آینهکاریهای ۱۳۰ ساله در سایه بیتوجهی؛ تکیه بیگلربیگی نیازمند حمایتهای ملی
خبرگزاری مهر - گروه استانها- کوثر یاوری: استان کرمانشاه، به عنوان یکی از قدیمیترین سکونتگاههای بشری و منشا تمدن ایرانی، همواره بازتابدهنده گنجینههای بینظیری از تاریخ، هنر و فرهنگ در خود بوده است. این شهر، با بافت تاریخی متنوع و کوچههای قدیمیاش، میزبان بناهای شکوهمندی است که هر دیوار آنها داستانی از روزگاران دور را روایت میکند. در این میان، تکیه بیگلربیگی با سابقهای درخشان به قدمت ۱۳۰ سال، همچون جواهری در مرکز بافت تاریخی کرمانشاه میدرخشد و تبدیل به یکی از بناهای شاخص و منحصر به فرد در غرب ایران شده است.
این عمارت زیبا، تنها بهعنوان یک ساختمان خشتی و آجری شناخته نمیشود، بلکه به همراه ارزشهای برجسته معماری و تاریخیاش، شامل مجموعهای از قابلیتهای فرهنگی و هنری فوقالعاده است. وجود سه موزه تخصصی شامل موزه خط و کتابت، موزه پارینهسنگی و موزه چوب در این مجموعه، آن را از یک تکیه معمولی به یک مرکز فرهنگی بزرگ تبدیل کرده است. هر یک از این موزهها با روایت گوشههایی از تاریخ، هنر و فرهنگ غنی این دیار، به جذابیتهای گردشگری و تحقیق در تکیه بیگلربیگی به طرز چشمگیری افزودهاند.
هنرنمایی معماران ایرانی در این بنا در تزئینات حیرتانگیز و آینهکاریهای بینظیر حسینیه آن تجلی یافته است؛ جلوههای ارزشمندی که هر بازدیدکنندهای را مجذوب خود میکند. خوشبختانه در سالهای اخیر، این بخش از بنا تحت مرمت دقیق و اصولی قرار گرفته است. گروه مرمت با دقت و توجه به پاکسازی تیرگیهای ایجاد شده بر روی سطوح آینهکاری و بازسازی بخشهای آسیب دیده، به حفظ و احیای جلوه این تزئینات کمنظیر کمک شایانی کردهاند و اکنون این بخش در شرایط مناسبی قرار دارد.
علاوه بر زیباییهای داخلی، موقعیت جغرافیایی تکیه بیگلربیگی نیز بهعنوان یک امتیاز استثنایی برای آن شناخته میشود. این تکیه در مرکز زندگی تاریخی کرمانشاه قرار گرفته است و دور تا دور آن، بناهای تاریخی ارزشمندی مانند مسجد جامع، خانه حکیمنصیر، سرای همدانیها و خانه زرشکیان را میتوان مشاهده کرد. این همجواری ظرفیت بسیار بالایی برای شکلگیری یک مسیر گردشگری تاریخی و ایجاد پیوندهای معنادار میان بناهای مهم این حوزه ایجاد کرده است.
با پیشرفت فناوری، توجه به استفاده از تکنیکهای مدرن برای معرفی بهتر این اثر معماری هم بیشتر شده است. راهاندازی کدهای QR به زبانهای زنده دنیا از جمله فارسی، انگلیسی و عربی، امکاناتی را برای ارائه اطلاعات جامعتر به گردشگران فراهم آورده و ارتباط مؤثرتری بین مخاطبان و این میراث تاریخی برقرار کرده است. با این حال، استمرار مرمت، تجهیز موزهها، ساماندهی محیطی و معرفی گسترده این مجموعه نیازمند ارادهای استانی است تا جایگاه تکیه بیگلربیگی در صنعت گردشگری کرمانشاه به طور قابل ملاحظهای تقویت شود و از غفلتها خارج گردد.
