آلبرت اینشتین، یکی از بزرگترین فیزیکدانان تاریخ و از تأثیرگذارترین متفکران قرن بیستم، نظریات عمیق و جذابی پیرامون جنگ و صلح داشت. او با وجود اینکه نقشی کلیدی در راهاندازی پروژه منهتن (Manhattan Project) ایفا کرد، به تدریج به یکی از شدیدترین منتقدان سلاحهای هستهای تبدیل شد. با گذشت سالها از اظهاراتاش، پیشبینیهای وی درباره ماهیت جنگهای آینده، بهویژه جنگ جهانی سوم و چهارم، هنوز هم در ذهن انسانها تداعی میشود.
تاریخچه یک نقلقول مشهور
نقلقول معروف اینشتین که میگوید: «من نمیدانم جنگ جهانی سوم با چه سلاحهایی جنگیده خواهد شد، اما جنگ جهانی چهارم با چوب و سنگ خواهد بود»، بهعنوان یکی از مهمترین هشدارها درباره آینده بشر شناخته میشود. این جمله به مصاحبهای در آوریل-می ۱۹۴۹ با آلفرد ورنر در نشریه لیبرال جوداییسم مربوط است.
با این حال، تصور آغاز دوران بازگشت به سلاحهای اولیه پس از یک بحران هستهای، تنها مختص به اینشتین نبود و پس از بمباران هیروشیما، در میان بسیاری از رهبران و متفکران رواج یافت. به عنوان مثال، ژنرال عمر بردلی در ۱۹۴۹ اظهار داشت: «اگر جنگ جهانی سوم رخ دهد، بیشک جنگ جهانی چهارم با کمان و تیر خواهد بود.» حتی پیش از او، والتر وینشل، روزنامهنگار برجسته، در سال ۱۹۴۶ از زبان افراد مختلف، شامل یک ستوان ارتش در بیکینی آتول، نقل کرده بود که گفته بود: «نمیدانم، اما در جنگ پس از جنگ بعدی، حتماً از نیزه استفاده خواهند کرد!» این نشان میدهد که تحلیلی مشابه از عواقب یک درگیری هستهای در آن زمان در بین بسیاری از متفکران وجود داشت.
اینشتین، جنگ و تسلیحات هستهای
زندگی اینشتین با مسأله جنگ بهطرز غیرقابلتفکیکی گرهخورده بود. او در پی آغاز جنگ جهانی اول (جنگ جهانی اول) در ۱۹۱۴، اروپا را به عنوان «دیوانه» توصیف کرد و بیان داشت که در چنین زمانهایی «انسان متوجه میشود که چقدر غمانگیز است که از حیوانات فاقد انسانیت است». او بهطور فعال به جنبش ضد جنگ پیوست و بیانیه اینشتین-نیکولای را امضا کرد که توجیه ملیگرایی برای جنگ را رد میکرد. در دوران جمهوری وایمار، او بهعنوان یکی از بزرگترین صلحطلبان و حامیان بینالمللگرایی شناخته میشد و بر لزوم توافقات بینکشوری تأکید داشت.
با ظهور حزب نازی (Nazi) در آلمان، اگرچه اینشتین همچنان بهعنوان یک صلحطلب شناخته میشد، اما از دفاع اروپا در برابر آلمان نازی دفاع کرد. در سال ۱۹۳۹ (۱۹۳۹)، پیش از آنکه ایالات متحده وارد جنگ جهانی دوم (جنگ جهانی دوم) شود، او با ارسال نامهای به رئیسجمهور روزولت، درباره خطر برنامه هستهای آلمان هشدار داد که مقدمهای برای آغاز پروژه منهتن شد.
اما پس از اتمام جنگ و استفاده از بمب اتمی، اینشتین به شدت به استفاده از سلاحهای هستهای و رقابت تسلیحاتی پس از آن اعتراض کرد. او بعدها نامهاش به روزولت را «بدترین اشتباه زندگی او» خواند و تا روز مرگش در ۱۹۵۵ (۱۹۵۵)، به مبارزه علیه جنگ و تلاش برای تشکیل یک دولت جهانی ادامه داد. به اعتقاد او، «تنها نجات تمدن و نژاد بشری در تأسیس یک دولت جهانی است که امنیت ملتها بر اساس قانون شکل بگیرد.» او بر این باور بود که تا زمانی که کشورهای مستقل دارای تسلیحات وجود داشته باشند، جلوگیری از جنگ امکانپذیر نخواهد بود. اینشتین همچنین ریاست کمیته اضطراری دانشمندان اتمی را بر عهده داشت که هدف آن جلوگیری از جنگ هستهای بود.
فیلم اوپنهایمر، که مربوط به سال ۲۰۲۳ (۲۰۲۳) است، شخصیت آلبرت اینشتین را بهعنوان یک شخصیت مشاور برای جی. رابرت اوپنهایمر (J. Robert Oppenheimer) به تصویر کشید. در این فیلم، اینشتین نگرانی عمیق خود را از قدرت تخریبی بمب اتمی بر جهان بیان داشت. اگرچه جزئیات این تعاملات در فیلم بهطور کامل با واقعیت تاریخی منطبق نبود، اما نگرانی عمیق اینشتین از عواقب فاجعهبار سلاحهای هستهای بهخوبی منعکس شده است.
با توجه به پیشرفتهای مداوم در تسلیحات نظامی و تهدیدات هستهای، نظریات آلبرت اینشتین درباره جنگ و آینده بشر هنوز هم از اهمیت ویژهای برخوردار هستند.