خرید اقساطی در ایران؛ آیا این رویکرد میتواند دستاویزی برای جبران افت قدرت خرید باشد یا فقط به شکلگیری چرخه بدهی خانوادهها منجر خواهد شد؟
شهرام عیدیزاده در گفتوگوی خود با ایسنا، به آخرین آمار منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران در مورد هزینه و درآمد خانوارهای شهری در سال ۱۴۰۳ اشاره کرد و اظهار داشت: هزینه خالص میانگین سالیانه برای یک خانواده شهری به رقم دو میلیارد و ۶۹۳ میلیون و ۴۷۸ هزار ریال، که معادل تقریبی ۲۶۹ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان میباشد، رسیده و این رقم نسبت به سال قبل ۳۰.۴ درصد افزایش یافته است.
او ادامه داد که ۲۳.۶ درصد از کل هزینه خانوار به خوراکیها و دخانیات اختصاص دارد، در حالی که ۵۷.۲ درصد از هزینههای غیرخوراکی به مواردی چون مسکن، سوخت و روشنایی تعلق میگیرد. این آمار به وضوح نشان میدهد که بیش از ۸۰.۸ درصد بودجه خانوار شهری ایرانی صرف هزینههای ضروری و اجتنابناپذیر میشود و در چنین حالتی، هیچ مبلغی برای پسانداز یا خرید کالاهای بادوام و حتی نیمهبادوام باقی نمیماند.
این متخصص اقتصادی تأکید کرد: خرید اقساطی بههیچوجه ناشی از رفاه یا تمایل به مصرف بیشتر نیست، بلکه از نیاز اقتصادی برای پر کردن شکاف میان درآمد واقعی و هزینههای روزمره خانوادهها نشأت گرفته و این روند در سالهای ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵ به شدت افزایش خواهد یافت.
وی همچنین افزود: ارزیابیهای اقتصادسنجی دادههای رسمی نشاندهنده این است که افزایش خرید اقساطی در ایران نتیجه یک فرایند دوگانه است که در آن کاهش ساختاری قدرت خرید به عنوان عامل اصلی و محرک، و تحریک تقاضای پلتفرمی به عنوان متغیر واسطهای عمل میکند.
عیدیزاده خاطرنشان کرد: در عین حال، خردهفروشان و پلتفرمهای فینتک در شرایط رکود تورمی با کاهش قابل توجه تقاضای نقدی روبهرو هستند و به منظور نابود نکردن بازار و حفظ ارزش معاملات، با استفاده از اعتبارات خرد سعی در تحریک تقاضای مصنوعی دارند و بدین ترتیب مصرفکنندگان را به خریدهایی میکشانند که در حالت نقدی قادر به خرید آنها نیستند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه در ظاهر خرید اقساطی بهعنوان ابزاری برای تحریک تقاضا ارائه میشود، اعلام کرد که ریشه این روند در ایران، کاهش ساختاری قدرت خرید و سرکوب دستمزدهای واقعی در برابر تورم مداوم و نیاز خانوادهها به استفاده از درآمد آینده بهمنظور حفظ سطح معیشت کنونی است.
نسبت خدمت بدهی برخی خانوارها به بیش از ۷۰ درصد درآمد ماهانه رسیده است
عیدیزاده در ادامه گفت: در عرصه جهانی، بحران مالی خانوار زمانی شروع میشود که نسبت خدمت بدهی از ۳۰ تا ۳۵ درصد درآمد ناخالص ماهانه خانوار تجاوز کند، اما در ایران به دلیل عدم وجود ارتباط بین سامانههای اعتبارسنجی پلتفرمها و یک پایگاه داده ملی متمرکز آنلاین، پدیده انباشت بدهی همزمان رخ میدهد؛ به این معنا که یک فرد به طور همزمان از منابعی چون اسنپپی، دیجیپی، ازکیوام، لندو و تسهیلات بانکی استفاده میکند و نسبت خدمت بدهی او به بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد درآمد ماهیانهاش میرسد.
وی در مورد زمانی که خرید اقساطی به سمت بحران بدهی میرود، بیان کرد: در این نقطه، خرید اقساطی به فشار مالی و بدهکاری تبدیل میشود؛ نکول اقساط جاری و درخواست اعتبار جدید به منظور پوشش بدهیهای قبلی، که سبب میشود چرخه باطل تمدید بدهی ایجاد شود. همچنین، اقساط کالاهایی که عمر مفید آنها کمتر از دوره بازپرداخت است، مثلاً مواد غذایی که طی چند روز مصرف میشوند، در حالی که قسط آن برای چهار ماه پرداخت میشود؛ و احساس پشیمانی پس از خرید و تنش ناشی از تسویه.
