آمادگی دانشآموز برای زندگی و مقابله با چالشهای پیچیده آینده از طریق آموزش شایستگیهای بنیادین
طبق گزارش ایسنا، علی لطیفی در جلسهای با هدف آشنایی معلمان درباره اجرای آزمایشی برنامه درسی پایه دوم ابتدایی با زیستبوم جدید، بیان کرد: در صورتی که یک دانشآموز صرفاً به خوبی مفاهیم کتاب درسی را فراگیرد، و در عوض دانشآموز دیگری قادر باشد آموختههایش را در شرایط واقعی به کار ببندد، مسألهای را حل کند، بهطور مؤثری در یک فعالیت گروهی مشارکت کند و از تواناییهایش برای رویارویی با چالشهای زندگی بهره ببرد، یادگیری دانشآموز دوم میتواند نوعی یادگیری عمیقتر محسوب شود.
وی ادامه داد: در این رویکرد، یادگیری تنها در کسب دانش محدود نمیماند، بلکه دانش، مهارت، نگرش و ارزشها در هم تنیده میشوند و نهایتاً به «عمل مؤثر» منتهی میگردند. این ترکیب چیزی است که در ادبیات مرتبط با برنامه درسی به عنوان «شایستگی» از آن یاد میشود.
مدرسه؛ فراتر از تدریس محتواهای درسی
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با تأکید بر اینکه معلمان مسئولیت تنها تدریس دروس مانند فارسی، ریاضی و علوم را بر عهده ندارند، تصریح کرد: معلم، علاوه بر انتقال دانش، در شکلگیری مهارتها، نگرشها، رفتار و حتی شیوههای مواجهه دانشآموز با زندگی نیز تأثیرگذار است.
شایستگیهای پایه؛ آمادگی برای زندگی در امروز و فردا
لطیفی شایستگیهای پایه را شاخصهای از دانش، مهارت، نگرش، ارزشها و ویژگیهای شخصیتی دانست و گفت: این شایستگیها مسئولیت دارند که دانشآموز را برای رویارویی با چالشهای پیچیده زندگی معاصر و آینده آماده سازند؛ آیندهای که بسیاری از ویژگیها و چالشهای آن از اکنون غیرقابل پیشبینی است.
وی ادامه داد: یکی از مهمترین انتظارات جامعه از سیستم آموزش عمومی این است که علاوه بر فراهمکردن سواد پایه، دانشآموزان را برای یک زندگی شایسته فردی و اجتماعی آماده کند. البته این وظیفه تنها بر عهده مدارس نیست و خانوادهها و نهادهای اجتماعی و فرهنگی نیز باید در این زمینه مسئولیتپذیر باشند، اما نظام آموزشی عمومی یکی از ارکان اصلی این فرآیند به شمار میرود.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی همچنین به سرعت شتابان تغییرات علمی و فناوری اشاره کرد و اظهار داشت: تغییرات چنان سریع رخ میدهند که ممکن است مهارتهای شغلی که امروز آموزش داده میشوند، تا زمان فارغالتحصیلی دانشآموز به شکل کلی دچار تحول شوند یا برخی مشاغل بهکلی ناپدید شوند. از اینرو، یکی از ضرورتهای اساسی نظام آموزشی پرورش افرادی است که بتوانند همیشه در حال یادگیری باشند و خود را با شرایط متغیر تطبیق دهند.
چرا شایستگیهای پایه حائز اهمیتند؟
لطیفی درباره ابعاد متفاوت اهمیت شایستگیهای پایه توضیح داد: این شایستگیها علاوه بر تأثیرات آموزشی، نتیجههای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نیز دارند که به تقویت همکاری، مسئولیتپذیری، ارتباط مؤثر، تفکر انتقادی و توانایی حل مسائل مرتبط میشود.
وی افزود: برخی از این توانمندیها از نقاط ضعف جدی جامعه معاصر به شمار میروند و مهارتهای ارتباط، گفتوگو با وجود اختلافنظر، مسئولیتپذیری و کار گروهی، قابلیتهایی هستند که باید از سنین پایین تعلیم داده شوند.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با تأکید بر ضرورت «شایستگیهای نرم» در دنیای حرفهای حاضر بیان کرد: در آموزشهای فنی و مهارتی، علاوه بر مهارتهای تخصصی، شایستگیهایی چون کار تیمی، ارتباط مؤثر و پذیرش انتقادات و اصلاحات از دیگران، از اهمیت بالایی برخوردارند.
ادغام شایستگیها با آموزش مواد درسی
لطیفی در پاسخ به این نگرانی که تمرکز بر شایستگیهای پایه ممکن است موجب افزایش بار محتوای آموزشی شود، خاطرنشان کرد: تجربیات گوناگون نشان دادهاند اگر این شایستگیها بهدرستی در درون موضوعات آموزشی گنجانده شوند، نهتنها بار آموزشی افزایش نمییابد، بلکه یادگیری مباحث درسی نیز به صورت عمیقتری صورت خواهد گرفت.
وی ادامه داد: برای رسیدن به این هدف، ضرورتی به طراحی آگاهانه وجود دارد. معلم باید بتواند شرایطی ایجاد کند که دانشآموز به موازات یادگیری یک مفهوم درسی، فرصت تمرین و تقویت یک شایستگی را نیز داشته باشد.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی توضیح داد: تحقق شایستگیهای پایه در مدارس حداقل در دو زمینه اصلی امکانپذیر است؛ اولاً، در بطن موضوعات و مباحث درسی و ثانیاً، در قالب فعالیتهای مستقل مدرسهای. علاوه بر این، تعاملات روزمره دانشآموزان با عوامل مدرسه، الگوهای رفتاری معلمان و همچنین فضای فرهنگی و محیطی مدرسه نیز در تقویت و تثبیت این شایستگیها نقشی اساسی ایفا میکند.
چارچوب شایستگیهای پایه؛ ایجاد زبان مشترک در نظام آموزشی
لطیفی با اشاره به اقداماتی که در سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی برای تدوین «چارچوب شایستگیهای پایه در نظام تربیت رسمی و عمومی» انجام شده، اظهارداشت: مهمترین ویژگی این چارچوب، ایجاد یک زبان مشترک بین تمامی عناصر نظام آموزشی است تا به وضوح مشخص شود از دانشآموز چه انتظاراتی وجود دارد، از چه نقطهای باید آغاز کنیم و در پایان دوره دوازدهساله دانشآموز به چه سطحی از توانمندی خواهد رسید.
وی توضیح داد: این چارچوب در چهار سطح طراحی شده و شامل چهار شایستگی محوری، ۱۸ خرده شایستگی، ۶۶ توصیفگر و در لایه نهایی، شاخصهای رفتاری است که به ما این امکان را میدهد که در رفتار و عملکرد عینی دانشآموز تشخیص دهیم که یک شایستگی تا چه اندازه در او نهادینه شده است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی چهار شایستگی محوری این چارچوب را شامل «هویت ایرانی - اسلامی»، «خویشتنسازی یا مدیریت خود»، «تفکر و تعقل» و «ارتباط مسئولانه و مؤثر» نام برد.
وی ادامه داد: این چارچوب با استفاده از اسناد بالادستی، پژوهشهای ملی، گزارشهای آسیبشناسی فرهنگی و تربیتی، مطالعات آیندهنگرانه و دیدگاههای مطرح شده درباره ویژگیهای مطلوب دانشآموز و همچنین مطالعه تطبیقی چارچوبهای شایستگی در کشورهای مختلف و نظامهای بینالمللی تدوین شده است.
تأکید بر بخش دوره اول ابتدایی
لطیفی با تأکید بر این نکته که چارچوب شایستگیهای پایه برای کل دوره دوازدهساله طراحی گردیده است، گفت: انتظار نمیرود که یک شایستگی در پایه اول، دوم یا سوم ابتدایی بهطور دقیق با آن سطح و شیوهای که در دوره متوسطه مورد انتظار است، محقق شود. بنابراین میبایست برای هر مقطع تحصیلی برش خاص و متناسب با سن و ویژگیهای رشدی دانشآموزان در نظر گرفته شود.
وی در بیان محور «هویت ایرانی - اسلامی» در دوره ابتدایی گفت: در این مقطع یکی از اهداف اصلی در حوزه هویت دینی و معنوی، کمک به کودکان برای شکل دادن تدریجی به معنای زندگی سازگار با جهانبینی دینی است و نه صرفاً حفظ و تکرار مجموعهای از مفاهیم و باورها.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی افزود: برای مثال، زمانی که دانشآموز دریابد که بخشی از آنچه در اختیار دارد، نعمت الهی است و نسبت به آن احساس شکرگزاری میکند، در حال شکلدادن به یک معنا و مفهوم دینی متناسب با سن خویش است.
وی همچنین در رابطه با هویت محلی، ملی و انقلابی، به تقویت زبان فارسی و ایجاد آشنایی و علاقه به نمادها، شخصیتها، آثار، آداب و رسوم و ارزشهای ملی به عنوان محورهای مهم دوره ابتدایی اشاره کرد.
لطیفی در مورد هویت خانوادگی نیز خاطرنشان کرد: در این دوره، تمرکز بر آشنایی دانشآموز با نقشها و مسئولیتهای ابتداییاش در خانواده و توانمندی او در ایفای مناسب این نقشها انجام میشود.
ضرورت حفظ روحیه پرسشگری و کنجکاوی در کودکان
وی در توضیح شایستگی «تفکر و تعقل» بر اهمیت حفظ روحیه پرسشگری و کنجکاوی کودکان تأکید کرد و گفت: کودکان به طور ذاتی کنجکاو و سوالکننده هستند و از تجربه کردن لذت میبرند. وظیفه مدرسه این است که این ویژگی را تقویت کند.
لطیفی افزود: در دوره اول ابتدایی، باید تلاش شود تا شرایطی فراهم گردد که دانشآموز به عنوان یک جستجوگر، پرسشکننده و اهل کشف باقی بماند.
ارتباط مؤثر؛ زیربنای بسیاری از شایستگیها
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی درباره محور «ارتباط مسئولانه و مؤثر» بیان کرد: برقراری و حفظ ارتباط و تقویت سواد پایه زبانی در دوره ابتدایی از اهمیت فراوانی برخوردار است.
وی ادامه داد: مهارتهای شنیدن، گفتوگو، خواندن و نوشتن از اجزای اصلی ارتباط به شمار میروند و دانشآموز باید بتواند پیامهای کلامی و غیرکلامی را دریافت و تحلیل کند و احساسات و خواستههایش را به شیوهای واضح بیان نماید.
لطیفی این شایستگی را به عنوان زیربنای بسیاری از دیگر توانمندیها شناخته و تاکید کرد: اگر درباره مسئولیتپذیری، کار گروهی، حل تعارض یا سواد رسانهای صحبت میکنیم، بیشتر اوقات ریشه آنها به توانایی برقراری ارتباط بازمیگردد.
کار گروهی؛ مهارتی آموختنی و نیازمند تمرین
لطیفی با تأکید ویژه بر اهمیت تعامل و کار گروهی اظهار داشت: کار گروهی یک مهارت ذاتی نیست و نیاز به آموزش و تمرین دارد.
وی ادامه داد: اگر معلمی در پایههای اول و دوم ابتدایی برای تقویت روحیه همکاری و کار گروهی تلاش کند، در واقع یک خدمت مهم و پایدار به جامعه ارائه داده است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی تأکید کرد: در دوره اول ابتدایی، محوریت بر این است که دانشآموز بتواند بهصورت آغازین در جهت تحقق یک هدف گروهی حرکت کند، از دیگران بیاموزد و اصول روانشناختی همکاری با دیگران را تجربه کند.
خودآگاهی، خودباوری و یادگیری برای یادگیری
لطیفی در ادامه با تشریح شایستگی «خویشتنسازی یا مدیریت خود» گفت: در دوره اول ابتدایی، خودآگاهی و خودباوری با کمک به دانشآموز برای شناخت افکار، احساسات و انگیزههای خود و تقویت اعتماد به نفس دنبال میشود.
وی خاطرنشان کرد: بسیار حائز اهمیت است که کودک از نخستین سالهای زندگی احساس کند میتواند کارهای خوب، مؤثر و مفیدی انجام دهد و بر اساس قابلیتهای خود، بازخورد مثبت دریافت کند.
یک چارچوب مشخص و منظم
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با تأکید بر اینکه نظام آموزشی کشور پیش از این نیز به بسیاری از این موارد توجه کرده است، عنوان کرد: تحول جدید این است که ما اکنون تلاش میکنیم این اقدامات را در قالب یک چارچوب مشخص و ساختاری طراحی کنیم؛ به گونهای که همه عناصر نظام آموزشی بدانند چه چیزی را، از چه نقطهای و با چه هدفی باید دنبال کنند و همچنین انتظار داریم دانشآموز پس از پایان دوازده سال تحصیل به چه سطحی از توانمندی برسد.
به نقل از روابط عمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی؛ وی ابراز امیدواری کرد که اجرای آزمایشی زیستبوم جدید برنامه درسی و تجربیات کسبشده از مدارس، زمینهای برای تکمیل و بهبود این مسیری ارائه دهد و معلمان نیز با تجربیات عملی خود به غنیتر شدن برنامه و تحقق واقعی شایستگیهای پایه در دانشآموزان کمک کنند.
پایان پیام