تاب آوری ادراکی؛ سرمایه نامشهود جامعه در دوران بحران
بر اساس گزارش ایسنا، علی ربیعی، در روز جاری در نشست تحت عنوان «مفاهیم، نظریهها و شاخصهای تابآوری اجتماعی و کاربست آن در وضعیت جنگی» که با حضور وزیر کار برگزار شد، به تشریح ابعاد تابآوری و سه سطح آن شامل تابآوری معیشتی، اجتماعی و ادراکی - ذهنی پرداخت. او اظهار داشت که تابآوری ادراکی و ذهنی ویژگیای است که به طبقات اجتماعی مربوط نمیشود و تمامی افراد جامعه به نوعی با آن درگیر هستند.
وی در ادامه به تحلیل تابآوری معیشتی پرداخت و گفت: در این زمینه، برخی از اعضای جامعه با چالشهای مربوط به بقا و معیشت روبهرو هستند که برای آنها نیاز به سیاستگذاریهای خاصی وجود دارد که مسئولیت آن بر عهده وزارت رفاه است. به علاوه، تابآوری اجتماعی نیز میان گروههای مختلف اجتماعی و طبقات سنی مختلف قابل مشاهده است، که افراد در پی بهبود زندگی روزمره و تجربه احساس آزادی، رفاه و حرکت اجتماعی آسانتر هستند.
دستیار اجتماعی رئیسجمهور با تأکید بر تجربیات دولت و جامعه در زمینه تابآوری معیشتی تأکید کرد: در این راستا، هم جامعه و هم دولت موفق به درک نوعی خودآموزی شدهاند؛ دولت تجربیاتی را در پرداخت یارانه و اقدامات دیگر کسب کرده و جامعه به سبب تحریمها یاد گرفته است که چگونه خود را بازسازی کند. به عنوان نمونه، در شرایط جنگی اخیر، علیرغم اینکه ۸۰ تا ۹۰ درصد هتلها خالی بودند، ۱۰ میلیون نفر به سفر رفتهاند؛ آنها یاد گرفتند که به خانه خانوادهها، دوستان و روستاها بروند؛ همچنین مجردها به خانههای والدین خود برگشتند و صندوقهای خانوادگی و محلی تشکیل دادند.
ربیعی با تأکید بر اینکه در زمینه تابآوری ادراکی و ذهنی، نه تنها جامعه بلکه دولت نیز درک مناسبی ندارد، اظهار داشت: در این حوزه با بحران عدم درک مواجه هستیم.
وی تأکید کرد که تابآوری ادراکی نوعی سرمایه نامرئی برای جامعه است که در زمان بحران آشکار میشود و دارای شاخصهای سنجش است که بر اساس افزایش یا کاهش آن، میتوان فهمید که جامعه تا چه اندازه در مسیر سازگاری و بازسازی اجتماعی حرکت میکند و کاهش آن چه تأثیری بر فروپاشی روانی دارد.
ربیعی سپس به تعریف خود از تابآوری ادراکی پرداخت و بیان کرد: تابآوری ادراکی به معنای تبدیل ترس به آگاهی است، به گونهای که ابهام به فهم مسائل مبدل شود، احساس قدرت به عاملیت جمعی تبدیل گردد و گفتگو به عنوان مبنای یک حرکت اجتماعی شکل بگیرد. اگر جامعه احساس کند که حقیقت را میداند و توانایی عمل دارد، این امر خود شاخصی از تابآوری است. همچنین اگر جامعه قادر به حس آیندهای بهتر باشد، به معنای این است که تابآوری ادراکی و ذهنی به وجود آمده است.
اما او هشدار داد که اگر اعتماد اجتماعی کاهش یابد و احساس درماندگی جمعی افزایش یابد، این نشانهای از عدم تابآوری جامعه خواهد بود.
ربیعی همچنین به وضعیت اعتماد اجتماعی اشاره کرد و گفت: میزان اعتماد به نهادها در تمامی زمینهها نگرانکننده است و اعتماد به دیگران نیز با نگرانی همراه است؛ البته شاخصهای جهانی نشان میدهند که اغلب کشورهای دیگر نیز به این وضعیت دچار هستند.
دستیار اجتماعی رئیسجمهور بیان کرد که تابآوری ادراکی در ایران از ابتدای جنگ شروع نشده و سابقه تاریخی ما شامل مسائل معیشتی ناشی از تحریم، ناامنی سیاسی و بیسرنوشتی ناشی از تحریم یک گذشته طولانی را رقم زده است که بر تابآوری ادراکی امروز تأثیر گذاشته است. ما به خود اجازه نمیدهیم که درباره آثار تحریم صحبت کنیم و در گذشته صحبت درباره این اثرات به عنوان امری منفی تلقی میشد که بر جامعه آسیب میزند. اکنون این موضوعات انباشته شدهاند.
وی افزود که حرکت ما باید هماکنون در این راستا آغاز شود و از همین امروز باید درباره آثار اجتماعی جنگ بحث کنیم.