موزههایی در فقر تجهیزات؛ ضرورت حمایت مدیریت کلان استان
کیومرث خانی لعلآبادی، معاون میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمانشاه در گفتگویی با خبرنگار مهر، به اهمیت این بنا اشاره کرد و اظهار داشت: این بنای ارزشمند تاریخی، در کنار تکیه معاونالملک، یکی از شناخته شدهترین بناهای تاریخی در سطح شهر و بافت تاریخی شهر کرمانشاه میباشد که با قدمتی حدود ۱۳۰ سال و با برخورداری از سه موزه خط و کتابت، پارینهسنگی و موزه چوب، به عنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری برای مهمانان داخلی و خارجی محسوب میشود. متأسفانه، موزه چوب به دلیل آسیبهایی که در جنگ رمضان به واسطه اصابت موشک به ساختمان مرزبانی دید، فعلاً برای عموم بازدیدکنندگان در دسترس نیست. تعداد گردشگران داخلی و خارجی ثبتشده در این بنا متغیر است و آمار ثبتشده ماهانه به حدود ۴۰۰۰ نفر میرسد؛ هرچند در ایام تحصیلی، به علت بازدید مدارس، این رقم به شکل قابل توجهی افزایش مییابد.
وی با انتقاد از وضعیت اعتبارات خاطرنشان کرد: این بنای تاریخی شامل سه موزه با ظرفیت محدود است که متأسفانه از استانداردهای پایینتری برای راهاندازی موزه برخوردار هستند. برای ارائه خدمات شایسته به بازدیدکنندگان، نیاز به حمایت قویتری از سوی مدیریت کلان استان و تخصیص اعتبارات کافی و مناسب برای خرید و نصب تجهیزات مورد نیاز از قبیل ویترینهای استاندارد و مواد اولیه لازم برای مرمت اسناد خطی موجود در موزه خط و کتابت است که نیازمند بودجه قابل توجهی است. فعالیتهای فرهنگی همیشه نیاز به صرف هزینه دارند، اما به اعتقاد تمامی دستاندرکاران این حوزه، جزو اولویتها و نشانههای توسعهیافتگی فرهنگی به حساب میآیند.
معاون میراث فرهنگی استان کرمانشاه در مورد وضعیت فیزیکی بنا تأکید کرد: ساختمان و کالبد اصلی بنا آسیبی ندیده است اما اُرسیها و تعدادی از در و پنجرههای چوبی این ساختمان دچار آسیبهایی شده و نیاز به مرمت و بازسازی دارند که این موارد جزء برنامههای آتی این بنا بوده و در صورت تخصیص اعتبار، در اولویت قرار خواهند گرفت تا این مکان ارزشمند هر چه زودتر مورد استفاده کامل قرار گیرد. خوشبختانه در سالهای گذشته و با همکاری یک تیم متخصص در زمینه مرمت آینهکاری، تمامی سطوح آینهکاری شده در قسمت حسینیه زنگارزدایی شده و قسمتهایی که آسیب دیده بودند، کاملاً مرمت گردیده و اکنون در وضعیت مناسبی قرار دارند.
خانی لعلآبادی در خصوص بهرهگیری از فناوری نیز گفت: با توجه به شعار امسال که استفاده از فناوریهای نوین و دیجیتال برای معرفی بناها و آثار تاریخی میباشد، اقدامات این اداره کل نیز در این راستا هدایت شده و با تهیه کدهای QR چندزبانه (عربی، انگلیسی و فارسی) و بارگذاری اطلاعات مورد نیاز گردشگران، اقدامات مناسبی صورت گرفته است.
