کارگردانی و بازی در تئاتر چندین و چند تالیف و همچنین بازی در آثار سینمایی دارد. از جمله تالیفات رضا صابری می‌توان به نمایشنامه‌های «عصمت»، «سایه‌های بلند»، «مظلوم پنجم»، «شنا در آتش» و «عشیق» اشاره کرد. این کارگردان پیشکسوت در سال ۱۳۸۲ موفق به دریافت گواهینامه درجه یک هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد.

اعتماد