بازیگران بازار فیلترشکن در حال جمعآوری سرمایه برای ساخت آزادراه تهران-شمال / افزایش تقاضا برای فیلترشکن در بین کاربران ایرانی / ۴۴ هزار توییت انتقادی ثبت شده علیه ۵ بانک
طبق اطلاعات منتشرشده از خبرگزاری خبرآنلاین، دادههای دیتاک نشان میدهد که تقریباً در طی ۱۵ ماه گذشته، کاربران ایرانی به طور کل با ۱۱۶ روز قطعی و محدودیت دسترسی به اینترنت بینالملل مواجه بودند. از این میزان، ۴۸ روز مربوط به سال ۱۴۰۴ و ۶۸ روز به بحران بهار ۱۴۰۵ اختصاص داشت. آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴ باعث شد که دورهای ۸۸ روزه خاموشی مداوم اینترنت در کشور به وقوع بپیوندد؛ بر اساس گزارش نهاد بینالمللی نتبلاکس، این ناپایداری دیجیتال به عنوان طولانیترین خاموشی بیوقفه اینترنت در سطح ملی در تاریخ به ثبت رسیده است. وزارت ارتباطات نیز خسارت روزانه ناشی از این خاموشیها را بین ۵۰۰ میلیارد تومان (در هسته اقتصاد دیجیتال) تا ۵ هزار میلیارد تومان (در کل اقتصاد ملی) تخمین زده است.
کاربران ایرانی مهاجرت نمیکنند
برخلاف آنچه که پیشبینی میشد، کاربران ایرانی به ترک پلتفرمهای بینالمللی اقدام نکردند، بلکه به ناچار دامنه ارتباطات دیجیتال خود را گسترش دادند. تعداد حسابهای فعال کاربران ایرانی در شبکههای اجتماعی، از ۱.۵ حساب در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۳ حساب در بهار ۱۴۰۵ افزایش یافت.
در زمان اوج قطعیها، پلتفرم روبیکا با ۳۸.۸ میلیون، ایتا با ۲۷ میلیون و بله با ۲۵.۵ میلیون کاربر فعال، به محور توجه تبدیل شدند. با ارایه تماشای رایگان فیلم و سریال، روبیکا و همچنین ادغام خدمات مالی در بله، توانستند نیازهای کاربران را برآورده کنند، هرچند که برخی از کاربران از بالا بودن مصرف ترافیک ابراز نارضایتی کردند.
سقوط سریع فروشگاههای اینستاگرامی
تابع تعهدی کسبوکارها به دسترسی مداوم به اینستاگرام به دلایل اختلالات مکرر به کلی زیر سوال رفت و هزاران کسبوکار خرد در سه مقطع زمانی به شدت آسیب دیدند. گرچه پس از قطعیهای کوتاهمدت، روند بازگشت بازار به حالت عادی نسبتاً سریع صورت میگرفت (بازیابی ۸۰ درصدی در خرداد ۱۴۰۴)، اما خاموشی مداوم ۸۸ روزه به آنها ضربه نهایی را وارد کرد؛ به طوری که در پایان دوره گزارش، نرخ بازگشت فروشگاههای فعال به کمتر از ۶۰ درصد (حدود ۵۹٪) کاهش یافت. بلافاصله پس از احیای اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، ۴.۲ درصد از فروشگاههای اینستاگرامی به منظور بقاء و کاهش ریسک، آدرس پیامرسانهای داخلی را به پروفایلهای خود اضافه کردند.
بازار سیاه فیلترشکن مجدداً رونق میگیرد
بررسیهای به عمل آمده در زمینه نفوذ و تمایل به پرداخت، گویای این است که ۷۵ درصد از کاربران ایرانی، به عبارت دیگر سه نفر از هر چهار نفر، برای دسترسی به اینترنت به استفاده از فیلترشکن سوق پیدا کردهاند. در این بین، حداقل یکی از هر سه کاربر اقدام به پرداخت هزینه برای خرید این ابزار میکند و به گونهای که این وسیله به یکی از اقلام ثابت در صرف هزینههای خانوارهای شهری تبدیل شده است.
تحلیل و بررسی میزان توجه عمومی همچنین نشان میدهد که در تلگرام، که به عنوان بستر اصلی تبادل این خدمات در ایران عمل میکند، مطالب مرتبط با فیلترشکنها طی ۱۵ ماه گذشته بیش از ۳۰ میلیارد بازدید را به ثبت رساندهاند. نکته قابل توجه این است که در این مدت، توجه کاربران به فیلترشکن از میزان توجه به دلار پیشی گرفته و نسبت ۱۰ به ۸ را شکل داده است، اگرچه در زمان افزایش ناگهانی نرخ ارز، توجه عمومی به دلار به طور موقت از فیلترشکن بیشتر شده است.
