پرورش ثروت در دامنههای زاگرس؛ انتظار بادام کرمانشاه برای صنایع تبدیلی
خبرگزاری مهر - گروه استانها- کوثر یاوری: تغییرات اقلیمی و افت نزولات جوی در سالهای اخیر، کشاورزی را به سمت انتخاب شیوههای کشت مقاوم و بهینه آب هدایت کرده است. در این راستا، درخت بادام به عنوان نماد مقاومتی در برابر شرایط نامساعد، به یکی از محصولات کلیدی باغی در استان کرمانشاه تبدیل شده است. شرایط کوهستانی، زمستانهای سرد و ذخیره مطلوب رطوبت در خاکهای این منطقه، فرصتی عالی برای گسترش باغات دیم فراهم کرده بهطوری که امروزه گستره وسیعی از شیبها و دشتهای استان زیر سایه درختان بادام قرار گرفته است.
کرمانشاه با برخورداری از اقلیمی نیمهخشک و مدیترانهای، به عنوان یکی از بهترین مناطق کشور برای کشت بادام شناخته میشود. وسعت این ظرفیت به حدی است که شهرستانهایی نظیر روانسر، دالاهو، جوانرود، صحنه، کنگاور، اسلامآباد غرب، هرسین، سنقر و حتی خود کرمانشاه به مراکز اصلی ایجاد این باغات تبدیل شدهاند. در سالهای اخیر، تغییر رویکرد باغداران به سمت کشتهای غیرنیازمند به آبیاری غرقابی و تأسیس باغات دیم، بیانگر یک بلوغ در مدیریت منابع آب در کشاورزی است. این روش به درختان این امکان را میدهد که با تکیه بر بارشهای آسمانی و ذخیره رطوبت در لایههای عمیق خاک، محصولی با کیفیت و اقتصادی تولید نمایند.
با این حال، مسیر تولید بادام فاقد چالش نبوده است. سرمای دیررس بهاره همیشه به عنوان تهدیدی جدی برای شکوفههای زودرس بادام به حساب میآید. با این حال، تغییر از ارقام بومی و سنتی به ارقام تجاری و «دیرگل» مانند شاهرود ۷ و ۱۲ و همچنین رقم تونو، به عنوان یک خط دفاعی مؤثر در برابر یخبندانهای بهاره عمل کرده است. این تغییر راهبردی، به همراه سازگاری بالای این ارقام با اقلیم کرمانشاه، ریسک تولید را به حداقل رسانده و بشارتدهنده برداشت محصولی باثبات در سالهای آینده است.
هرچند که دستیابی به بهرهوری اقتصادی منحصر به گسترش سطح زیر کشت یا انتخاب ارقام مناسب نیست؛ بلکه هنر مدیریت باغ، از تغذیه صحیح و هرس علمی گرفته تا مبارزه بیامان با آفات نظیر «زنبور مغزخوار بادام»، عناصر اصلی موفقیت در این حوزه محسوب میشوند. تداوم این رویکرد میتواند کرمانشاه را به یکی از قطبهای بلامنازع تولید بادام در کشور بدل کند.
تولید ۱۲ هزار تن بادام با بارشهای مطلوب
رحمان فیضقربانی در گفتوگو با خبرنگار مهر، به تحولات مثبت در حوزه باغبانی استان اشاره کرد و گفت: در حال حاضر، سطح زیر کشت باغات بادام در استان کرمانشاه به حدود ۵۵۰۰ هکتار رسیده است و با توجه به شرایط مناسب آبوهوایی، پیشبینی میشود در سال جاری بیش از ۱۲ هزار تن محصول از این سطح برداشت شود.
وی با تأکید بر اینکه به جز مناطق معدود گرمسیری، تقریباً تمام نقاط استان برای توسعه این محصول مستعد هستند، افزود: شهرستانهای روانسر، کرمانشاه و دالاهو پیشرو در سطح زیر کشت در استان هستند. خوشبختانه امسال به دلیل توزیع مناسب بارشها و عدم وقوع سرمازدگی شدید، شاهد افزایش قابل توجهی در تولید نسبت به سال گذشته خواهیم بود.
