توضیح رسانه رسمی مجلس درباره «طرح مقابله با نفوذ»؛ تأیید کلیات به معنی تصویب نهایی کلیه مواد و مقررات این طرح نیست
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، تصویب کلیات «طرح مقابله با نفوذ سرویسهای اطلاعاتی و دولتها یا نهادهای خارجی در کشور» در صحن مجلس، به عنوان یک گام حیاتی در روند بررسی این طرح تلقی میشود؛ اما این رأی به هیچ عنوان به معنای تصویب نهایی تمام مواد و احکام آن به شمار نمیآید. نمایندگان با ۱۸۳ رأی موافق، ۴ رأی مخالف و ۵ رأی ممتنع از مجموع ۲۵۸ نماینده حاضر، کلیات طرح را تأیید کردند.
طبق گفته خانه ملت، این تمایز به ظاهر ساده است، اما در فضای رسانهای و در نظر عمومی اهمیت به سزایی دارد. «تصویب کلیات» با «تصویب جزئیات» و در نهایت «تبدیل طرح به قانون» سه مرحله کاملاً متفاوت از یکدیگر بوده و اختلاط این اصطلاحات میتواند تصویر نادرستی از واقعیت فرایند قانونگذاری به وجود آورد.
در فرایند بررسی طرحها در مجلس، در ابتدا کلیات در صحن علنی مورد بحث قرار میگیرد. رأی مثبت به کلیات بدین معناست که مجلس با اصل بررسی و تداوم فرایند قانونگذاری در زمینه موضوع طرح موافقت نشان داده است. سپس به مرحله بررسی جزئیات میرسیم؛ جایی که متن طرح بند به بند بررسی شده و نمایندگان این فرصت را دارند که درباره مواد، بندها و تبصرهها نظرات خود را مطرح کرده و پیشنهاداتی برای اصلاح ارائه دهند.
بنابراین، رأی مثبت به کلیات، پایان کار نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای است که در آن جزئیات متن میتواند محل بحث و تغییر قرار گیرد.
به عنوان مثال، محسن زنگنه در مخالفت با کلیات، انتقادات خود را نسبت به برخی مواد طرح به ویژه احکام مرتبط با فعالیتهای اقتصادی و فضای مجازی بیان کرد و خواستار توجه به ایرادات موجود شد. عثمان سالاری نیز با تأکید بر ضروری بودن مقابله با نفوذ، بر اهمیت منقح و هماهنگ کردن متن و توجه به جنبههای حقوقی تأکید داشت.
موافقان طرح به وضوح اعلام کردند که محل بحث و ارائه پیشنهادات اصلاحی میتواند در مرحله بررسی جزئیات باشد. حسن علی اخلاقی امیری اشاره کرد که اگر نمایندگان درباره جزئیات نگرانیای دارند، این مسائل در هنگام بررسی جزئیات باید مورد توجه قرار گیرد. مسلم صالحی نیز تأکید کرد که نمایندگان میتوانند نظرات خود را درباره تبصرهها و مواد در زمان بررسی جزئیات مطرح کنند.
حتی رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نیز در پایان توضیحات خود تأکید کرد که پیشنهادهای ارائه شده از سوی افراد حقیقی و حقوقی، دستگاههای اجرایی و نمایندگان مجلس در راستای بهبود قانون میتواند در طی بررسی جزئیات، مورد ملاحظه قرار گیرد و اصلاحات لازم انجام پذیرد.
این نکته، مرزی میان «انتقاد از طرح» و «بازنمایی نادرست از فرایند تصویب» را مشخص میکند. انتقاد از یک طرح نه تنها حق منتقدان است، بلکه بخشی از فرایند طبیعی قانونگذاری محسوب میشود. اگر نمایندهای درباره یک ماده، تبصره، جرمانگاری یا چگونگی اجرایی شدن مسئلهای انتقاد دارد، قادر است آن را در میان گذاشته و در مراحل بررسی جزئیات تلاش کند تا متن اصلاح گردد.
همچنین، رسانهها و فعالان سیاسی مجازند در خصوص اصل طرح و یا حتی کلیات آن دیدگاه خود را ابراز کنند. هنگامی که گفته میشود «کلیات طرح تصویب شد»، ممکن است بر این اساس نتیجهگیری شود که «تمام مفاد طرح نیز به تصویب مجلس رسیده است».
این دو گزاره از منظر فرایند قانونگذاری یکسان نمیباشند.
