موضوع قیمت بنزین ۸۷ هزار تومانی در کرمان و متوقف شدن آن به یکی از داغ‌ترین مباحث در عرصه عمومی و رسانه‌ای کشور مبدل گردیده است. این طرح در شرایطی به میان آمد که اقتصاد کشور با چالش‌های متعددی روبرو است و همین امر نگرانی‌های عمومی نسبت به پیامدهای احتمالی افزایش قیمت سوخت را به‌دنبال داشت.

با توقف اجرای الگوی چهارنرخی بنزین، اعلام نرخ ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی برای بنزین غیریارانه‌ای در کرمان، این رقم را در ذهن مردم ماندگار کرده است.

با توجه به آخرین اخبار، این سوال مطرح است که آیا قیمت بنزین در آینده به محدوده ۸۷ هزار تومان بازمی‌گردد و مبنای محاسبه این عدد چه مواردی بوده است؟ بررسی فرمول محاسبه سهمیه آزاد و دلایل اعلام نرخ ۸۷ هزار تومانی می‌تواند جنبه‌های مختلف طرح متوقف شده بنزین در کرمان را باز کند.

فرمول بنزین ۸۷ هزار تومانی چیست؟

اگرچه اجرای طرح چهارنرخی بنزین در کرمان به تعویق افتاده، اما قیمت ۸۷ هزار تومانی همچنان در ذهنیت جامعه باقی مانده است. این نرخ در زمان طرح سهمیه‌بندی نوین و برای بنزین غیریارانه‌ای یا سهمیه آزاد در نظر گرفته شد، اما هیچ مقام دولتی به‌طور شفاف اعلام نکرده که عدد ۸۷ هزار تومان دقیقا مطابق چه فرمولی محاسبه شده است.

برای روشن شدن منشاء این رقم، نخست باید به بررسی گزارش‌های فعالیت ماهانه پالایشگاه‌ها، نرخ فروش بنزین تولید داخل، هزینه‌های ارزش‌گذاری نفت خام، هزینه‌های پالایش و فرآوری، مخارج انتقال و توزیع و همچنین سهم بنزین وارداتی در تأمین نیاز کشور پرداخت. گزارش‌های مالی پالایشگاه‌ها نشان می‌دهد که نرخ فروش بنزین در پالایشگاه‌های مختلف یکسان نیست و ثبات ندارد و می‌تواند بسته به نوع بنزین، کیفیت آن، فناوری پالایشگاه و زمان ثبت گزارش تفاوت‌های قابل توجهی داشته باشد.

نرخ فروش بنزین در پالایشگاه تهران

طبق گزارش فعالیت ماهانه پالایشگاه تهران در پایان خردادماه، این پالایشگاه به فروش ۲۱۵ هزار و ۴۷۸ مترمکعب بنزین نائل آمده است. مبلغ کل فروش ثبت شده برای این مقدار بنزین معادل ۱۴۳ میلیارد و ۶۵۵ میلیون و ۷۷۸ هزار ریال بوده است. با تقسیم کل مبلغ فروش بر حجم بنزین فروخته‌شده، نرخ فروش هر مترمکعب بنزین در پالایشگاه تهران معادل ۶۶۶ میلیون و ۶۸۴ هزار ریال محاسبه می‌شود.

چون هر مترمکعب معادل هزار لیتر است، با تبدیل این رقم از ریال به تومان، قیمت هر لیتر بنزین تولید شده در پالایشگاه تهران به تقریبا ۶۶ هزار و ۷۰۰ تومان می‌رسد. این مقدار نشان می‌دهد که قیمت فروش بنزین در پالایشگاه تهران، بدون در نظر گرفتن هزینه‌های زنجیره تأمین مانند نقل و انتقال، توزیع و کارمزد جایگاه‌ها، در حدود ۶۶ هزار تومان قرار دارد.

بنزین پالایشگاه لاوان حدود ۶۱ هزار تومان قیمت داشت

در پالایشگاه لاوان، میزان فروش بنزین در یک‌ماهه منتهی به پایان خردادماه، ۳۳ هزار و ۲۸۵ مترمکعب عنوان شده است. نرخ فروش این محصول نیز ۶۱۲ میلیون و ۳۲۴ هزار و ۱۷۰ ریال برای هر مترمکعب بوده است. با تبدیل این مقدار به قیمت هر لیتر و سپس به تومان، قیمت بنزین پالایشگاه لاوان به تقریباً ۶۱ هزار و ۲۰۰ تومان برای هر لیتر برآورد می‌شود. به این ترتیب، نرخ فروش بنزین در لاوان نسبت به پالایشگاه تهران کمتر بوده، اما با نرخ‌های یارانه‌ای عرضه بنزین فاصله زیادی دارد.

