روایت یک زن ۷۶ ساله از کوهستان؛ مادر کوهستان کیست؟
الهام آقالری، کارگردان مستند «مادر کوهستان»، در گفتوگو با خبرنگار مهر درباره شکلگیری این اثر و ماجرای انتخاب سوژهای در قامت یک بانوی ۷۶ ساله کوهنورد توضیح داد: چند سال قبل، به دعوت یک رویداد با عنوان «شهربانو» راهی مشهد شدم. این برنامه که ویژه بانوان طراحی شده بود، بستری فراهم میکرد تا چهرههای موفق شهر در حوزههای مختلف، پشت میکروفن قرار بگیرند و درباره تجربهها و مسیرهایی که پیمودهاند صحبت کنند. در بخش پایانی مراسم، زنی با لباس ورزشی و کفشهای کوهپیمایی وارد صحنه شد و خودش را معرفی کرد. اگرچه در آن زمان قصد داشتم سراغ سوژه دیگری بروم، اما بعد از آشنایی با خانم کبری محمودی، مسیر فکریام تغییر کرد و تصمیم گرفتم روایت زندگی و فعالیتهای او را محور کار قرار دهم.
آقالری ادامه داد: «شهربانو» قرار بود از ایدههای برگزیده پشتیبانی کند و ایده «مادر کوهستان» هم جزو ایدههای برتر همان رویداد معرفی شد. به ما هم از همان ابتدا وعده داده بودند که از ایدههای منتخب در حوزه تولید حمایت میکنند، اما در عمل هیچ حمایتی از این پروژه انجام نشد.
وی با اشاره به همسفر شدن با سوژه گفت: همراه با ایشان در برنامههای گوناگون اجتماعی و ورزشی حضور پیدا کردیم. از جمله، صعودهای کوهستانی که در قالب پژوهشهای میدانی هم انجام میشد؛ حتی در منطقه الوند همدان همراهش شدیم و در همان چارچوب به فیلمبرداری پرداختیم.
این مستندساز درباره سختیها و چالشهای تصویربرداری در فضای کوهستان توضیح داد: کار در طبیعت و محیطهای کوهستانی، از نظر هزینه و دشواری، چندین پله بالاتر از فیلمبرداری شهری است. پیش از شروع پروژه، تصویر دقیقی از اختلاف نرخ دستمزدها و هزینههای فنی در چنین شرایطی نداشتم، اما بهتدریج روشن شد که بودجه تولید—از دستمزد فیلمبردار و صدابردار گرفته تا عوامل دیگر—واقعاً عددی چشمگیر است و همین موضوع به یکی از جدیترین دغدغههای پروژه تبدیل شد.
کارگردان «تنها کنار هم» افزود: علاوه بر موضوعات مالی، محدودیتهای بدنی کار در کوهستان هم محسوس است. با توجه به سن بالای خانم محمودی (۷۶ سال)، در بعضی مقاطع—خصوصاً در ساعات شب—امکان همراهی کامل وجود نداشت. حتی اگر همراهی ممکن میشد، گاهی ناگزیر میشدیم مسیر را متوقف کنیم و برای استراحت برنامه را عقب بیندازیم.
وی تاکید کرد: پیش از این، فعالیت کوهنوردی حرفهای نداشتم و تنها بهصورت تفریحی با این ورزش آشنا بودم، اما در روند پژوهش تا حدی با آن همراه و همجهت شدم. طبیعتاً فیلمساز هم برای ساخت آثار ورزشی باید از آمادگی جسمانی برخوردار باشد.
آقالری درباره دلیل انتخاب نام مستند نیز گفت: خانم کبری محمودی در مشهد با عنوان «مادر کوهستان» شناخته میشود و ما نیز برای فیلم، دقیقاً همین عنوان را انتخاب کردیم؛ چون این نام، هم معرف شخصیت اوست و هم جایگاهش را در ذهن مردم نشان میدهد.
وی در ادامه با اشاره به اثرگذاری کوهنوردی یک بانوی ۷۶ ساله بر جوانان گفت: دیدن تحرک، تلاش و صعودهای موفقیتآمیز کبری محمودی در این سنوسال، بیشک برای جوانانی که همراهش هستند انگیزهبخش است. بهویژه اگر حمایتهای دولتی از ورزشکاران سالمند جدیتر شود و این افرادِ ارزشمند در کانون توجه قرار بگیرند؛ آنوقت اثرش بر ترغیب نسل جوان، چندبرابر خواهد شد.
