راه‌آهن ایران؛ مسیری که به مقصدی برای گردشگری بدل گشته است

همشهری آنلاین، راحله عبدالحسینی : راه‌آهن سراسری ایران به‌عنوان بیست و پنجمین میراث فرهنگی ملموس و نخستین میراث صنعتی ایران به ثبت جهانی یونسکو رسید؛ مسیری که ابتدا صرفاً برای جابه‌جایی طراحی شده بود و به تدریج بخشی از تجربه سفر گشت.

مسیر، بخشی از تجربه سفر

ابتدا قطارها برای نقل و انتقال مسافران و کالاها راه‌اندازی شدند، اما به مرور زمان قطارهای گردشگری به واسطه‌ای فراتر از جابه‌جایی بدل شدند و خود مسیر، زیرساخت‌های ریلی، ایستگاه‌ها و مناظر اطراف نیز به عنصری از تجربه سفر بدل گردیدند و این پدیده جدیدی به نام قطار گردشگری به وجود آمد. در گردشگری ریلی، مقصد تنها شهری نیست که در آن ایست停 می‌کنیم؛ در بسیاری موارد، خود قطار و مسیری که مسافر در آن سفر می‌کند، به محور توجه تبدیل می‌شود.

• بیشتر بخوانید:۴ خط آهن شگفت‌انگیز که در میراث جهانی یونسکو ثبت شدند

قطارهای گردشگری از سال ۱۳۹۶ با هدف افزایش تجربه مسیر و بازدید از جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی محوطه‌های واقع در مسیر آغاز به کار کردند. برخی از این قطارها مسیر مشخصی دارند و برخی دیگر به مناسبت‌های خاص و رویدادهای فرهنگی به‌صورت موردی راه‌اندازی می‌شوند؛ نظیر قطارهای مرتبط با جشنواره آش زنجان، پویانمایی همدان و بزرگداشت عطار و خیام. در سفر با قطار گردشگری، مسافران امکان پیاده شدن در ایستگاه‌های مختلف را دارند و می‌توانند از مکان‌های تاریخی، بازارچه‌های محلی و جاذبه‌های مسیر بازدید کنند. پدیده گردشگری ریلی به همراه خود قطارهای گردشگری، دهکده‌های گردشگری و موزه‌های راه‌آهن را به ارمغان آورده است.

تولد قطارهای گردشگری

در پرونده ثبت جهانی یونسکو، مسیرهایی مانند تهران ـ سوادکوه، گرگان ـ بندرترکمن و اهواز ـ اندیمشک به واسطه جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی مشخص شده‌اند و ایستگاه‌های اصلی نیز به عنوان نقاط مرکزی ارائه خدمات گردشگری لحاظ گردیده‌اند.
مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، به همشهری می‌گوید: «یکی از محبوب‌ترین قطارهای گردشگری، تهران ـ شیرگاه است که به‌صورت هفتگی حرکت می‌کند. تابستان امسال این قطار یکی از پرمخاطب‌ترین مسیرها بوده و تقاضا برای استفاده از آن به طرز چشمگیری افزایش یافته است.»

مصطفی فاطمی توضیح می‌دهد: «یکی از ویژگی‌های بارز قطار گردشگری این است که مسیر سفر نیز بخشی از تجربه گردشگری است و مسافران از مناظر زیبا بهره‌مند می‌شوند.»
او به مسیرهای قطار گردشگری در کشور اشاره می‌کند و می‌گوید: «تعداد این مسیرها متفاوت است و در حال حاضر مسیرهای شیرگاه، رشت و همدان فعال هستند. علاوه بر این، در مسیرهای مذهبی نیز قطار گردشگری خراسان وجود دارد که در حال حاضر متوقف است. قبل‌تر نیز مسیر مثلث طلایی گردشگری و یک مسیر دیگر در محور غرب کشور وجود داشت که اکنون متوقف شده‌اند.»

۳ محصول گردشگری که قطار به ارمغان آورد

راه‌آهن محصولات گردشگری فراوانی به ارمغان آورده است، به جز خود قطارهای گردشگری که نخستین محصول این نوع حمل‌ونقل به شمار می‌روند، باید به زودی شاهد راه‌اندازی دهکده‌های گردشگری در مسیرهای راه‌آهن نیز باشیم. مهرداد رضازاده، مدیرکل راه‌آهن شمال، از آغاز مطالعات برای ایجاد ۱۱ دهکده گردشگری در محدوده قطارهای گردشگری خبر می‌دهد.
علاوه بر دهکده‌ها، موزه‌ها نیز در کنار این مقاصد گردشگری پیش‌بینی شده‌اند. یکی از جلوه‌های جذاب گردشگری ریلی، امکان بازدید گردشگران از موزه‌های متعلق به تاریخ راه‌آهن است؛ جایی که بخش‌هایی از تاریخ راه‌آهن به کمک اسناد، ابزارآلات، تجهیزات، واگن‌ها و ساختمان‌های تاریخی ایستگاه‌ها به نمایش گذاشته می‌شود.
در حال حاضر، یک ساختمان در ایستگاه شیرگاه برای این منظور آماده شده و این موزه قرار است به بازگو کردن بخشی از تاریخ و یادگاری‌های راه‌آهن شمال بپردازد.
پیش‌تر نیز اقداماتی برای راه‌اندازی موزه‌ها انجام شده بود؛ مقدمات تأسیس موزه راه‌آهن زاگرس در اندیمشک در سال ۱۳۹۶ آغاز شد که هدف آن جمع‌آوری و نمایش عکس‌ها، اسناد، ادوات و تجهیزات قدیمی راه‌آهن بود. موزه راه‌آهن مشهد نیز انواع تجهیزات فنی، ابزارهای مورد استفاده کارمندان و مدل‌های مختلف تجهیزات و وسایل ریلی را به نمایش گذاشته است. در حال حاضر، طرح تأسیس موزه‌ای در ایستگاه تاریخی گدوک نیز در دست بررسی است. همچنین در تهران، برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی موزه بزرگ راه‌آهن در حال اجراست.

راه‌آهن سراسری ایران

• آغاز احداث: ۱۳۰۶ ه. ش.

• مدت عملیات: ۱۱ سال

• پل‌های بزرگ: ۱۷۴

• پل‌های کوچک: ۱۸۶

• تونل‌ها: ۲۲۴

• طول: ۱۳۹۴ کیلومتر

• ثبت در یونسکو: ۲۰۲۱ میلادی