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه تصریح کرد: در طی پنج سال اخیر، با تمرکز بر مدیریت منابع آب، بیش از ۸۰ درصد باغات نوین بادام در استان به صورت دیم شکل گرفتهاند که کیفیت و عملکرد بسیار مناسبی دارند. در این باغات، استفاده از ارقام دیرگل مانند شاهرود ۷ و ۱۲ و رقم تونو که بهترین سازگاری را با اقلیم منطقه دارند، در دستور کار قرار گرفته است که این امر منجر به عدم ثبت خسارت سرما در بهار امسال شد.
صادرات بادام کرمانشاه به بازارهای همسایه
فیضقربانی درباره اقدامات ترویجی برای حفظ سلامت باغات گفت: زنبور مغزخوار بادام، خطرناکترین آفت این باغات محسوب میشود که با برگزاری دورههای آموزشی، روشهای مبارزه ترکیبی برای آن به باغداران آموزش داده شده است.
وی در پایان اشاره کرد: بهرهوری باغات استان در سطح مناسبی قرار دارد و محصول تولیدی کرمانشاه علاوه بر تأمین نیاز داخلی، به سایر استانها و کشورهای همجوار نیز صادر میشود. توسعه باغات دیم با تأکید بر ارقام دیرگل و کمآببر همچنان جزء سیاستهای اصلی ما در سالهای آینده خواهد بود.
عبور از خامفروشی با توسعه زنجیره ارزش و صنایع تبدیلی
عیسی ارجی، عضو هیئتعلمی گروه علوم و مهندسی باغبانی دانشگاه رازی، در گفتوگو با خبرنگار مهر، با بیان دقیق پتانسیلهای اقلیمی و علمی استان کرمانشاه برای توسعه باغات بادام، اظهار کرد: درخت بادام به دلیل ریشههای عمیق و سازگاری بالا با اقلیمهای نیمهخشک و مدیترانهای، یکی از مقاومترین گونههای باغی در برابر تنشهای آبی است. بررسیهای علمی نشان میدهد که بیش از ۸۰ درصد مساحت استان کرمانشاه، بخصوص در ارتفاعات ۱۲۰۰ تا ۲۰۰۰ متری از سطح دریا از خاک عمیق و زهکشدار برخوردار بوده و برای احداث باغات دیم و آبی بادام مناسب هستند.
وی در ادامه به آمار درخشان تولید در استان اشاره کرد و افزود: در حال حاضر از حدود ۳۵۰۰ هکتار باغ بادام استان، بیش از ۲۰۰۰ هکتار آن به شیوه دیم کاشته شده است. ثبت عملکرد ۲۲۰۰ کیلوگرم در هکتار برای باغات آبی و ۱۱۰۰ کیلوگرم برای باغات دیم، نشاندهنده توجیه اقتصادی فوقالعاده این محصول در مقایسه با کشتهای دیم متداول میباشد و پیشبینی تولید ۸۵۰۰ تن بادام در سال جاری، گواهی روشن بر این ادعا است.
عبور از کابوس سرمازدگی با ارقام دیرگل و مدیریت ترکیبی
این استاد دانشگاه یکی از چالشهای دیرینه بادامکاران را سرمای دیررس بهاره دانست و تصریح کرد: تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر، بروز پدیده سرمازدگی را افزایشی کرده است؛ با این حال، کلید حل این مشکل در تغییر از باغات سنتی به ارقام تجاری، خودبارور و «دیرگل» مانند شاهرود ۷، شاهرود ۱۲، تونو و سوپرنوا نهفته است. این ارقام با تأخیر در گلدهی، از خطر سرمای بهاره به خوبی عبور میکنند و ریسک تولید را به حداقل میرسانند.
