آیا امکان دارد دو ماه قمری پشت‌سرهم هر دو ۲۹ روزه باشند؟ / چرا برخی ماه‌ها ۲۹ و برخی دیگر ۳۰ روزه‌اند؟
به نقل از پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیا می‌توان تصور کرد که دو ماه قمری پیاپی هر دو ۲۹ روز باشند؟ منجّمان برای ماه قمری، دو گونه دسته‌بندی ذکر کرده‌اند: نخست «ماه حسابی» و دوم «ماه هلالی». «ماه حسابی» ماهی است که برای ثبت تاریخ و رویدادها به شکل منظم در نظر گرفته می‌شود؛ یعنی الگوی آن همیشه این‌گونه محاسبه می‌گردد: در ماه نخست ۳۰ روز و در ماه بعد ۲۹ روز، و همین ترتیب تا پایان ادامه پیدا می‌کند. اما «ماه هلالی» ماهی است که آغاز و پایانش با رؤیت هلال، آن هم با چشم، تحقق پیدا می‌کند. بنابراین به‌سبب یک نوسان نسبتاً خفیف در وضعیت ماه در طول مسیرش، ممکن است چند ماه پشت سر هم ۳۰ روزه شوند؛ یعنی ماه در مدت زمانی کمتر از این حد قابل مشاهده نخواهد بود. از سوی دیگر، گاهی نیز ممکن است سه ماه پشت سر هم ۲۹ روز داشته باشند؛ به این معنا که طی ۲۹ روز به‌طور پیوسته هلال قابل رؤیت است.
چرا ماه قمری همیشه ۳۰ روزه نیست؟
برای پاسخ دادن به این پرسش، ناگزیر باید نخست به یک سؤال پایه‌تر پاسخ دهیم: «چرا بعضی ماه‌های قمری ۲۹ روز به طول می‌انجامند و برخی دیگر ۳۰ روز؟»
طبق آنچه در روایت ابنا آمده است، در جوابِ پرسش نخست می‌گوییم: «گردش ماه به دور زمین در مدت سی روز به پایان نمی‌رسد، بلکه این گردش در ظرف ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۳ ثانیه انجام می‌شود. از همین رو، بخشی از این مدت که در قالب ۲۹ روز نمی‌گنجد، در بعضی ماه‌ها به صورت افزوده‌ای کنار هم جمع می‌شود و یک روز را پدید می‌آورد؛ به همین دلیل گاهی ماه قمری به ۳۰ روز کامل می‌رسد.»
با توجه به توضیح بالا، سؤال اصلی دوباره این‌طور مطرح می‌شود: آیا می‌توان گفت که هرگز نباید دو ماه قمری پشت سر هم ۲۹ روز باشند؟ زیرا اگر بخواهیم این استدلال را بپذیریم که مقدار اضافه‌ای که از ۲۹ روز درمی‌ماند به ماه بعد منتقل می‌شود، پس باید نتیجه بگیریم که ماه دوم همواره ۳۰ روزه خواهد بود و کمتر از آن نخواهد شد؛ در حالی که در برخی مواقع شاهد این هستیم که دو ماه پشت سر هم ۲۹ روز می‌شوند. علاوه بر این، اگر واقعاً دو ماه پیاپی ۳۰ روز کامل باشند، در آن صورت انتظار داریم ماه سوم از ۲۹ روز فراتر نرود؛ بنابراین هر جا هلال غیرقابل رؤیت شود، باید بعد از گذشتن دو ماهی که ۳۰ روز حساب شده‌اند، ماه سوم را ۲۹ روز قرار دهیم؛ در حالی که در منابع فقهی دیده می‌شود که اصلِ محاسبه برای هر ماه ۳۰ روز در نظر گرفته می‌شود، مگر آن‌که یقین به کمبود ماه پیدا شود.
جواب: ما می‌دانیم که زمان هر ماه قمری بر پایه یک دوره گردش ماه به دور زمین تنظیم می‌شود.