این مدرس دانشگاه به تحقیقات باکار و همکارانش در سال ۲۰۲۵ اشاره کرد و گفت: کاهش اصطکاک در هنگام خرید اعتباری بهطور مستقیم به افزایش احساس پشیمانی بعد از خرید و اضطراب در زمان سررسید فاکتور ختم میشود.
بیش از نیمی از اعتبارات خرد صرف کالاهای مصرفی و پوشاک میشود
وی با ارائه گزارشی از سبد خرید اعتباری در ایران اعلام کرد که بررسی این سبد نشاندهنده تغییر الگوی نگرانکننده از کالاهای بادوام سرمایهای به سمت کالاهای مصرفی خُرد و حتی خدمات روزانه است؛ بر اساس دادههای تخمینی از عملکرد پلتفرمهای اصلی، ۵۵ درصد اعتبارات خرد در پلتفرمهای ایرانی به خرید کالاهای مصرفی کوچک، سوپرمارکتی و پوشاک اختصاص دارد، در حالی که ۲۵ درصد به کالاهای الکترونیک و دیجیتال نیمهبادوام، ۱۵ درصد به خدمات سفر و گردشگری و ۵ درصد به کالاهای بادوام و سرمایهای خانگی تعلق میگیرد.
عیدیزاده تأکید کرد: با اتصال اسنپپی به سوپرمارکتهای آنلاین و فروشگاههای زنجیرهای، خرید اقساطی مواد غذایی، شویندهها و کالاهای اساسی روزمره امکانپذیر شده و این بخش بالاترین نرخ رشد تراکنشها را در بین دیگر دستهها ثبت کرده است، در حالی که در پلتفرمهایی نظیر دیجیپی و ازکیوام بخش اعظم اعتبار صرف خرید تلفن همراه، لپتاپ و لوازم جانبی میشود.
وی در ادامه به گزارش رسمی دیجیپی اشاره کرد و افزود: اعتبار اعطایی این پلتفرم در دستههای متنوعی از جمله طلا و جواهرات مانند طلای گلدیج و هماتیت گلد، سفر و گردشگری ذهن سه پلتفرمی مانند جاجیگا، اتاقک و سفرمارکت، زیبایی و بهداشت نظیر داروکده و شانا بیوتی، مد و پوشاک مانند دیوید جونز و چرم کروکو، و همچنین سلامت و درمان مانند دکترتو و دارشید مصرف میشود.
وی خاطرنشان کرد: این ترکیب ساختاری نشاندهنده این است که بخش عمده اعتبارهای خرد در ایران، بر خلاف الگوهای توسعهای، صرف پوشش هزینههای جاری و مصرفی نامطمئن میشود که نشان از انحراف اعتبار از مسیر تشکیل سرمایه ناخالص به سمت تأمین اجباری نیازهای مصرفی خانوار دارد.
حذف پیشپرداخت رنج روانی پرداخت را از بین میبرد
در پاسخ به تأثیر تبلیغات مانند «بدون پیشپرداخت» بر تصمیمگیری مصرفکننده، عیدیزاده بیان کرد: شعارهای تبلیغاتی همچون بدون پیشپرداخت، بدون ضامن و چک و پرداخت اقساطی، به شدت بر ساختار ادراکی و فرآیند تصمیمگیری مالی مصرفکننده تأثیر میگذارد؛ مطابق با تئوری درازن پرلک و دان آریلی، گذشته مالی در مغز آدمی با نوعی فشار روانی همراه است که مانع خریدهای impulsive میشود و حذف پیشپرداخت این مکانیسم مقاومت اولیه را به صفر میرساند.
عیدیزاده ادامه داد: در شرایطی که مصرفکننده برای دریافت کالا هیچ نقدی را پرداخت نمیکند، حس روانی خروج پول از کنترل او از بین میرود و در نتیجه دریافت کالا به صورت رایگان احساس میشود؛ همچنین طبق پژوهش شامبورگ و همکاران در سال ۲۰۲۴، پرداختهای غیرنقدی و اعتباری باعث تضعیف وابستگی میان مصرف و هزینه میشود و بیحسی پرداختی را ایجاد میکند که به نوبه خود ارزشگذاری ذهنی کالا را تغییر داده و خریدار را به پذیرش قیمتهای بالاتر ترغیب مینماید.
وی افزود: پلتفرمهای فینتک با معرفی گزینه خرید اعتباری بدون پیشپرداخت در انتهای فرآیند پرداخت یا در صفحات ارائه محصول، از سوگیری خطای پیشفرض بهرهبرداری میکنند؛ به عنوان مثال، آزمایشهای ای/بی شرکت کلارنا نشان داده که ارائه گزینههای قسطی بدون پیشپرداخت در صفحه محصول به جای صفحه پرداخت، میتواند نرخ تبدیل خریداران را تا ۴۰ درصد و متوسط ارزش سفارش را بین ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش دهد.
انتهای پیام