رایانش کوانتومی به عرصه بانکداری ایران گام می‌نهد

بر اساس گزارش خبرگزاری خبرآنلاین و با استناد به اطلاعات دریافتی از مرکز ارتباطات و اطلاع‌رسانی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، دگرگونی‌های چشمگیر در عرصه فناوری‌های کوانتومی و پیشرفت‌های همزمان در زمینه‌های رایانش و رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، بر افق جدیدی در تأمین امنیت، تاب‌آوری و توسعه زیرساخت‌های دیجیتالی افزوده است. نظام بانکی و پولی، به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های حیاتی و اساسی کشور، از یک سو با پتانسیل‌های فناوری‌های کوانتومی در عرصه‌هایی همچون بهینه‌سازی، تحلیل داده و مدیریت ریسک مواجه است و از سوی دیگر، ناگزیر است که خود را برای خطرات بلندمدت ناشی از پیشرفت رایانش کوانتومی و تأثیر آن بر روش‌های مرسوم رمزنگاری آماده نماید.

در این راستا، نیاز به توسعه سخت‌افزارهای مرتبط با رایانش کوانتومی، الگوهای کوانتومی و هیبرید کوانتومی-کلاسیکی، یادگیری ماشین کوانتومی، توسعه استانداردهای رمزنگاری پساکوانتومی، توجه به ریسک «ذخیره‌سازی فعلی و رمزگشایی در آینده» (Harvest Now, Decrypt Later)، و شکل‌گیری برنامه‌های انتقال به پساکوانتومی در زیرساخت‌های حساس، اهمیت و ضرورت آغاز اقدام‌های تحقیقاتی، آزمایشگاهی و اجرایی در این زمینه را چند برابر کرده است.

در پی شرایط مذکور، بنیاد ملی علم ایران به همکاری ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک دعوت می‌نماید تا اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی پیشنهادات پژوهشی و فناورانه خود را در قالب این فراخوان ارائه کنند.

هدف از این فراخوان، گسترش ظرفیت علمی و فناورانه کشور برای بهره‌برداری منطقی از رایانش کوانتومی در مسائل مالی، افزایش آمادگی نظام بانکی در برابر تهدیدات کوانتومی، توسعه و ارزیابی رمزنگاری پساکوانتومی و بررسی کاربردهای هدفمند QKD و فراهم نمودن مسیر انتقال پژوهش به نمونه‌سازی، پایلوت، استاندارد و محصول می‌باشد.

این فراخوان در پی تفاهم‌نامه‌ای که میان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران جهت پرورش منابع انسانی، پر کردن زنجیره ارزش و عملیاتی‌سازی رمزنگاری پساکوانتومی و فناوری‌های کوانتومی در موضوعات مربوط به پول و بانکداری منتشر شده، اهمیت ویژه‌ای دارد.

ازاین‌رو، طرح‌های منتخب و مورد نیاز برای شبکه پولی و بانکی که با موفقیت به مرحله اتمام برسند، ممکن است در آینده کاربردهای واقعی پیدا کنند. این برنامه فرصتی را فراهم می‌کند تا برای نخستین بار در کشور، فناوری‌های کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی به یکی از مهم‌ترین کاربردهای آن‌ها در مقیاس ملی، یعنی در نظام پولی و بانکی، پیوند بخورد.

حوزه‌های اولویت‌دار

طرح‌های پیشنهادی می‌توانند در یکی از سه محور کلیدی زیر ارائه شوند:

۱- رمزنگاری پساکوانتومی و انتقال زیرساخت‌های بانکی

• بررسی استانداردها و الگوریتم‌های موجود در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی و انواع حملات (مانند حملات کانالی و القای خطا) به آن‌ها
• توسعه روش‌های نوآورانه در رمزنگاری پساکوانتومی به همراه اثبات امنیت محاسباتی
• طراحی نقشه‌راه و معماری برای انتقال به رمزنگاری پساکوانتومی، مطالعه چالش‌های مهاجرت در سامانه‌های موجود، تعامل‌پذیری، زنجیره تأمین و الزامات فنی و امنیتی
• طراحی و توسعه ابزارها، بسترهای آزمایشی، نمونه‌های اولیه و الزامات فنی مورد نیاز برای اجرایی‌سازی PQC در زیرساخت‌های بانکی همراه با ارزیابی کارایی و بنچمارک شامل موارد زیر:

• سیستم‌های احراز هویت و مدیریت دسترسی پساکوانتومی

• سیستم‌های ارتباطی امن-VPN نرم‌افزاری و سخت‌افزاری پساکوانتومی

• فایروال‌های پساکوانتومی

• پیام‌رسان امن پساکوانتومی

• سخت‌افزارهای امنیتی شامل توکن‌های سخت‌افزاری، HSM، TPM و کارت‌های هوشمند پساکوانتومی

• سیستم‌های مبتنی بر ترافیک اینترنت یا شبکه‌های داخلی سازمان‌ها با امنیت پساکوانتومی

• وب سرورها، خدمات تحت وب با تأکید بر خدمات بانکداری الکترونیکی با امنیت پساکوانتومی

• گواهی‌های پساکوانتومی.

• دیگر موضوعات شناسایی شده به تشخیص پژوهشگران فعال در این حوزه در زمینه پولی و بانکی.

۲- رمزنگاری و ارتباطات کوانتومی

• بررسی امکان‌سنجی و کاربرد توزیع کلید کوانتومی (QKD) در ارتباطات مالی و بانکی حساس
• طراحی و ارزیابی معماری‌های ارتباطی کوانتومی و راهکارهای ترکیبی QKD، PQC و رمزنگاری متقارن و مقایسه فنی، امنیتی و اقتصادی QKD با روش‌های مرتبط با رمزنگاری پساکوانتومی
• بررسی عملکرد، امنیت، هزینه‌ها و محدودیت‌های عملیاتی سامانه‌های QKD در شرایط واقعی شبکه
• تحقیق و بررسی استانداردهای موجود در زمینه سامانه‌ها و شبکه‌های ارتباطات کوانتومی و استخراج فرآیند آزمون و تجهیزات مورد نیاز در هر یک از آزمایش‌ها
• توسعه و ارزیابی پایلوت‌ها و روش‌های مدیریت کلید در شبکه‌های کوانتومی
• توسعه سامانه‌های توزیع کلید کوانتومی برای استفاده در حوزه‌های پولی و بانکی و بررسی امنیت و کاربرد آن‌ها
• توسعه زیرسامانه‌های ارتباطات کوانتومی (مانند تولیدکننده اعداد تصادفی کوانتومی) با تمرکز بر کاربرد در حوزه‌های پولی و بانکی به همراه تأیید کاربرد آن‌ها، مقایسه با روش‌های موجود و تأیید برتری آن‌ها
• دیگر موضوعات مرتبط با ارتباطات کوانتومی با استفاده در زمینه پولی و بانکی

۳- کاربردهای رایانش کوانتومی در عرصه مالی و بانکی

• توسعه و ارزیابی الگوریتم‌های کوانتومی و هیبریدی برای کاربردهایی مانند بهینه‌سازی مالی، مدیریت ریسک و تخصیص دارایی‌ها
• بررسی ظرفیت و کاربرد رایانش کوانتومی در زمینه‌هایی همچون شبیه‌سازی مالی، قیمت‌گذاری، اعتبارسنجی و تحلیل سناریوهای اقتصادی، و مسائل مربوط به سیاست‌گذاری پولی
• مقایسه کمّی رویکردهای کوانتومی با روش‌های کلاسیک پیشرفته و ارزیابی توانایی دستیابی به مزیت‌های عملی در مسائل واقعی در حوزه پولی و بانکی
• اجرای الگوریتم‌های کوانتومی و هیبریدی مرتبط با حوزه پولی و بانکی بر روی شبیه‌سازها و یا کامپیوترهای کوانتومی موجود جهانی
• طراحی و توسعه الگوریتم‌های کوانتومی به‌منظور شکستن رمزنگاری‌های پساکوانتومی معرفی شده در اسناد استاندارد
• دیگر موضوعات مرتبط با رایانش کوانتومی با کاربرد در زمینه‌های پولی و بانکی

واجدین شرایط

متقاضیان طرح باید عضوی از هیئت‌علمی دانشگاه یا مؤسسات پژوهشی مجاز به تأیید وزارتین علوم یا بهداشت باشند.

خروجی های مورد انتظار

تولیدات مورد انتظار از طرح‌های ارسالی در زمینه فناوری‌های کوانتومی، بسته به نوع و هزینه طرح، عمدتاً شامل تحقیقات علمی، تولید مقالات معتبر بین‌المللی و ارائه نمونه‌های آزمایشگاهی اولیه خواهد بود.