ارجی همچنین به غفلت برخی باغداران در مدیریت آفات و بیماریها انتقاد کرد و گفت: زنبور مغزخوار بادام، چوبخوارها، کنهها و بیماریهایی مانند شانکر باکتریایی به طور مداوم باغات این استان را تهدید میکنند و بیتوجهی یک باغدار به کنترل مشکلات میتواند سایر باغات همجوار را نیز آلوده کند. سمپاشی بیهدف راهکاری مؤثر نیست؛ بلکه لازم است تقویم مبارزه ترکیبی و استفاده از تلهها در فصول پاییز و زمستان، و هرس اصولی برای ایجاد تعادل رویشی و تهویه مناسب در تاج درختان انجام شود.
وی همچنین بر اهمیت تغذیه درختان تأکید و افزود: انجام مستمر آزمون خاک و تجزیه برگ، پیشنیاز باغداری نوین است. اجرای چالکود در زمستان، محلولپاشیهای بهاره و بهرهگیری از سیستمهای جمعآوری رواناب در باغات دیم تأثیر مثبتی در درشتشدن مغز، کاهش خالی بودن و ارتقای کیفیت محصول نهایی دارد.
توسعه زنجیره ارزش؛ محور مقابله با خامفروشی دلالان
عضو هیئتعلمی دانشگاه رازی در ادامه مصاحبه خود، اقتصاد مبتنی بر خامفروشی را نقطه ضعف باغبانی استان خواند و بیان کرد: متأسفانه بخش عمدهای از دسترنج سالانه باغداران ما، بلافاصله بعد از پوستگیری سبز به صورت فلهای و با قیمت پایین توسط واسطهها خریداری و از استان خارج میشود. برای پایان دادن به این رویه زیانآور و دستیابی به ارزش افزوده واقعی، نیاز به تدوین و اجرای «برنامه جامع زنجیره ارزش بادام» داریم.
وی نخستین گام در این مسیر را سازماندهی کشاورزان دانسته و تأکید کرد: باید با ایجاد «تعاونیهای تخصصی بادامکاران»، قدرت چانهزنی کشاورزان کوچک را بالا برد. در گام بعدی، نهادهای اجرایی باید با اعطای تسهیلات هدفمند، بستر را برای تأسیس کارگاههای کوچکمقیاس پوستکنی، شکستن، سورتینگ لیزری و اندازهگیری مغز در مراکز تولید روستاها فراهم آورند. همچنین، احداث انبارهای استاندارد و سردخانههای کنترل رطوبت، به جلوگیری از فساد اسیدهای چرب بادام کمک کرده و باغدار را از فروش اجباری و زودهنگام محصولات بینیاز خواهد کرد.
ارجی در پایان با اشاره به بازارهای تشنه داخلی و خارجی، تأکید کرد: هممرزی کرمانشاه با عراق و وجود صنایع عظیم شیرینیپزی سنتی در خود استان مانند کارگاههای تولید نانبرنجی و کاک، فرصتهای بینظیری برای ایجاد مدل «کشاورزی قراردادی» فراهم کرده است. با ثبت نشان جغرافیایی و برندسازی محکم تحت عنوان «بادام زاگرس»، میتوان محصولات فرآوری شده، از جمله پودر، خلال، بادام طعمدار و حتی روغن بادام را با بستهبندیهای نوین و ارزش افزوده چندبرابری به بازارهای صادراتی عرضه کرد و چهره اقتصاد روستایی کرمانشاه را به معنای واقعی دگرگون کرد.
توسعه روزافزون باغات بادام در استان کرمانشاه و دستیابی به رکوردهای چشمگیر تولید، افقهای روشنی برای شکوفایی اقتصاد روستایی و ارزآوری به ارمغان آورده است. با این حال، ادامه این مسیر امیدوارکننده و قطع دست واسطهها نیازمند عزم جدی مسئولان برای حمایت مالی از تعاونیهای کشاورزی و احداث شهرکهای تخصصی فرآوری است تا ارزش افزوده و ثروت واقعی این طلای سفید، به جای خروج خام از مرزها، مستقیماً به جیب کشاورزان زحمتکش زاگرسنشین سرازیر شود.