سردترین اقیانوس جهان / راز جریان عظیم اطراف قاره جنوبگان چیست؟

تینا مزدکی_اقیانوس منجمد جنوبی نه تنها به عنوان سردترین اقیانوس جهان شناخته می‌شود، بلکه به دلیل طوفان‌های مکرر و بادهای شدید، در زمره بادخیزترین اقیانوس‌ها نیز قرار دارد. جالب است که این اقیانوس، برخلاف دیگر اقیانوس‌ها، بعد از سال‌ها بحث و مجادله، به‌تازگی لقب «اقیانوس» را به‌طور رسمی به خود اختصاص داده است.

جدیدترین اقیانوس رسمی در جهان

در زمان‌های مختلف، سازمان‌های گوناگون این اقیانوس را به رسمیت شناخته‌اند. ناهمسویی‌های موجود به این خاطر بود که عده‌ای بر این باور بودند که این ناحیه آبی تنها تلاقی سردی از آب‌های اقیانوس‌های اطلس، هند و آرام محسوب می‌شود.

با این حال، پژوهشگران به بررسی‌های خاصی درباره تفاوت میان آب‌های اطراف قاره南 و سایر اقیانوس‌ها پرداخته‌اند؛ از جمله تفاوت‌های موجود در الگوهای جریان‌های دریایی، دما و شوری.

سازمان بین‌المللی آب‌نگاری در سال ۱۹۳۷ اقیانوس منجمد جنوبی را به رسمیت شناخت، اما در سال ۱۹۵۳ به سبب بروز اختلاف نظر در میان کشورهای عضو، این عنوان از آن سلب شد.

در سال ۱۹۹۹، اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) رسماً به شناسایی اقیانوس منجمد جنوبی پرداخت و حدود مرز آن را از سواحل جنوبگان تا عرض جغرافیایی ۶۰ درجه جنوبی تعیین کرد. این پیشنهاد به سازمان بین‌المللی آب‌نگاری ارسال شد، اما نهایتاً تصمیم‌گیری نهایی در این زمینه صورت نگرفت.

در سال ۲۰۲۱، هیئت نام‌های جغرافیایی ایالات متحده به رسمیت شناختن اقیانوس منجمد جنوبی را تأیید کرد. همچنین نشنال جئوگرافیک در ژوئن همان سال، هم‌زمان با روز جهانی اقیانوس، این نام را پذیرفت.

ویژگی‌های اقیانوس منجمد جنوبی

اقیانوس منجمد جنوبی با وسعتی معادل ۸ میلیون و ۴۷۹ هزار مایل مربع به‌عنوان دومین اقیانوس کوچک در جهان شناخته می‌شود. اقیانوس منجمد شمالی، واقع در قطب شمال، کوچک‌ترین اقیانوس زندگی می‌کند.

آب‌های سطحی این اقیانوس در بسیاری از نواحی شوری کمتری نسبت به دیگر اقیانوس‌ها دارند، اگرچه الگوی شوری در این ناحیه بسیار پیچیده است.

زمانی که آب دریا یخ می‌زند، بیشتر نمک موجود در آن از یخ در حال شکل‌گیری جدا شده و به آب‌های زیرین منتقل می‌شود. این پدیده که «دفع آب‌نمک» نام دارد، منجر به شیرینی یخ‌های دریایی می‌شود. همچنین، ذوب یخ‌ها و بارش باران و برف می‌تواند شوری آب‌های سطحی را در برخی مناطق کاهش دهد.

یکی از بارزترین ویژگی‌های متمایزکننده این اقیانوس، مرزهای آن است. در حالی که مرز بیشتر اقیانوس‌ها بر مبنای برخورد با خشکی‌های قاره‌ای تعریف می‌شود، مرز اقیانوس منجمد جنوبی عمدتاً به یک جریان دریایی قدرتمند به نام «جریان گردشی قطبی جنوبگان» وابسته است.

جریان گردشی قطبی جنوبگان؛ یکی از قوی‌ترین جریان‌های زمین

جریان گردشی قطبی جنوبگان (ACC) را می‌توان به‌عنوان نیرومندترین سامانه جریان دریایی در میان اقیانوس‌های جهانی دانست که حوضه‌های اقیانوس‌های اطلس، هند و آرام را به هم متصل می‌کند.

این جریان به حدود ۳۴ میلیون سال پیش بازمی‌گردد، زمانی که قاره جنوبگان از آمریکای جنوبی جدا شد. جریان به سمت شرق پیش می‌رود و به صورت دایره‌ای دور قاره南 و تقریباً در عرض جغرافیایی ۶۰ درجه جنوبی در حال حرکت است.

