۹۰ هزار مترمربع از دریای جنوبی دچار آلودگی نفتی شد/ مسئول جبران خسارت‌ها کیست؟
از روز دوشنبه، آلودگی نفتی به آب‌های ساحلی جزیره قشم در استان هرمزگان نفوذ کرده است. لکه‌های نفتی که از سواحل عمان به سمت سواحل کشور عزیزمان در حال حرکت بودند، پاکسازی آن‌ها سه روز به طول انجامید. احتمالاً در حال حاضر نیز آثار آلودگی در برخی سواحل باقی مانده است و کاملاً پاکسازی نشده‌اند.
به گزارش روزنامه اعتماد، اسماعیل مکی‌زاده، معاون دریایی اداره‌کل بنادر و دریانوردی هرمزگان، اعلام کرد که عملیات میدانی از صبح روز سه‌شنبه ۲۰ مرداد آغاز شد، پس از برگزاری یک نشست هماهنگی با شهردار و بخشدار بخش شهاب و توضیح جزئیات فنی برای پاکسازی. تجهیزات لازم، از جمله بسته‌های پد جاذب، به تیم‌های عملیاتی ارائه شد تا سرعت پیشرفت عملیات افزایش یابد. با این حال، نکته‌ای که از اهمیت بالایی برخوردار بود، منبع آلودگی بود.
طبق اظهارات مقامات وزارت امور خارجه، منبع این آلودگی یک کشتی فله‌بر خارجی است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با انتشار پیامی اعلام کرد بر اساس شواهد اولیه، آلودگی به سمت سواحل آمده و در سه نقطه مختلف به چشم خورده است. او این حادثه را به‌عنوان نمونه‌ای از آلودگی‌های «چند دهه گذشته» برشمرد که خسارت‌های تریلیون دلاری به سواحل ایران وارد کرده است.
تصاویر و ویدیوهایی که از لکه‌های تیره‌رنگ در آب و سواحل قشم به ثبت رسیده، نشان‌دهنده رسیدن آلودگی به مناطقی مانند شیب‌دراز و جنگل‌های حرا در روستای نقاشه نیز هست و گزارش‌های محلی و رسمی این مسئله را تأیید می‌کند.
او در ادامه سوالی را مطرح کرد: «چه نهادی باید پاسخگوی جبران این خسارات و آسیب‌ها باشد؟ کشورهای مصرف‌کننده انرژی ارزان صادراتی یا شرکت‌های بیمه کشتیرانی و یا حتی طرف‌های متجاوز و شرکای آنان؟»
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران همچنین تأکید کرد که ایران، به‌عنوان کشوری برخوردار از سواحل وسیع در خلیج‌فارس و دریای عمان، نمی‌تواند نسبت به وضعیت زیست‌محیطی این منطقه بی‌عمل باشد و از همه طرف‌های درگیر در کشتیرانی تجاری در این آبراه خواست تا در قبال ترمیم آسیب‌های زیست‌محیطی مسئولیت قانونی و اخلاقی بپذیرند و گفت: «ترمیم زیست‌بوم دریایی تنگه هرمز، خلیج‌فارس و دریای عمان و جلوگیری از تشدید آلودگی آن‌ها باید جزو مدیریت‌های آینده تنگه هرمز قرار گیرد.»
مسئولیت جبران خسارات بر عهده کیست؟
شینا انصاری، رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست، این آلودگی نفتی را نتیجه آشکار حملات نظامی دانسته که بر اکوسیستم دریایی تحمیل شده است.
انصاری در صفحه شخصی خود در شبکه ایکس درباره آلودگی نفتی سواحل جنوبی قشم نوشت: «آلودگی نفتی در سواحل جنوبی قشم و جزیره هنگامی، بخشی از پیامدهای آشکار تجاوزات نظامی است که به زیست‌بوم ساحلی و دریایی کشور ما آسیب رسانده است. برنامه پاکسازی به همت همکاران ما با همکاری دستگاه‌های اجرایی و جوامع محلی در حال اجراست که تا کنون بخش‌هایی از نوار ساحلی سوزا پاکسازی شده است. این آلودگی نفتی تنها عینی از آلودگی‌های گسترده‌ای است که دهه‌ها ادامه داشته و اکوسیستم دریایی منطقه را تخریب کرده است. چه کسی مسئول پرداخت خسارات وارده است؟ آیا کشورهای مصرف‌کننده انرژی از منطقه ما یا طرف‌های مجاور که بر این آب‌ها تسلط دارند، باید پاسخگو باشند؟»
کاظم غریب‌آبادی، معاون امور حقوقی و بین‌المللی وزارت امور خارجه نیز در خصوص نشت لکه‌های نفتی در خلیج‌فارس و ساحل قشم در شبکه ایکس نوشت: «آلودگی نفتی سواحل جزیره قشم، ناشی از عواقب حمله نظامی خارجی در منطقه است. این خسارات به محیط‌زیست سواحل ایرانی خلیج‌فارس، ضرورت تعریف و پیاده‌سازی سازوکار مدیریت تنگه هرمز را به‌عنوان یک کشور ساحلی به‌طور قابل توجهی برجسته می‌کند.»
