کیهان در نهایت تأیید کرد: رونق فرزندآوری تنها با تزریق مالی و مرخصی حاصل نمیشود/ بیایید از تجربیات نروژ بهره بگیریم
طبق گزارش خبرآنلاین، روزنامه کیهان به تازگی اعلام کرده است که دبیر ستاد ملی جمعیت کشور از کاهش 8.9 درصدی نرخ زاد و ولد در سال 1404 نسبت به سال 1403 خبر داده است. کاهش در زاد و ولد و بحران جمعیت موضوعی است که به عنوان یک زنگ خطر جدی در بسیاری از کشورهای جهان به گوش میرسد. پیشبینیها نشان میدهد که برای نخستین بار تاریخ، نرخ زاد و ولد جهانی امسال به زیر سطح لازم برای حفظ جمعیت خواهد رسید. براساس آمار، نرخ باروری در ایران در سال 2025 به رقم 1.35 خواهد رسید که نشاندهنده افزایش سن جمعیت کشور است. به همین دلیل، اجرای اقدامات پیشگیرانه در این زمینه «ضروری» به نظر میرسد.
بسیاری از افراد بر این باورند که مشکلات اقتصادی چون تورم، بیکاری و قیمتهای بالای مسکن تنها دلایل کاهش تمایل به فرزندآوری هستند. بدون تردید، این عوامل تأثیرگذارند، اما کاهش بحران جمعیت تنها به یک عامل مربوط نیست و این یک اشتباه استراتژیک محسوب میشود. تجربه دو دهه اخیر در سیاستهای جمعیتی کشورهای مختلف نشان میدهد که فرضیه «افزایش حمایت مالی برابر با افزایش زاد و ولد» عملاً به موفقیت نرسیده است. در واقع، گفتمان رایج در سیاستگذاری جمعیتی بسیاری از کشورها بر این اساس است که مشکلات اقتصادی و کمبود حمایتهای دولتی عامل اصلی کاهش زاد و ولد محسوب میشود. لذا، راهحل طبیعی شامل ایجاد سرمایهگذاریهای حمایتی نظیر تقویت مرخصی والدین، یارانههای فرزند و تسهیل شرایط دسترسی به مسکن بهنظر میرسد. با این حال، تجربه نروژ، که یکی از پیشروترین کشورهای جهان در حمایت از خانوادهها محسوب میشود، این فرض را به چالش میکشد.
نروژ؛ آزمایشگاه گرانقیمت برای نظریهای ناکام
نروژ به عنوان یکی از بهترین مکانها برای فرزندآوری شناخته میشود. سیستم حمایت از خانواده در این کشور بهقدری جامع است که بسیاری از سرزمینها آن را به عنوان الگوی خود انتخاب کردهاند. برخی از این سیاستها عبارتند از:
مرخصی والدین: والدین در نروژ از 12 ماه مرخصی کامل با حقوق برای هریک از فرزندان بهرهمند میشوند و پس از آن یک سال مرخصی اضافی برای هر یک از والدین در نظر گرفته میشود. همچنین، تخصیص ۱۵ هفته مرخصی اختصاصی به پدران، نروژ را به یکی از پیشتازان تقسیم مسئولیتهای والدین تبدیل کرده است.
مهدکودک همگانی و ارزان: از سال ۲۰۰۸، حق دسترسی به مهدکودک برای تمام کودکان بالای یک سال در نروژ تصویب شد و دولت با ارائه یارانههای فراوان، امکان توازن کار و زندگی خانوادگی را برای زنان و مردان فراهم کرده است. به همین دلیل، اکنون بیش از 97 درصد کودکان سه تا پنج سال در نروژ در مهدکودکها مشغول به تحصیل هستند.
کمکهای نقدی مادامالعمر: تا 18 سالگی کودک، خانوادهها از کمکهای دولتی بهرهمند میشوند و حمایتهای ویژهای نیز برای والدین زیر 30 سال در نظر گرفته شده است که شامل کمکهزینه ۲۵ هزار کرون برای ارتقاء سطح معیشت خانواده میشود.
اما با وجود تمام این تسهیلات، نرخ باروری در نروژ از ۱.۹۸ فرزند به ازای هر زن در سال ۲۰۰۹ به ۱.۴۴ در سال ۲۰۲۴ کاهشی 30 درصدی را نشان میدهد. در سال ۲۰۲۳، نرخ ۱.۴۰ نیز ثبت شد که پایینترین سطح در تاریخ نروژ به شمار میرود. به عبارت دیگر، نروژ با صرف هزینه بیشتری از هر کشور دیگری برای تشویق فرزندآوری، یکی از شدیدترین افتهای زادآوری در میان کشورهای توسعهیافته را تجربه کرده است.
اسکاندیناوی، شکست در سیاستهای حمایتی
حقیقت این است که تمامی کشورهای حوزه اسکاندیناوی با اینکه صاحب پیشرفتهترین سیستمهای حمایت از خانواده در دنیا هستند، با کاهش قابل توجه در زادآوری مواجه شدهاند. به عنوان نمونه، نرخ باروری در فنلاند در سال 2024 نسبت به سال 2010 با کاهشی 33 درصدی روبرو بوده است. سوئد نیز در همین بازه زمانی شاهد کاهش 28 درصدی نرخ باروری بود. دانمارک هم در سال 2024 با نرخ زادآوری 1.46، نسبت به سال 2010 کاهشی 22 درصدی را نشان میدهد.
این ارقام حاکی از آن است که مدلی که کشورهای اسکاندیناوی با وجود شهرتشان به عنوان نمونههای موفق سیاستهای حمایتی در اختیار دارند، در افزایش نرخ زاد و ولد توانایی نداشته است. آمارها نمایانگر آن است که نرخهای باروری در تمام کشورهای اسکاندیناوی از اواسط دهه 1960 بهطور پیوسته کاهش یافته و در سالهای 2023 و 2024 به حداقلهای تاریخی رسیده است. نکته جالبتر، کاهش نرخ زاد و ولد در میان گروه سنی جوانان ۲۰ تا ۳۰ ساله است. گزارش کمیته بررسی نرخ زاد و ولد نروژ تأکید میکند که عامل اصلی کاهش نرخ باروری در نروژ در 15 سال گذشته این است که جوانان در دهه بیست زندگی خود فرزند کمتری به دنیا میآورند. سن میانگین مادران برای اولین زایمان از ۲۸ به ۳۰ سال و پدران از ۳۱ به ۳۲ سال افزایش یافته است.
چرا پول و مرخصی کافی نیست؟
در واقع، با آنکه نروژ یکی از ثروتمندترین کشورهای دنیا به حساب میآید، اما حمایتهای مالی دولتی نتوانسته مانع کاهش شدید نرخ زاد و ولد شود که نشان میدهد این مشکل ریشههای عمیقتری دارد. «ادراک ذهنی افراد از شرایط اجتماعی» به عنوان یکی از موانع کلیدی در افزایش نرخ زاد و ولد شناخته میشود. تحقیقی که در نشریه جینس در سال 2025 منتشر شد، نشان میدهد که با وجود قدرت اقتصادی نروژ، عدم اطمینان نسبت به آینده به عنوان یک عامل اصلی در کاهش مستمر نرخ زاد و ولد مطرح بوده است. این عدم اطمینان مرتبط تنها به درآمد فعلی نیست، بلکه به ادراک ذهنی افراد از آینده شامل مسائلی همچون امنیت شغلی، تورم و هزینههای زندگی متصل است. برخی از دلایل روانی نیز در این زمینه دخالت دارند.
مساله دیگر، افزایش بیرحمانه قیمت مسکن در شهرهای بزرگ نروژ است که به یکی از موانع اصلی فرزندآوری تبدیل شده است. میزان قابلیت خرید مسکن برای خانوادههای دارای فرزند در نروژ از ۳۹ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۱۹ درصد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته که این نشاندهنده کاهش میزان خانهدار شدن زوجین با فرزند است. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی گزارشی در سال 2024 مبنی بر دلایل عدم تمایل به فرزندآوری منتشر کرد که در آن تأکید شده انتخابهای فردی برای بچهدار شدن به عوامل متنوعی بستگی دارد، از جمله امنیت اقتصادی و مالی، هزینههای پرورش کودک و هنجارهای اجتماعی. همچنین افزایش درصد مشارکت زنان در بازار کار، هزینههای باروری را افزایش داده است. نروژ نشان میدهد که ریشههای بحران باروری بسیار فراتر از مشکلات اقتصادی بوده و به تغییرات عمیق فرهنگی، روانشناختی و ساختاری مرتبط است.
به عنوان مثال، سبک زندگی و ارزشهای اجتماعی در نروژ تغییرات گستردهای داشتهاند. تحقیقات مؤسسه جمعیتشناسی ماکس پلانک نشان میدهد که امروزه بسیاری از جوانان در نروژ بچهدار شدن را به عنوان مهمترین هدف زندگی خود نمیدانند و بیشتر به پیشرفت شغلی، سفر، تفریحات و زندگی شخصی خود اهمیت میدهند. همچنین، از جنبه روانشناختی، والدگری فشرده (Intensive Parenting) یکی از جدیترین چالشهای غیرمادی است که خانوادهها با آن روبرو هستند. والدگری فشرده به معنای سبکی از فرزندپروری است که در آن والدین به جای پیروی از شیوههای سنتی، زمان، احساسات و منابع بیشتری را صرف فرزندان خود میکنند و خود را متعهد به تمامی امور مرتبط با فرزند میدانند. بالا رفتن توقعات از نقش پدر و مادری به یک مانع بزرگ روانی برای بچهدار شدن تبدیل شده است. سایر دلایل کاهش زاد و ولد شامل تشکیل دیرهنگام خانواده، نگرانیهای ناشی از زایمان، باورهای غلط اجتماعی، تغییر در اولویتهای زندگی، فردگرایی و خودمحوری، تغییر هنجارهای اجتماعی و گریز از مسئولیتپذیری است؛ مسائلی که بیشتر از مشکلات اقتصادی، در ادراکات نادرست فرد از زندگی اجتماعی ریشه دارند.
چراهحل چیست؟
الگوی کشورهای حوزه اسکاندیناوی با وجود تمام دستاوردهایش در زمینه رفاه خانواده، نتوانسته است از سقوط شدید نرخ باروری جلوگیری کند. ریشههای بنبست در تغییرات عمیقتری نهفته است که شامل: تغییر در اولویتهای زندگی، انفجار انتظارات از نقش والدین، نااطمینانی فکری نسبت به آینده و مسائل هنجاری و اجتماعی میشود. همانطور که در مورد نروژ مشاهده شده، مسایل ذهنی، ادراکی و هنجاری در جامعه به عنوان دلایل کاهش نرخ زاد و ولد به شمار میروند. نروژ و دیگر کشورهای اسکاندیناوی به روشنی به ما یادآوری میکنند که حمایتهای دولتی و رفاه اقتصادی، هرچند ضروری هستند، اما به هیچ وجه کافی نیستند و این یک درس تلخ برای ایران است که هنوز در مراحل ابتدایی سیاستگذاری جمعیتی قرار دارد و فرصتی بینظیر برای دوری از آزمون و خطاهای پرهزینه به شمار میرود. اگر نرخ باروری در ثروتمندترین و حمایتگرترین کشورهای جهان کاهش مییابد، باید بپذیریم که بحران جمعیت ریشهای عمیقتر در تغییر نگرشها، اولویتهای زندگی، ترس از آینده و تعریف جدید هویت والدینی دارد.
17302