کارگردان «یک لقمه مهربانی» همچنین با بیان تجربه حضور خود در جشنواره و درخواست حمایت افزود: فیلم قبلیام در حوزه ورزش سالمندان با نام «قهرمان» در جشنواره ملی هنر و سواد سلامت، جایزه بهترین فیلم اول را گرفت. در مراسم اهدای جایزه، یکی از مسئولان وقت وزارت بهداشت در سخنانی از فیلمسازان خواست به ورزش سالمندان بپردازند؛ چون ایران به سمت سالمندی پیش میرود و جامعه نیازمند سالمندانی است که هم نشاط داشته باشند و هم سلامت جسمی و روحیشان حفظ شود. بعد از همان جلسه، به من اعلام شد که میتوانم روی این موضوع کار کنم و من هم پس از آن، به مسئول مربوطه گفتم که قصد دارم مستندی با عنوان «مادر کوهستان» بسازم که محور آن ورزش سالمندان است و برای ادامه کار درخواست حمایت کردم. دلیل این درخواست هم روشن بود: بدون پشتیبانی مالی و معنوی کافی، پیگیری یک سوژه در شرایط سخت امکانپذیر نیست. با این حال، با وجود مکاتبات و پیگیریهای متعدد از وزارت بهداشت، هیچ حمایتی—حتی در حد پرداخت هزینه رفتوآمد تهران-مشهد—به ما ارائه نشد.
آقالری درباره ضرورت حمایتهای دولتی و اجتماعی از ورزش سالمندان گفت: ساخت دومین فیلم در این حوزه، به من فهماند که صرفِ سخنرانی یا حمایت لفظی، جای حمایت واقعی را نمیگیرد. اگر جامعهای میخواهد قهرمانان پرچمدار داشته باشد، باید از ورزشکاران—بهخصوص سالمندان فعال—در ابعاد مالی، روحی و عاطفی پشتیبانی کند؛ در غیر این صورت هم انگیزه فیلمسازان کاهش پیدا میکند و هم جوانان برای ورود به چنین مسیرهایی دلسرد میشوند. از طرف دیگر، سالمندانی که با هزینه شخصی ورزش را ادامه میدهند، حتی اگر از نظر جسمی سالم باشند، در کنار آن به حمایت روحی و اجتماعی هم نیاز دارند تا بتوانند با انرژی و دلگرمی بیشتری ادامه مسیر بدهند.
وی درباره وضعیت فعلی فیلم اظهار کرد: فیلم «مادر کوهستان» آماده شده، تکمیل است و تحویل داده شده. همچنین فرایند پخش بینالمللی آن آغاز شده و در انتظار گامهای بعدی هستیم.
آقالری در پایان خاطرنشان کرد: ساخت مستندهای ورزشی، بهویژه در فضای کوهستان، کاری بسیار پرهزینه و پرچالش است و به تلاش جدی عوامل تولید نیاز دارد. متأسفانه در شرایط اقتصادی امروز، بسیاری از همکارانم با قراردادهای بسیار محدود یا عدم برخورداری از بیمه مناسب مواجهاند. از سوی دیگر، شبکه مستند هم اغلب سراغ پخش برنامههای تکراری میرود؛ در حالی که مستندهای تازه و نوآورانه کمتر دیده میشوند. رسالت اصلی یک مستندساز فقط این نیست که الزاماً یک مسئله را حل کند، بلکه این است که نوری بر زاویههای پنهان واقعیتهای اجتماعی بتاباند. مستندسازان با پژوهش و تحقیق، معمولاً جلوتر از بسیاری از نهادهای مسئول حرکت میکنند و میتوانند تصویری شفاف از مسائل موجود ارائه دهند. امیدوارم در این شرایط سخت اقتصادی، به مستندسازان توجه شود و قدرشان دانسته شود تا شاهد از دسترفتن شغل و فروکش کردن انگیزه همکاران نباشیم.
عوامل این پروژه عبارتند از کارگردانی، طرح و پژوهش: الهام آقالری، تدوین: آرش اسحاقی، فیلمبرداران: رضا عزیزفرخانی، محمد آقامحمدی، صدابرداران: شاهین پورداداشی، مجید نجاتی، احمد محمدی، طراحی و ترکیب صدا: گیسو آزادروش، مدیر تولید: گلاندام صفری، حنانه سراجی، مشاوررسانهای: علی کشاورز، طراح پوستر: مریم پروانه، ترجمه انگلیسی: فرزانه عشوریون، زیرنویس: رضا تاریوردی، عکاس: سمیه میری، دستیار کارگردان و تهیه: آناهیتا جوزایی.