تفاوت قیمت انواع بنزین در پالایشگاه اصفهان

گزارش فعالیت پالایشگاه اصفهان در خردادماه، نشان‌دهنده دو نوع بنزین است. نوع اول، بنزین اکتان ۸۷ با حجم فروشی معادل ۱۳۱ هزار و ۸۶۳ مترمکعب و نرخ فروش آن ۶۱۹ میلیون و ۸۰۹ هزار و ۵۲ ریال برای هر مترمکعب بوده است. لذا قیمت هر لیتر از این نوع بنزین تقریباً ۶۲ هزار تومان تخمین زده می‌شود.

نوع دوم، بنزین اکتان ۸۷ مشابه یورو ۵ است. مقدار فروش این محصول حدود ۲۲۲ هزار و ۱۶۸ مترمکعب گزارش شده که نرخ فروش آن ۷۳۵ میلیون و ۴۵۲ هزار و ۱۳۱ ریال برای هر مترمکعب بوده است. از این رو، قیمت هر لیتر این نوع بنزین، پس از تبدیل واحد، به تقریبا ۷۳ هزار و ۵۰۰ تومان می‌رسد.

تفاوت میان قیمت بنزین اکتان ۸۷ معمولی و بنزین اکتان ۸۷ مشابه یورو ۵ در پالایشگاه اصفهان، نشان‌دهنده تأثیر کیفیت و مشخصات فنی فرآورده بر قیمت فروش پالایشگاهی است. بنابراین، نمی‌توان برای تمامی بنزین‌های تولید داخلی یک نرخ ثابت در نظر گرفت.

نرخ بنزین پالایشگاه بندرعباس بر اساس نوع فرآورده

مطابق با اطلاعات پالایشگاه نفت بندرعباس، بنزین معمولی اکتان ۸۷ با سه شاخص کیفی متفاوت، به میزان ۲۱۱ هزار و ۵۹۱ مترمکعب فروخته شده است. نرخ فروش این محصول ۵۹۴ میلیون و ۴۳۵ هزار و ۸۸۳ ریال به ازای هر مترمکعب اعلام شده که معادل ۵۹ هزار و ۴۰۰ تومان برای هر لیتر است.

در همین پالایشگاه، بنزین اکتان ۹۱ مشابه یورو ۵ نیز به میزان ۹۳ هزار و ۵۶۴ مترمکعب فروخته شده و نرخ فروش این محصول ۶۳۶ میلیون و ۲۵۱ هزار و ۹۴۵ ریال به ازای هر مترمکعب بوده و قیمت هر لیتر آن تقریباً ۶۳ هزار و ۶۲۵ تومان تخمین زده می‌شود. بنابراین، نرخ فروش بنزین در پالایشگاه بندرعباس، بسته به نوع فرآورده، در بازه‌ای از حدود ۵۹ هزار و ۴۰۰ تومان تا ۶۳ هزار و ۶۰۰ تومان برای هر لیتر قرار دارد.

جهش نرخ بنزین پالایشگاه تبریز از ۶۱ هزار به ۸۸ هزار تومان

مهم‌ترین داده برای تحلیل منشاء بنزین ۸۷ هزار تومانی، گزارش فعالیت پالایشگاه نفت تبریز است. طبق گزارشی مربوط به یک ماهه منتهی به پایان تیرماه، پالایشگاه تبریز ۱۰۱ هزار و ۲۹۱ مترمکعب بنزین معمولی اکتان ۸۷ فروخته است. نرخ فروش این محصول ۸۸۰ میلیون و ۷۲ هزار و ۹۰۹ ریال به ازای هر مترمکعب اعلام گردیده و مبلغ کل فروش آن ۸۹ میلیارد و ۱۴۳ میلیون و ۴۶۵ هزار ریال ثبت شده است.

قیمت همین نوع بنزین در خردادماه به حدود ۶۱ هزار تومان رسیده بود، اما در تیرماه به نزدیک ۸۸ هزار تومان افزایش یافته است. همچنین پالایشگاه تبریز ۱۶ هزار و ۹۷۶ مترمکعب بنزین یورو ۵ اکتان ۸۷ را فروخته که مبلغ فروش این محصول ۱۴ میلیارد و ۹۴۰ میلیون و ۱۱۸ هزار ریال اعلام شده و نرخ فروش آن حدود ۸۸۰ میلیون و ۷۲۹ هزار و ۲۶ ریال به ازای هر مترمکعب بوده است.

به این ترتیب، قیمت فروش هر دو نوع بنزین در تیرماه در پالایشگاه تبریز تقریباً ۸۸ هزار تومان به ازای هر لیتر بوده است. به طور کلی، نرخ بنزین تولید شده در پالایشگاه تهران به اندازه ۶۶ هزار و ۷۰۰ تومان، در پالایشگاه لاوان حدود ۶۱ هزار و ۲۰۰ تومان، در پالایشگاه اصفهان برای بنزین اکتان ۸۷ حدود ۶۲ هزار تومان و برای بنزین اکتان ۸۷ مشابه یورو ۵ حدود ۷۳ هزار و ۵۰۰ تومان محاسبه شده است.

در پالایشگاه بندرعباس نیز نرخ فروش بسته به نوع بنزین، در حدود ۵۹ هزار و ۴۰۰ تا ۶۳ هزار و ۶۰۰ تومان درج شده است. در پالایشگاه تبریز، این نرخ در تیرماه به ۸۸ هزار تومان افزایش یافته است. البته این پالایشگاه‌ها به‌تنهایی تولیدکنندگان بنزین کشور نیستند و نرخ بنزین تولیدی پالایشگاه شیراز، پالایشگاه ستاره خلیج فارس و سایر پالایشگاه‌ها در داده‌های مورد بررسی ذکر نشده است.

• سناریو جدید دولت برای مدیریت مصرف بنزین؛ محدودیت در عرضه به جای افزایش قیمت
• کارزاری برای اعتراض به قطع سهمیه بنزین خودروهای مدل ۸۵ و قدیمی‌تر شکل گرفت
• ادعای عجیب معاون مرکز ملی فضای مجازی: افزایش قیمت بنزین به کاهش قیمت خودرو منجر می‌شود

قیمت غیریارانه‌ای تنها به نرخ فروش پالایشگاه خلاصه نمی‌شود

نرخ بنزین غیریارانه‌ای تنها بر اساس نرخ فروش در پالایشگاه محاسبه نمی‌شود. برای تعیین قیمت نهایی، لازم است هزینه‌های نفت خام، هزینه‌های پالایش و فرآوری، هزینه انتقال و هزینه‌های توزیع نیز در نظر گرفته شود. محمدصادق عظیمی‌فر، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی بیان کرده که هزینه تولید و تأمین هر لیتر بنزین ممکن است بسته به نرخ‌های محاسبه متفاوت باشد.

وی اظهار داشته که بنزین وارداتی در حال حاضر ارزش قابل‌توجهی در حدود یک دلار برای هر لیتر دارد، در حالی که بنزینی که از پالایشگاه‌های داخلی خریداری شده با یک رویکرد متفاوت محاسبه می‌گردد. عظیمی‌فر توضیح داده که بنزین تولید داخل به شکل فرایند تقاطع خوراک و تصفیه محاسبه شده و ارزش آن بسته به اینکه آیا ارزش نفت خام در قیمت بنزین لحاظ می‌شود یا خیر، متغیر است.

علاوه بر ارزش نفت خام، هزینه‌های فرآوری، پالایش، انتقال و کارمزد توزیع نیز باید به هزینه نهایی اضافه گردد. او همچنین اشاره کرده که طبق صورت‌های مالی مجموعه پالایش و پخش، قیمت خرید هر لیتر بنزین از پالایشگاه در تیرماه امسال، با لحاظ ارزش نفت خام و بر اساس قانون الحاق، بیش از ۸۰ هزار تومان برآورد شده و همین رقم در اسناد مالی ثبت می‌شود.

تأثیر افزایش قیمت نفت خام بر نرخ بنزین

محاسبه ارزش نفت خام در قیمت بنزین، موجب شده است که نوسانات بازار نفت به‌طور مستقیم بر قیمت تمام‌شده فرآورده اثر بگذارد. بخشی از افزایش ناگهانی قیمت بنزین در ماه‌های اخیر، به‌خصوص پس از وقوع جنگ در ایران و مسدود شدن تنگه هرمز، به رشد قیمت نفت خام مرتبط است.

براساس گزارش پالایشگاه تبریز، قیمت خرید هر مترمکعب نفت خام تا خردادماه در حدود ۵۱ میلیون تومان بوده اما در تیرماه به ۶۰ میلیون تومان افزایش یافته است. بنابراین، هزینه نفت خام تقریباً ۱۸ درصد رشد کرده و این افزایش یکی از دلایل اصلی افزایش نرخ بنزین پالایشگاه تبریز از حدود ۶۱ هزار تومان در خردادماه به حدود ۸۸ هزار تومان در تیرماه بوده است.

• رئیس‌جمهور: با توجه به وضعیت اقتصادی، نمی‌توانیم بنزین وارد کنیم
• ادعای جنجالی یک نماینده: سوخت با مجوز رسمی قاچاق می‌شود
• طرح انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی تا پایان پاییز تحقق خواهد یافت

فرمول ترکیبی بنزین داخلی و وارداتی

مالک شریعتی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، در چهارمین کنفرانس و نمایشگاه بین‌المللی بهینه‌سازی مصرف و بهره‌وری انرژی ایران در ۱۷ آذر ۱۴۰۴، بیان کرده بود که قیمت بنزین بر اساس ترکیبی از ۹۰ درصد نرخ بنزین داخلی و ۱۰ درصد نرخ بنزین وارداتی محاسبه می‌گردد و تقریباً در این مورد توافق عمومی وجود دارد.

او همچنین اعلام کرده بود که با این فرمول و بدون در نظر گرفتن نفت خام، نرخ بنزین به ۱۵ هزار تومان می‌رسد. اما اگر قیمت ۸۷ هزار تومان را مبنای محاسبه در نظر بگیریم و نرخ بنزین وارداتی را نزدیک به یک دلار در نظر بگیریم، بایستی نرخ بنزین تولید داخل حدود ۷۶ هزار تومان برای دستیابی به میانگین وزنی ۹۰ درصد بنزین داخلی و ۱۰ درصد بنزین وارداتی باشد تا به ۸۷ هزار تومن برسیم.

بنابراین، ممکن است عدد ۸۷ هزار تومان از ترکیب نرخ داخلی حدود ۷۶ هزار تومان با نرخ وارداتی حدود یک دلار به وجود آمده باشد؛ همان رقمی که دولت در طرح متوقف‌شده کرمان تصمیم به اجرا داشت. با این حال، هنوز هیچ‌یک از مسئولان به شکل رسمی درباره فرمول دقیق محاسبه ۸۷ هزار تومانی توضیحی ارائه نداده‌اند.

چرا دولت فرمول ۸۷ هزار تومان را به روشنی نمی‌گوید؟

اگر قیمت تمام‌شده پالایشگاه مبنای تعیین نرخ باشد، جدیدترین اطلاعات مربوط به پالایشگاه تبریز در تیرماه، نرخ بنزین تولیدی را در حدود ۸۸ هزار تومان نشان می‌دهد. البته این قیمت در تمامی پالایشگاه‌ها یکسان نیست و به فناوری و نوع فرآورده و هزینه‌های تولید وابسته است. همچنین، داده‌های مربوط به بیشتر پالایشگاه‌ها فقط تا اردیبهشت‌ماه منتشر شده و نرخ آن‌ها در میانه ۶۰ هزار تومان قرار دارد.

با توجه به افزایش قیمت نفت خام، ممکن است در گزارش‌های جدید سایر پالایشگاه‌ها هم شاهد افزایش قیمت تمام‌شده بنزین باشیم؛ رقمی که به نظر می‌رسد یکی از مبناهای محاسبه دولت برای قیمت‌های غیریارانه‌ای بنزین باشد. به طور کلی، داده‌های پالایشگاهی، اظهارات معاون وزیر نفت درباره نرخ بیشتر از ۸۰ هزار تومان، ترکیب ۹۰ درصد بنزین داخلی و ۱۰ درصد بنزین وارداتی و تجربه طرح ۸۷ هزار تومانی در کرمان، همه می‌تواند بخشی از فرآیند دستیابی به این رقم را تشریح کند.