اما پس از انتشار خبر آلودگی نفتی به سواحل هرمزگان، تنها اظهارنظر انجام نشد. عبدالرزاق نریمانی، دادستان عمومی و انقلاب قشم پس از مشاهده تصاویر و ویدیوهای آلودگی، دستور ویژه‌ای برای شناسایی منبع آلودگی، مهار، جمع‌آوری و پاکسازی نوار ساحلی صادر کرد. او از اداره‌کل بنادر و دریانوردی هرمزگان، اداره بندر قشم و سایر نهادهای ذی‌ربط خواست تا ضمن نمونه‌برداری و مستندسازی مناطق آلوده، به بررسی گسترش آلودگی و منشاء ممکن نشت یا تخلیه مواد نفتی بپردازند.
شهرداری‌ها و دهیاری‌های قشم نیز موظف به تأمین ماشین‌آلات، نیروی انسانی و دیگر امکانات لازم برای عملیات پاکسازی شدند.
آلودگی ۳۲ هزار مترمربع از سواحل قشم
حبیب مسیحی‌تازیانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست هرمزگان از رصد آلودگی نفتی در ۳۲ هزار مترمربع از سواحل قشم خبر داد و اعلام کرد: «در دریا حدود ۹۰ هزار مترمربع آلوده شده است.» او همچنین درباره تلاش‌های انجام شده برای مهار این آلودگی گفت: «با کوشش نیروهای حاضر در منطقه، آلودگی‌های رصدشده در جنوب جزیره قشم تا غروب روز چهارشنبه به‌طور تقریبی جمع‌آوری شد و بخش عمده‌ای از سواحل آلوده نیز پاکسازی گردید.»
معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست نیز در تأیید اطلاعات اعلام شده از سوی مسیحی، به آلودگی نفتی به وسعت ۳.۲ هکتار در سواحل قشم اشاره کرد.
احمدرضا لاهیجان‌زاده با اشاره به بررسی‌های میدانی و گشت‌های دریایی و ساحلی متخصصان محیط زیست بیان داشت: «آلودگی نفتی در جنوب جزیره قشم، سواحل سوزا، شیب‌دراز، نقاشه، منطقه جنگل‌های حرای دست‌کاشت در جنوب جزیره، سواحل شمال‌شرقی جزیره هنگام و بخش‌هایی از آب‌های ساحلی بین قشم و هنگام مشاهده شده است.»
طبق گفته او، برآوردهای اولیه نشان می‌دهد که تقریبا ۳.۲ هکتار از سواحل به آلودگی دچار شده و وسعت آلودگی در آب‌های ساحلی نیز حدود ۹ هکتار برآورد می‌شود. همچنین، بررسی‌های میدانی و گشت‌های دریایی حاکی از وجود منبع آلودگی دریایی بوده و جریان‌های دریایی و بادهای موسمی در انتقال آن به سمت خط ساحلی تأثیرگذار بوده‌اند.
عمق نفوذ آلودگی در برخی قسمت‌های ساحل به‌طور میانگین حدود ۱۰ سانتی‌متر و در نواحی کم‌عمق دریایی تا ۳۰ سانتی‌متر تخمین زده شده است. او با اشاره به مشاهده تاربال‌های متعدد در سواحل شمال‌شرقی جزیره هنگام و مسیر دریایی بین قشم و هنگام گفت: «این نکته احتمال گسترش آلودگی به مناطق beyond those identified earlier را مطرح می‌کند و برای همین، پایش مداوم و گسترده منطقه همچنان در دستور کار کارشناسان خواهد بود.»
لاهیجان‌زاده، ساحل شیب‌دراز را یکی از نقاط حساس برشمرد و تأکید کرد: «این ساحل زیستگاه و محل مهم تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های دریایی است. از این رو، حفاظت از آن در جریان عملیات پاکسازی به شدت اهمیت دارد.»
وی همچنین درباره وضعیت ساحل نقاشه اذعان کرد: «در این ناحیه، لکه‌های قیری و قیرواره‌ای به‌صورت پراکنده مشاهده شدند که نشان‌دهنده رسوب ترکیبات سنگین نفتی روی بستر شنی و ماسه‌ای است. در بعضی قسمت‌های سواحل جزیره هنگام نیز آلودگی هم در آب و هم در ساحل مشاهده گردید و بررسی وضعیت سایر مناطق همچنان ادامه دارد.»