بادها به‌طرز قابل توجهی بر این جریان تأثیر می‌گذارند و به همین دلیل گاهی اوقات از آن با عنوان «رانش بادهای غربی» یاد می‌شود.

زیست در اقیانوس یخ‌زده جنوبگان

اقیانوس منجمد جنوبی، با محیطی سرد و بسیار نامساعد، آب‌های غنی از اکسیژن آن پشتیبان طیف وسیعی از موجودات زنده، چه در درون آب و چه در سواحل جنوبگان هستند.

یکی از گونه‌های رایج در این منطقه، «ماهی کاد جنوبگان» است که قابلیت بقا در دماهای بسیار پایین را دارد.

زنجیره غذایی این اکوسیستم با پلانکتون‌ها آغاز می‌شود. مواد مغذی که به‌واسطه جریان‌های صعودی از عمق به سطح آب می‌آیند، به رشد پلانکتون‌ها یاری می‌رسانند.

این پلانکتون‌ها غذای اصلی کریل‌ها هستند؛ سخت‌پوستان کوچکی که خود به منبع غذایی حیاتی برای ماهی‌ها، نهنگ‌ها و فک‌ها تبدیل می‌شوند.

شکوفایی فیتوپلانکتون‌ها می‌تواند به افزایش ناگهانی جمعیت کریل‌ها در نزدیکی سطح آب منجر شود. در برخی موارد، تجمع این موجودات باعث تغییر رنگ آب به قرمز می‌گردد.

با این حال، پنگوئن‌ها بی‌شک شناخته‌شده‌ترین موجودات در اقیانوس منجمد جنوبی هستند.

در کل، ۱۸ گونه پنگوئن در دنیا وجود دارد که از این میان، هفت گونه در جنوبگان و آب‌های اطراف آن زندگی می‌کنند. این گونه‌ها شامل پنگوئن چانه‌نواری، پنگوئن ماکارونی، پنگوئن صخره‌ای، پنگوئن شاهی، پنگوئن آدلی، پنگوئن جنتو و پنگوئن امپراتور هستند.

پنگوئن امپراتور به‌عنوان بزرگ‌ترین نوع پنگوئن در اقیانوس منجمد جنوبی شناخته می‌شود و می‌تواند با سرعتی معادل ۹ مایل بر ساعت شنا کند.

نقش اقیانوس منجمد جنوبی در جذب دی‌اکسیدکربن

اقیانوس منجمد جنوبی در جذب دی‌اکسیدکربن و انتقال آن به آب‌های عمیق، نقش کلیدی ایفا می‌کند. دمای پایین، گردش شدید آب در عمق، بادهای قوی و فعالیت‌های زیستی، همگی باعث شده‌اند که این اقیانوس به شدت در جذب دی‌اکسیدکربن توانمند باشد.

برآوردها نشان می‌دهد که اقیانوس منجمد جنوبی ممکن است تا ۴۰ درصد دی‌اکسیدکربنی را که همه اقیانوس‌های جهان جذب می‌کنند، به خود اختصاص دهد.

میزان دی‌اکسیدکربنی که این اقیانوس قادر به جذب آن است، به شدت به مقدار کربنی وابسته است که از اعماق به سطح آب منتقل می‌شود.

عده‌ای از دانشمندان بر این باورند که افزایش سرعت بادها می‌تواند آب‌های عمیق‌تر را با شدت بیشتری به سطح بیاورد و در نتیجه توانایی اقیانوس منجمد جنوبی در جذب کربن‌های منتشر شده را کاهش دهد.

اما گروهی دیگر از پژوهشگران تا کنون شواهدی مبنی بر وقوع چنین رویدادی پیدا نکرده‌اند. یکی از دلایل احتمالی، اثری دیگر از گرمایش جهانی یعنی ذوب یخچال‌ها و یخ‌های دریایی به شمار می‌آید.

ورود آب شیرین ناشی از ذوب یخ‌ها به اقیانوس منجمد جنوبی، تفاوت چگالی میان آب‌های سطحی و عمیق را افزایش می‌دهد. بنابراین لایه‌بندی آب تشدید می‌شود و به تبع آن بالا آمدن دی‌اکسیدکربن موجود در آب‌های عمیق دشوارتر خواهد شد.

منبع: worldatlas

۵۸۳۳۳