بررسی دادهها از بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوا در کانالهای تلگرامی فروش فیلترشکن، نشاندهنده نوسانات شدید و غیرقابل تصور قیمت هر گیگابایت از این ابزار است. متوسط قیمت هر گیگابایت در فروردین ۱۴۰۴ حدود ۱,۷۰۰ تومان بود که در خردادماه به ۲,۷۰۰ تومان و در مهرماه به ۳,۴۰۰ تومان افزایش یافت. با این حال، در دیماه ۱۴۰۴ به دلیل قطعی کامل شبکه و ناتوانی عرضهکنندگان خدمات، هیچ قیمتی در بازار ثبت نشد. نقطهعطف قیمتی این گرانیها در اسفند ۱۴۰۴ و همزمان با اوج خاموشی ۸۸ روزه رقم خورد؛ جایی که متوسط قیمت به طرز بیسابقهای با ۲۳۴ برابر نسبت به ابتدای دوره به ۳۹۰ هزار تومان برای هر گیگابایت رسید و در شرایط بحرانی تقاضا، قیمتها حتی به سقف ۲ میلیون تومان نیز رسید. پس از احیای مجدد اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، قیمتها روند نزولی به خود گرفت و در حدود ۸,۰۰۰ تومان تثبیت شد که این رقم هنوز هم ۴.۸ برابر سطح اولیه آن در بهار ۱۴۰۴ محسوب میشود.
این نوسانات شدید، هزینههای سنگینی را به خرید بستههای اینترنتی تحمیل کرد. بهای یک بسته ۳۰ گیگابایتی فیلترشکن که پیش از اسفند ۱۴۰۴ تقریباً ۵۰ هزار تومان بود، در اوج قطعی اینترنت به عدد شگفتآور ۱۱,۷۰۰,۰۰۰ (یازده میلیون و هفتصد هزار) تومان افزایش یافت؛ رقمی که خرید آن در آن زمان معادل بیش از ۲۰ روز کار با حداقل دستمزد یک کارگر به حساب میآمد.
در نهایت، گزارش دیتاک با استناد به روشهای محاسباتی و نظرسنجیهای ملی، حجم کل بازار سالانه خرید و فروش فیلترشکن در ایران را در سه سناریو مختلف ارزیابی کرده است. در سناریوی پایینترین حد و با فرض استفاده اشتراکی حداقل دو نفر از هر حساب، حجم بازار سالانه بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان (۳۱ همت) تخمین زده شده است. بر اساس سناریوی بالاتر، این رقم به ۱۶۴ هزار میلیارد تومان (۱۶۴ همت) میرسد و در سناریوی محتمل، حجم بازار سالانه خرید فیلترشکن به ۱۰۵ هزار میلیارد تومان (۱۰۵ همت) برآورد گردیده است. برای درک بهتر ابعاد این عدد، این گزارش اشاره میکند که این مقدار تقریباً معادل با کل هزینههای لازم برای به پایان رساندن پروژه آزادراه تهران-شمال است. شایان ذکر است که این برآوردها صرفاً مربوط به گردش مالی مستقیم داخل کشور بوده و شامل بودجهها و فاندهای بینالمللی تخصیصیافته به سرویسهای رایگان فیلترشکن برای کاربران ایرانی نمیشود.
۴۴ هزار توییت اعتراضی علیه ۵ بانک
بازار کمپینهای بازاریابی و فروش برندها در سال ۱۴۰۴ به خاطر شرایط ناپایدار، بیش از ۴۰ درصد نزول را تجربه کرد. بازار شب عید (اسفند ۱۴۰۴) با افت ۹۷ درصدی عملاً بسته شد، اما جام جهانی خرداد ۱۴۰۵ فرصتی دوباره برای رونق تبلیغات فراهم کرد. اختلالات مداوم در زیرساختهای مالی به پشتوانه جنگ، بهراه انداختن موجی از ۴۴ هزار توییت اعتراضی علیه پنج بانک بزرگ کشور (ملی، سپه، صادرات، تجارت و پاسارگاد) انجامید.
میانگین شاخص خالص احساسات (NSS) برای این بانکها به عدد منفی ۵۱ (-۵۱) رسید. دادهها نشان داد که به ازای هر یک روز تأخیر در بازگشت سیستمها به وضعیت عادی، سلامت برند ۰.۲۸ واحد کاهش مییابد؛ خطایی که بانک صادرات با اعلام زودهنگام و نادرست «رفع اختلال» به آن دچار شد و باعث گردید امتیازش به کمترین حد فاجعهبار ۸۳.۶- برسد.
۲۲۷۲۲۷