فرایند پاکسازی سواحل به‌همراه مشارکت جوامع محلی، نیروهای مردمی، صیادان و سازمان‌های غیردولتی محیط‌زیستی در حال انجام است. لاهیجان‌زاده اعلام کرد: این گروه‌ها با حضور میدانی در سواحل و کمک به جمع‌آوری مواد نفتی و پاکسازی مناطق آلوده، تسهیل قابل توجهی در فرآیند پاکسازی داشته‌اند. در جریان این عملیات از مواد پخش‌کننده (دیسپرسنت) برای کنترل و کاهش تراکم آلودگی نفتی استفاده شده است. در این راستا، برای جلوگیری از گسترش آلودگی نفتی به تاسیسات آب شیرین‌کن و مزارع پرورش ماهی، بوم‌های محافظتی در این نواحی نصب و اقدام‌های ایمنی و پیشگیرانه صورت گرفته است.
جنگل‌های حرا در معرض آلودگی نفتی
اکوسیستم جنوبی و آبی استان هرمزگان به طرز جدی تحت تأثیر حادثه نشت نفت قرار گرفته است. جنگل‌های حرا که به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های حیاتی در قشم و مأمن بسیاری از گونه‌های آبی و پرندگان حائز اهمیت به حساب می‌آیند، از این حادثه متاثر شده‌اند و بر اساس ویدیوها و عکسی که از استان هرمزگان و جنگل حرا منتشر گردیده، آلودگی نفتی به این زیست‌بوم ساحلی نیز رسیده است. همزمان با این آلودگی در سواحل قشم، نشت نفت از نفتکش «کارولین بزنگی» به سواحل عمان نیز گزارش شده است.
مقام‌های عمان در تاریخ ۱۹ مرداد (۱۰ آگوست) وسعت لکه نفتی را تقریباً ۳۹۰ کیلومتر مربع اعلام کردند، اما تصاویر ماهواره‌ای که به بررسی رویترز در تاریخ ۲۱ مرداد (۱۲ آگوست) رسیده، از گسترش لکه به بیش از ۲ هزار کیلومتر مربع خبر می‌دهد. منطقه حفاظت‌شده دریایی حلانیات و سواحل نزدیک راس مدرکه و جزیره مصیره در معرض تهدید قرار دارند.
این نفتکش پیش از رسیدن به آب‌های عمان، در تاریخ هشتم ژوئن در سواحل یمن دچار حادثه شد. منابع دریایی اعلام کرده‌اند که احتمال وقوع انفجار وجود داشته، اما هنوز دلیل حادثه و احتمال حمله مشخص نیست و تاکنون هیچ طرفی مسبب آن را شناسایی نکرده است. سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز بر وضعیت کشتی و آلودگی نظارت دارد.
در عین حال، به ادعای سایت تانکر ترکرز، به نظر می‌رسد آلودگی جزیره قشم ناشی از حمله به کشتی فله‌بر «مینویان پایونیر» (Minoan Pioneer) در آب‌های عمان در تاریخ ۱۲ مرداد (۳ آگوست) باشد. این کشتی که پیش‌تر در نزدیکی تنگه هرمز هدف قرار گرفته بود. تانکر ترکرز تأکید کرده که مواد نفتی نشت کرده از این کشتی پس از عبور از تنگه هرمز، به سمت آب‌های ایران حرکت کرده و به سواحل جنوبی قشم رسیده‌اند.
«مینویان پایونیر» در تاریخ ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ در حدود ۲۰ مایل دریایی شمال‌شرقی «خصب» در استان مسندم عمان مورد اصابت یک پرتابه قرار گرفت. این کشتی فله‌بر که تحت پرچم لیبریا و مدیریت یک کمپانی یونانی فعالیت می‌کرد، پس از اصابت، دچار آتش‌سوزی و خاموشی کامل موتورخانه شد. یکی از اعضای خدمه آن نیز مفقود شده است.
تانکر ترکرز این حمله را برگردن ایران انداخته و برخی از شرکت‌های امنیت دریایی اعلام کرده‌اند که حملات قبلی در این ناحیه از جانب نیروهای ایرانی انجام شده‌اند. مقامات ایران، با این حال، در رابطه با این حمله اظهار نظری نداشته‌اند. تصاویر ماهواره‌ای که دو روز پس از حمله گرفته شده‌اند، لکه‌های نفتی را در اطراف کشتی آسیب‌دیده به تصویر کشیده‌اند. گزارشی تخصصی در آن زمان اعلام کرده بود که به‌دلیل محدودیت‌های وضوح تصاویر، شناسایی قطعی منبع تمام لکه‌های مشاهده شده ممکن نیست.