دستیار اجتماعی رئیسجمهور به تغییر مرجعیت رسانه اشاره کرد و گفت: این موضوع تأثیر زیادی بر کاهش تابآوری ذهنی داشته و قطبیسازیهای فعلی در جامعه ادامه یافته؛ برخی حرفهایی مبنی بر ضرورت برکناری سریع دولت میزنند و نمیدانند که چه پیامدهای مخربی بر خشم روانی جامعه به دنبال خواهد داشت.
ربیعی در مورد بیاعتمادی به روایتهای رسمی نیز اظهار داشت: روایتهای رسمی در حال حاضر با دو نوع دشمن روبرو هستند؛ یکی دشمنی که به دنبال براندازی و تضعیف جامعه است و دیگری روایت سیاسیای که میخواهد جامعه را در چالشهای ذهنی و عاطفی قرار دهد. اینها باعث ناآرامیهای ذهنی میشود که تابآوری ذهنی را کاهش میدهد.
ربیعی همچنین به این نکته اشاره کرد که بررسیهای امروزی نشان میدهند که جامعه با یک فاصله معنادار میان روایتهای رسمی و تجربیات زیسته خود مواجه است و به ما اجازه نمیدهد که یک روایت درست و مثبت ارائه کنیم. به نظر میرسد این موارد به نوعی فرسودگی ذهنی منجر شده است.
در ادامه، ربیعی به پدیده «اشباع اطلاعاتی» اشاره کرد و گفت: انبوه اطلاعات مبهم و غیرمسئولانه مسائلی هستند که تابآوری ذهنی را به شدت تحت تأثیر قرار دادهاند.
وی همچنین به پنج عاملی که به گفته وی میتوان از تجربیات جهانی در خصوص تابآوری استنباط کرد، اشاره کرد و گفت: روایتهای سیاسی، بزرگترین آسیب به اعتماد اجتماعی است.
دستیار اجتماعی رئیسجمهور راجع به عامل دوم که «معنا» است، تصریح کرد: جامعه باید بداند برای چه چیزی مقاومت کرده و حاصل آینده چه خواهد بود. این آگاهی به جامعه کمک میکند تا درک و مقاومت روانی خود را تقویت کند.
ربیعی سومین عامل را «سواد ادراکی» معرفی کرد و نیاز به قدرت تحلیل اطلاعات و تشخیص دستکاریهای روانی را بیان کرد. او افزود ممکن است در نهادها و انجمنهای علمی نیاز به تقویت توانایی تشخیص در بین جامعه باشد.
وی چهارمین عامل مؤثر بر تابآوری ذهنی را «مشارکت عمومی» معرفی کرد و گفت: مردم باید خود را به عنوان بازیگران بحران شناسایی کنند. بررسیها نشان میدهند که بخشی از جامعه احساس قربانی بودن دارند و نه نقش فعال. در دو جنگ اخیر، مردم به میدان آمدند و با روایتهای متنوع در پلها حضور پیدا کردند و به نواختن ساز پرداختند، که اینها همه نشاندهنده این است که «من خودم بازیگرم».
ربیعی پنجمین عامل را «ارتباطات اجتماعی و شبکههای انسانی» معرفی کرد و گفت: این شبکهها میتوانند منبعی برای حمایتهای روانی باشند.
به گزارش ایسنا، ابوتراب طالبی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی نیز با اشاره به چندلایه و چندبعدی بودن مفهوم تابآوری، به تعامل و ارتباط متقابل میان سطوح و ابعاد مختلف تابآوری اشاره کرد و اظهار داشت: این تعامل به معنای این است که نمیتوان سطح اجتماعی یا نهادی تابآوری را ضعیف فرض کرد در حالی که سطح فردی بسیار قوی باقی بماند؛ همچنین از یک بُعد تابآوری نمیتوان با وجود بحران، دیگر ابعاد را در وضعیت مطلوب فرض کرد.
وی در ادامه به ارائه تعریف خود از تابآوری اجتماعی پرداخته و بیان کرد: تابآوری، به ویژه بر روی سطح اجتماعی، به عنوان یک ظرفیت اجتماعی برای کنش جمعی مبتنی بر عقل سلیم تعریف میشود. در این تعریف نکات زیادی نهفته است؛ اول اینکه تابآوری یک وضعیت ایستا نیست، بلکه یک فرآیند پویا است. دوم اینکه تابآوری به معنای بازگشت به وضعیت قبل نیست، بلکه ما با یک فرایند تحول، متغیر و پویا مواجه هستیم.
طالبی در ادامه به اوضاع ایران اشاره کرد و گفت: ما همواره در شرایط حساس کنونی هستیم و بعید است که در افق کوتاهمدت این وضعیت تغییر کند. بنابراین اگر ما در چنین وضعیتی قرار داریم، تابآوری به عنوان مهمترین سرمایه برای حفظ و بقای جامعه شناخته میشود.
انتهای پیام