احتمالاً متنی که در حال بررسی جزئیات قرار دارد، با اصلاحات متعددی روبهرو خواهد شد. ممکن است برخی مواد حذف یا تغییر یابند و پیشنهادات جدیدی درباره نحوه تنظیم احکام ارائه شود. بنابراین، قضاوت نهایی درباره تمام مفاد یک طرح پیش از آنکه جزئیات به پایان برسد، ممکن است زودهنگام باشد.
این موضوع تنها یک اختلاف لفظی یا فنی نیست. در سطح عمومی، بسیاری از مخاطبان جزئیات فرایند قانونگذاری را دنبال نمیکنند. زمانی که در تیتر یا روایت یک خبر ذکر میشود «مجلس فلان طرح را تصویب کرد»، ممکن است این تصور ایجاد شود که تمامی مواد آن طرح تصویب شده و هیچگونه تغییر دیگری در متن امکانپذیر نیست. در حالی که اگر آنچه در صحن تصویب شده تنها کلیات باشد، چنین برداشتهایی با واقعیت فرایند بررسی طرح در تضاد است.
از این نظر، دقت در ارائه خبر توسط رسانهها اهمیت فزایندهای مییابد. رسانهای که اعلام میکند «کلیات طرح تصویب شد»، به وضوح یک واقعیت را منعکس میکند؛ در حالی که رسانهای که همان رویداد را به گونهای مطرح کند که گویی تمامی احکام طرح نهایی شدهاند، عملاً بخشی از فرایند قانونگذاری را نادیده میگیرد.
این نادیدهانگاری میتواند در زمینههای مختلف سیاسی مورد سوءاستفاده قرار گیرد. از یک سو ممکن است حامیان یک طرح، با برجستهسازی صرفاً رأی به کلیات، تصویری از قطعیت متن ارائه کنند که هنوز به مرحله نهایی قانونگذاری نرسیده است. از سوی دیگر، مخالفان نیز میتوانند با نادیده گرفتن این تفکیک، تصویب کلیات را به معنای تصویب تمام جزئیات قلمداد کنند و بر اساس متنی که هنوز قابلیت اصلاح دارد، عملکرد مجلس را مورد قضاوت قرار دهند.
در نهایت، موضوع اصلی نه حمایت از مجلس و نه محدود کردن انتقادات منتقدان است. بلکه، دقت در توصیف یک فرایند حقوقی و پارلمانی به شمار میآید.
در خصوص همین طرح، متنی که از جلسه صحن منتشر شده نشان میدهد که اختلافنظر در مورد مواد آن حتی پیش از تصویب کلیات نیز وجود داشته است. برخی نمایندگان خواستار بررسی دقیقتر و اصلاح متن بوده و همچنین برخی از موافقان نیز امکان اصلاح جزئیات را پذیرفتهاند.
بنابراین، نمیتوان انتقادات مطرحشده در مورد متن را نادیده گرفت و در عین حال نمیتوان از تصویب کلیات نتیجهای مبنی بر نهایی بودن تمام ایرادات و مواد مورد اختلاف به شکل کنونی برداشت کرد.
برای قضاوت دقیق درباره یک قانون، باید تا پایان فرایند بررسی آن صبر کرد. متن نهایی است که باید معیار ارزیابی قرار گیرد؛ نه صرفاً رأیای که در مرحله کلیات صادر شده است.
در نهایت، تصویب کلیات «طرح مقابله با نفوذ سرویسهای اطلاعاتی و دولتها یا نهادهای بیگانه در کشور» باید دقیقا در همان بافتی روایت شود که در صحن اتفاق افتاده است؛ مجلس با اصل ادامه بررسی این طرح موافقت کرده است. مرحله بررسی جزئیات همچنان میتواند محلی برای بحث، نقد، اصلاح و تغییر متن باشد.
بنابراین، نقد طرح حق طبیعی منتقدان است؛ اما نسبت دادن تصویب قطعی تمام مفاد آن به مجلس، پیش از آنکه فرایند بررسی جزئیات به پایان برسد، نمایشی دقیق از فرایند قانونگذاری نیست. تحلیل کارشناسانه باید بر متن واقعی و نهایی قانون تمرکز داشته باشد. این تفکیک ساده هم به درک صحیح افکار عمومی از عملکرد مجلس کمک خواهد کرد و هم مانع میشود که یک مرحله از فرآیند قانونگذاری به صورت گزینشی، مبنای قضاوت درباره کل عملکرد قوه مقننه قرار گیرد.
۳۱۲۱۶