فرونشست زمین؛ یک واقعیت بنیادین و نگرانکننده در کشور
بنابر گزارش ایسنا، پدیده فرونشست زمین دیگر تنها یک اخطار یا پیشبینی دوردست به شمار نمیآید؛ بلکه حقیقتی ملموس و نگرانکننده است که دشتها، شهرها و شبکههای زیرساختی حیاتی ایران را در بر گرفته است. سالها برداشت بیرویه و فراتر از توان از منابع آب زیرزمینی به سبب رشد سریع جمعیت، وقوع خشکسالیهای مکرر، توسعه کشاورزی ناپایدار و حفر غیرقانونی چاهها، منجر به افت شدید سطح ایستایی و در نهایت فرونشست تدریجی زمین گردیده است.
کارشناسان و صاحبنظران حوزه آب و زمینشناسی همواره تأکید دارند که نباید فرونشست را صرفاً یک رخداد طبیعی تلقی کرد، بلکه این پدیده بهعنوان تهدیدی اساسی علیه امنیت زیرساختها و توسعه ملی محسوب میشود. شکاف و نشست زمین میتواند بر پایداری تأسیسات و سازههای کلیدی از قبیل خیابانها، پلها، فرودگاهها، پالایشگاهها، نیروگاهها، و خطوط انتقال آب، گاز و نفت و حتی بناها و آثار تاریخی تأثیرات جدی بگذارد. افزون بر این، ایجاد ترکهای ساختمانی، آسیب به شبکه فاضلاب و کاهش تابآوری سازهها در برابر زلزله نیز از دیگر تبعات مخرب آن به حساب میآید.
با این حال، دامنه خسارات ناشی از فرونشست فراتر از تخریب سازهها و بلعیدن زمین است؛ پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و محیطزیستی ناشی از خشکی چاهها و قنوات، منجر به بروز پدیدههایی چون مهاجرتهای اجباری اقلیمی، افزایش حاشیهنشینی، و بایر شدن زمینهای زراعی و در نتیجه تشدید فقر میشود و ابعاد این بحران پنهان را پیچیدهتر میسازد.
تکلیف برنامه هفتم: کاهش ۱۵ میلیارد مترمکعبی برداشت از آبخوانها
در برابر این چالش بنیادین، اجرای «طرح جامع احیا و تعادلبخشی آبخوانها» بهعنوان یکی از استراتژیهای کلیدی وزارت نیرو در دستور کار قرار گرفته است. بر اساس اهداف تعریفشده در برنامه هفتم توسعه، لازم است سالانه ۱۵ میلیارد مترمکعب از حجم برداشت آبهای زیرزمینی کاسته شود؛ استراتژی که به دو بخش تقسیم میشود: نیمی از آن به انسداد چاههای غیرمجاز و نیمی دیگر به ساماندهی و مدیریت دقیق برداشت از چاههای مجاز با استفاده از کنتورهای هوشمند اختصاص دارد.
این طرح که در سال ۱۳۹۳ به تصویب شورای عالی آب رسید، برای مقابله با روند فزاینده کسری مخزن سفرههای آب زیرزمینی طراحی شده و بر زنجیرهای از اقدامات مدیریتی، نظارتی و فنی، از جمله نصب کنتورهای هوشمند، مسدودسازی چاههای غیرمجاز، نظارت مستمر بر منابع آبی و اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی تأکید میکند. هدف اصلی این اقدامات، حفظ پایدار از ذخایر استراتژیک آب زیرزمینی، جلوگیری از توسعه فرونشست زمین و تضمین حقابه و امنیت زیستی نسلهای آینده است.
بحران در ۳۰۰ دشت؛ محورهای اجرایی طرح تعادلبخشی
براساس آخرین آمار و اطلاعات رسمی، از ۶۰۹ دشت کشور، بیش از ۴۰۰ دشت در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند و اکنون حدود ۳۰۰ دشت به صورت مستقیم با پدیده فرونشست زمین دست و پنجه نرم میکنند. به همین دلیل، برنامه کاهش ۱۵ میلیارد مترمکعبی ناترازی منابع آب، بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای حاکمیتی برای کنترل بحران و تثبیت وضعیت دشتها به شمار میرود.
در این راستا، وزارت نیرو در طی دو سال گذشته مجموعهای از محورهای عملیاتی و نظارتی زیر را در اولویت برنامههای اجرایی خود قرار داده است:
نصب کنتورهای هوشمند: بهمنظور نظارت دقیق، شفاف و آنی بر میزان برداشت از چاهها و اعمال مدیریت بهینه مصرف.
تحویل حجمی آب: با توجه به توزیع عادلانه منابع، بهرهوری حداکثری و مدیریت پایدار تأمین.
انسداد چاههای غیرمجاز: با تأکید بر برخورد قاطع، بازدارنده و قانونی با برداشتهای غیرمجاز.
کنترل اضافهبرداشت: با هدف جلوگیری از برداشتهای فراتر از مجوز در چاههای مجاز و احیای بیلان آبی سفرهها.
حفاظت و پایش مداوم آبخوانها: با اتکا بر جمعآوری و تحلیل دادههای دقیق کارشناسی به منظور اقدامات پیشگیرانه.
حفاظت از منابع آب برای نسلهای آینده: بهمنظور تضمین پایدار امنیت آبی و تحقق معیارهای توسعه پایدار استانی و ملی.
طرح احیا و تعادلبخشی آبهای زیرزمینی تلاشی سیستماتیک برای برقراری تعادل میان نیازهای امروزی جامعه و نگهداری از منابع حیاتی فرداست. دستیابی به هدف کاهش ۱۵ میلیارد مترمکعبی برداشت از آبخوانها و مدیریت اوضاع در حدود ۳۰۰ دشت کشور، نیازمند تداوم همکاریهای بینبخشی، هماهنگی نهادهای ذیربط و مشارکت مسئولانه و آگاهانه کشاورزان و بهرهبرداران محلی است.
استفاده از ابزارهای هوشمند مدیریتی در کنار ترویج الگوهای بهینه مصرف، این فرصت را فراهم میکند تا علاوه بر کاهش اثرات ناشی از فرونشست و حفاظت از زیرساختهای عمومی، پایداری دشتها و امنیت آبی کشور برای نسلهای آینده در محیطی مبتنی بر همدلی و توسعه متوازن تضمین گردد.
انتهای پیام