انتظار می‌رود این طرح‌ها در بازه فناوری‌های آمادگی (TRL) ۱ تا ۴ قرار داشته باشند؛ این بدان معناست که تمرکز اصلی بر ایده‌پردازی علمی، طراحی مفهومی، شناسایی پدیده‌ها، انجام آزمایش‌های تأیید اولیه و تولید نمونه‌های آزمایشگاهی خواهد بود.

با توجه به هدف از فراخوان حاضر در راستای استفاده عملیاتی از فناوری‌های کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی، خروجی‌ها می‌تواند شامل مواردی همچون گزارش‌های علمی و کاربردی، سیستم‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری با بنچمارک و ارزیابی عملکرد و نقشه‌راه مهاجرت نیز باشد.

این رویکرد با توجه به زیرساخت‌های تحقیقاتی موجود در کشور و اهمیت ایجاد دانش بومی و تربیت نیروی انسانی متخصص در زمینه علوم کوانتومی اتخاذ گردیده است. هدف اصلی از این حمایت‌ها در این مرحله، فراهم‌سازی زمینه برای انباشت دانش، ایجاد ظرفیت‌های علمی و پر کردن زنجیره ارزش فناوری کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی است تا در مراحل بعدی امکان حرکت به سمت سطوح بالاتر آمادگی فناوری و به‌کارگیری نتایج فراهم گردد.

بازه زمانی و اولویت‌ها

براساس این فراخوان، متقاضیان می‌توانند طرح‌های پیشنهادی خود را از تاریخ ۱۰ شهریور تا ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ در محورهای تعیین‌شده ارسال نمایند. میزان حمایت مالی از طرح‌ها نیز متناسب با حوزه فناوری، نوع طرح و خروجی متوقع تعیین شده است.

در حوزه رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، طرح‌های پژوهشی، بنیادی و کاربردی با سقف حمایت ۱۰ میلیارد ریال به تأمین مالی می‌رسند. خروجی مورد انتظار این پروژه‌ها شامل گزارش‌های علمی، کاربردی و پژوهشی، انتشار مقالات و توسعه سامانه‌های نرم‌افزاری خواهد بود.

برای طرح‌های پژوهشی و توسعه فناوری در حوزه‌های اولویت‌دار، حمایت‌ها تا سقف ۵۰ میلیارد ریال پیش‌بینی گردیده است. طراحی و توسعه نمونه‌های اولیه سامانه‌ها و زیرسامانه‌ها در زمره خروجی‌های مورد انتظار این طرح‌ها است.

در زمینه رایانش کوانتومی نیز طرح‌های پژوهشی، بنیادی و کاربردی تا سقف ۳۰ میلیارد ریال زیر حمایت قرار خواهند گرفت. بر اساس این فراخوان، گزارش‌های علمی، کاربردی و پژوهشی، انتشار مقالات، توسعه الگوریتم‌ها و نرم‌افزارهای کاربردی از جمله خروجی‌های مورد انتظار این طرح‌ها است. متقاضیان می‌توانند در بازه زمانی اعلام‌شده، طرح‌های خود را با توجه به حوزه‌های اولویت‌دار و شرایط ذکر شده در فراخوان ارائه نمایند.

در طرح‌های پژوهشی و توسعه فناوری مرتبط با رمزنگاری پساکوانتومی، بهره‌مندی از سقف حمایت مستلزم حضور چند عضو هیئت‌علمی با نقش‌های مشخص و واقعی در پروژه است.

Considering the high cost of research and technology development projects in the field of quantum cryptography, applicants must possess relevant experience and equipment.

در تمام طرح‌های فوق، در صورتی که در راستای طرح مورد حمایت، نیاز به تبادل بین‌المللی دانشجو باشد، هزینه رفت‌وآمد یک دانشجوی دکتری ایرانی که برای مدت حداقل ۳ ماه به یک گروه بین‌المللی پذیرفته شده باشد، علاوه‌بر حمایت‌های جدول فوق حداکثر به میزان ۵ میلیارد ریال قابل حمایت است.

پروژه‌هایی که در دوره حمایت اولیه، عملکرد مطلوب و خروجی قابل توجهی ارائه دهند، می‌توانند در مراحل بعدی از حمایت‌های ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک برای اجرای پروژه‌های بزرگ‌تر، توسعه فناوری و اجرای پایلوت‌های کاربردی بهره‌مند شوند.

شیوه ثبت‌نام و ارسال درخواست

متقاضیان برای ثبت‌نام می‌توانند به سامانه مدیریت پژوهش (کایپر) مراجعه کرده و از طریق بخش متقاضیان/پژوهشگران اقدام کنند.