از آنجا که منجّمان ناچارند طول ماه‌های قمری را به صورت اعداد صحیح اعلام کنند ـ زیرا در ثبت تاریخِ وقایع، نمی‌توان روز سی‌ام را نصفش را متعلق به ماه قبل دانست و نیمه دیگر را به ماه بعد اختصاص داد ـ باید ماه قمری حداقل ۲۹ روز و حداکثر ۳۰ روز تمام حساب شود. بر همین مبناست که منجّمان دو شیوه را برای ماه قمری مطرح می‌کنند:
۱ـ ماه حسابی
۲ـ ماه هلالی
زیرا طول یک ماه قمری برابر با ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۳ ثانیه از ۲۹ روز بیشتر است؛ و همین مقدار اضافه، بیش از نصفِ یک شبانه‌روز به حساب می‌آید. بنابراین برای تنظیم یک الگوی ثابت، ماه نخست سال را (محرم) ۳۰ روز در نظر می‌گیرند و ماه دوم (صفر) را ۲۹ روز؛ سپس همین ترتیب را در همه ماه‌ها ادامه می‌دهند؛ بدین ترتیب که ماه‌هایی که در جایگاه‌های فرد (۳، ۵، ۷، ۹، ۱۱) قرار می‌گیرند ۳۰ روز محسوب می‌شوند و ماه‌های زوج در جایگاه‌های ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰، ۱۲ به صورت ۲۹ روزه محاسبه می‌گردند. به این روش، «ماه حسابی» گفته می‌شود. در نتیجه، با این شیوه هرگز دو ماه متوالی ۳۰ روز یا دو ماه متوالی ۲۹ روز نخواهد شد؛ بلکه همواره نخست ۳۰ روز، سپس ۲۹ روز و به همین ترتیب تا آخر ادامه پیدا می‌کند. با این حال، منظور از «ماه هلالی» چیز دیگری است: ماهی که با رؤیت هلال با چشم تثبیت می‌گردد و مدار احکام اسلامی دقیقاً بر چنین ماهی استوار شده است.
اکنون این پرسش مطرح می‌شود که: «چرا فقها «ماه حسابی» را معتبر نمی‌دانند؟»
دلیلش این است که در دستورها و آموزه‌های اسلامی، رؤیت هلال به عنوان معیار برای روزه گرفتن یا افطار کردن معرفی شده است؛ همان‌طور که در روایات ما نیز آمده است: «صُم لِلرّؤیَةِ وَافْطِرْ لِلرُّؤیَةِ»؛ (با رؤیت هلال روزه بگیرید و با رؤیت هلال افطار کنید). (۱) بنابراین مدت هر ماه هلالی را از زمان رؤیت هلال تا رؤیت ماه بعد می‌دانند، نه بر مبنای محاسبات ریاضیِ ۳۰ روز و ۲۹ روز.
اما در اثر یک نوسان ظریف و خفیف که در وضعیت ماه رخ می‌دهد، ممکن است چند ماه پیاپی ـ که نهایتش چهار ماه است ـ همگی ۳۰ روزه باشند؛ یعنی ماه در کمتر از این حد، قابل مشاهده نخواهد بود. همچنین ممکن است سه ماه پیوسته ۲۹ روز داشته باشیم؛ یعنی در ۲۹ روز پشت سر هم هلال به شکل متوالی قابل رؤیت باشد. (۲).(۳)
پی نوشت:
(۱) . الإستبصار، ج ۲، ص ۶۴، باب علامة أول یوم من شهر رمضان.
(۲) . برای توضیح بیشتر به تقاویم یک دوره سی ساله، و شرح زیج الغ بیک که دانشمند معروف اسلامی «قوشجی» آن را شرح کرده، مراجعه فرمایید.
(۳) . گرد آوری از کتاب: پاسخ به پرسشهای مذهبی، آیت الله العظمی مکارم شیرازی، آیت الله العظمی جعفر سبحانی، نسل جوان، چاپ سوم، ص ۶۵۶.
منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی