گوزن زرد ایرانی: از مرز انقراض إلى تولد دوباره در محیط زیست
طبق گزارش ایسنا، داستان نجات گوزن زرد ایرانی به دهه ۴۰ برمیگردد؛ زمانی که تصور میشد این گونه بهطور کلی از عرصه طبیعی ایران محو شده است. در همین دوران، محققان آلمانی در جریان مطالعات خود در ایران با شگفتی ۱۲ رأس گوزن زرد را مشاهده کردند که پس از آن، این گروه کوچک به دشت ناز ساری منتقل گردید. گوزنها در دشت ناز شروع به زادآوری کرده و به تدریج جمعیتی اولیه برای ادامه تلاشهای حفاظتی شکل گرفت.
در دهه ۵۰، تعدادی از گوزنهای زرد دشت ناز به جزیره اشک در پارک ملی دریاچه ارومیه انتقال یافتند و برنامه تکثیر این گونه در اماکن مختلف ادامه پیدا کرد. همچنین سازمان حفاظت محیط زیست حدود سال ۱۳۸۵ بیش از ۱۵ سایت را در نقاط مختلف کشور برای پرورش و تکثیر گوزن زرد تأسیس نمود؛ هدف این برنامه علاوه بر افزایش تعداد گوزنها، بازگردانی این گونه به زیستگاههای تاریخیشان، چالشی جدی و مهم در روند احیای گوزن زرد محسوب میشد.
بازگشت گوزن زرد به زیستگاه تاریخی
حدود دو سال پیش، نخستین گروه از گوزنهای متولدشده در یکی از سایتهای پرورش، پس از گذراندن مراحل لازم برای بازوحشیسازی، در زیستگاه اصلی خود در مناطق دز و کرخه آزاد شدند. این اقدام بهعنوان یک نقطه عطف در پروژه احیای گوزن زرد ایرانی محسوب میشود، چراکه موفقیت واقعی زمانی اثربخش است که این حیوانات رهاشده بتوانند در حیات وحش دوام بیاورند و از همه مهمتر، تولیدمثل نمایند.
سال گذشته، تصاویر زاده شدن گوزن زرد در زیستگاه طبیعی به ثبت رسید؛ گوسالهای که تولدش نمایانگر آن بود که گوزن زرد پس از سالها دوباره توانسته است چرخه طبیعی زندگی را در زیستگاه تاریخیاش از سر بگیرد. امسال نیز یک گوزن زرد آبستن در این ناحیه دیده شده است؛ نشانهای دیگر از این که روند احیای این گونه در طبیعت میتواند به مرحلهای پایدارتر وارد شود.
بر اساس گفتههای طاهره صفایی - معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیط زیست - پروژه احیای گوزن زرد، کار دشوار و چندوجهی است و تنها رهاسازی چند رأس حیوان در طبیعت کافی نیست. یکی از مهمترین اجزای این فرآیند، همراهسازی جوامع محلی است.
در همین راستا، انجمن «شیردال» به مدت تقریباً ۱۲ سال در زیستگاه گوزن زرد با جامعه محلی همکاری کرده است؛ اقدامی که به تدریج نگرش مردم منطقه به این گونه را تغییر داد و در روز رهاسازی گوزنهای زرد، مراسمی به نام «جشن گوزن زرد» برگزار گردید که شیوخ عرب و مردم محلی در آن حضور داشتند.
این تعامل از آن رو اهمیت دارد که بقا گوزن زرد در حیات وحش فقط به حفاظت فیزیکی وابسته نیست. زمانی میتوان به آینده یک جمعیت دوباره معرفیشده اطمینان داشت که مردم محلی نیز خود را بخشی از برنامه حفاظت بدانند و نسبت به این گونه احساس تعلق کنند.
چهار تولد تازه گوزن زرد در کرخه
در خوزستان، نشانههای خوشبینانه دیگری از استمرار این روند دیده شده است. سید عادل مولا - معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان - از تولد چهار رأس گوزن زرد ایرانی در پارک ملی کرخه از اوایل سال ۱۴۰۵ خبر داده است.
پارک ملی کرخه با جنگلهای پده و گز و وجود منابع آب دائمی، بهعنوان یکی از زیستگاههای مهم در جنوب غرب کشور شناخته میشود و شرایط خوبی برای زیست گونههای ارزشمندی چون گوزن زرد فراهم آورده است.
تولد چهار گوساله در این منطقه تنها خبری از افزایش تعداد این حیوانات نیست، بلکه از دید حفاظتی، نشانهای است از اینکه گوزنهای زرد رهاشده یا احیاشده در زیستگاههای طبیعی در حال سازگاری با محیط و وارد شدن به چرخه طبیعی زادآوری هستند.
گوزن زرد ایرانی پیش از این در نواحی جنوبی و غربی کشور پراکندگی داشت، اما تخریب زیستگاه، شکار بیرویه و کاهش منابع غذایی بهشدت بر جمعیت آن اثر گذاشت و این گونه را در معرض خطر انقراض قرار داد.
اکنون با اجرای برنامههای احیایی و نظارتهای میدانی، شواهدی از زادآوری این گونه در زیستگاههای طبیعی کسب شده است؛ رویدادی که میتواند راه را برای بازگشت جمعیتهای پایدار گوزن زرد به طبیعت هموار کند.
از تکثیر تا بازوحشیسازی
در کنار جمعیتهای طبیعی، برنامههای تکثیر و نگهداری نیز همچنان در حال اجراست. در خوزستان، با امضای تفاهمنامهای با شرکت کشت و صنعت کارون، طرح تکثیر و نگهداری گوزن زرد در مرکز احیا و تکثیر این مجموعه ادامه دارد و امسال نیز در این مکان زادآوری ثبت شده است.
چنین جمعیتهایی میتوانند بهعنوان پشتیبانی برای برنامههای رهاسازی در آینده مورد استفاده قرار گیرند، البته رهاسازی به تنهایی پایان کار نیست و پیش از آن باید ظرفیت زیستگاه، منابع آب و علوفه، تهدیدهای موجود و توان حفاظتی منطقه به دقت مورد بررسی قرار گیرد.
به همین دلیل، پژوهشهای تخصصی برای رهاسازی و احیای جمعیت گوزن زرد در زیستگاههای طبیعی خوزستان نیز در دست اقدام است.
گوزن زرد در مسیر بازگشت به زاگرس
این تلاشها تنها به خوزستان محدود نمیشود. در فارس نیز پروژه احیای گوزن زرد ایرانی در منطقه شکار ممنوع روشنکوه شهرستان سرچهان در مرحله آمادهسازی برای اجرا قرار دارد.
مطالعات امکانسنجی این پروژه از سال گذشته آغاز گردیده و لیلا تاجگردون - مدیرکل حفاظت محیط زیست فارس - به تازگی با حضور در منطقه، شرایط ظرفیتهای حفاظتی و زیرساختهای لازم را بررسی کرده است.
شامل مواردی از جمله منابع آب، سامانههای عرفی، شرایط زیستگاهی و امکانات موجود، از جمله عوامل بررسی شده در این بازدید بوده است و لیست نیازهای حفاظتی، پایشی، آموزشی و تجهیزاتی منطقه جهت اجرای پروژه تهیه گردیده است.
هدف از این طرح، بازگرداندن گوزن زرد ایرانی به طبیعت زاگرس و تقویت جمعیت این گونه است. انتخاب روشنکوه نیز بر اساس مطالعات کارشناسی و ارزیابی ظرفیتهای اکولوژیک و شرایط حفاظتی و توان منطقه برای حمایت از این گونه انجام شده است.
با این حال، بازگرداندن گوزن زرد به زاگرس تنها به انتقال چند رأس حیوان محدود نمیشود. تأمین زیرساختهای حفاظتی، مشارکت جوامع محلی و نظارت مستمر و تخصصی، سه عنصر کلیدی موفقیت این پروژه هستند.
یک مسیر طولانی برای نجات گوزن زرد
تاریخچه گوزن زرد ایرانی، تجسمی از این واقعیت است که نجات یک گونه در معرض انقراض، پروژهای چندساله و حتی چنددههای است؛ گونهای که زمانی فقط ۱۲ رأس از آن یافت شده و تصور میشد دیگر در طبیعت ایران موجود نیست، حالا در چندین سایت برای تکثیر و حتی در زیستگاههای طبیعی رهاسازی و زادآوری میکند.
با این حال، هنوز نمیتوان پرونده نجات گوزن زرد را بهطور کامل بستهشده دانست. افزایش جمعیت در سایتهای تکثیر با احیای یک گونه در حیات وحش تفاوت قابل توجهی دارد، و موفقیت نهایی زمانی قابل تحقق است که جمعیتهای وحشی بدون وابستگی مداوم به انسان، در زیستگاههای طبیعی خود جان بگیرند و زادآوری کنند.
در این میان، همکاری میان سازمانهای مختلف، افزایش حفاظت، درگیر شدن جوامع محلی، فراهمآوری منابع آب و غذا، و مقابله با تهدیدهای زیستگاهی و استمرار پایشهای علمی میتواند تعیینکننده باشد.
گوزن زرد ایرانی حالا پس از سالها، مجدداً در حال بازپسگیری جای خود در طبیعت ایران است؛ از کرخه و دز گرفته تا برنامههای آینده در زاگرس. تولد گوسالههای این گونه در طبیعت شاید کوچک به نظر برسد، اما برای گونهای که زمانی «بهطور کامل منقرضشده» تصور میشد، میتواند نویدبخش آغاز دوباره امید باشد.
انتهای پیام