گذر تاریخی جلوخان و رویای تبدیل حمام بیگلر به شربتخانه
معاون میراث فرهنگی استان کرمانشاه در ادامه گفتگوی خود با خبرنگار مهر، به محیط پیرامونی بنا اشاره کرده و بیان کرد: خوشبختانه بافت تاریخی شهر کرمانشاه مورد توجه استاندار فرهنگدوست قرار داشته و تاکنون چندین جلسه برای ساماندهی بافت تاریخی در محل تکیه و مجموعه بناهای پیرامون آن با حضور تمامی مسئولین مرتبط برگزار شده است. در اطراف این بنا، آثار متعدد دیگری از جمله مسجد جامع، خانه حکیم نصیر، سرای همدانیها و خانه زرشکیان (که هماکنون بهعنوان هتل بوتیک صارمالدوله تبدیل شده است) قرار دارند. با همکاری شهردار محترم و شهرداری منطقه، فاز نخست سنگفرش برخی از معابر پیرامونی آن به پایان رسیده است.
وی تأکید کرد: گذر تاریخی جلوخان میتواند به یک مسیر گردشگری در محله کمتر برخوردار فیضآباد تبدیل گردد که مطمئناً تأثیر بسزایی در رشد و شکوفایی آن خواهد داشت و موجب بازگشت هویت شهری خواهد شد. امیدواریم سایر ادارات کل مانند آموزش و پرورش و اوقاف نیز همکاری لازم را انجام دهند.
خانی لعلآبادی از تخصیص بودجههای ناچیز ابراز گلایه کرد و گفت: متأسفانه اعتبارات اعطایی برای این بنا و دیگر بناهای تاریخی استان هرگز کافی نبوده است. گردشگران برای دیدن یک جاذبه تاریخی هزینه میکنند و انتظار دریافت خدمات مناسب را دارند. انجام مطالعات مرمتی و تهیه طرح مرمت لازمه کار است که نیاز به تأمین اعتبارات پژوهشی دارد، اما ارقام تخصیصیافته به این حوزه بسیار ناچیز و جوابگوی نیاز استان نخواهد بود. بیتوجهی به تهیه طرح مرمت و اجرایی کردن آنها در زمان مناسب، بناهای تاریخی را با آسیبهای جبرانناپذیر و غیرقابل بازگشت مواجه خواهد کرد.
وی درباره کاربریهای فعلی بنا تصریح کرد: در زمانهایی که تکیه دایر میباشد، معمولاً با هماهنگی قبلی، برنامههای گوناگونی از قبیل مراسمات مخصوص محرم و ماه رمضان، شب شعر، جشنهای مدارس، برنامههای تلویزیونی و مراسمهای مذهبی در آن برگزار میشود. اما کمبود پرسنل خدماتی و عدم اعتبار مناسب برای ساماندهی اشیای موزهای، از اصلیترین مشکلاتی است که همواره مطرح شده و همچنان بیپاسخ باقی ماندهاند. همچنین، این بنا در جنگ رمضان دچار صدماتی شد که در تمامی گزارشها بهعنوان اولویت اول مرمتی شناخته شده است.
معاون میراث فرهنگی استان در پایان گفت: در کنار این بنا، یک حمام کوچک و اختصاصی به نام حمام بیگلر وجود دارد که در سالهای گذشته توسط این اداره کل تملک شده و هماکنون با همکاری صندوق احیاء و بهرهبرداری از بناهای تاریخی، در معرض واگذاری قرار دارد. در صورت برگزیده شدن بهرهبردار از طریق مزایده عمومی، امکان تبدیل آن به یک شربتخانه وجود خواهد داشت که گام بزرگی برای جذب گردشگر به شمار میرود.
تقاطع معماری و تاریخ اجتماعی؛ تجربهای چندلایه برای گردشگران
فرشته ازره، مدرس و راهنمای گردشگری در گفتگویی با خبرنگار مهر با تحلیل تخصصی ابعاد این بنا، به بررسی آن از منظر تحولات معماری، اجتماعی و مذهبی کرمانشاه در دوره قاجار پرداخت. وی افزود: ارزش این بنا محدود به قدمت یا به ویژگیهای ظاهریاش نیست، بلکه اهمیت آن به رابطهای برمیگردد که بین معماری، هنرهای تزئینی، فرهنگ آیینی، تاریخ اجتماعی و زندگی خاندانهای صاحبنفوذ شکل گرفته است. این بنا که به عبداللهخان فراشباشی، ملقب به بیگلربیگی، مرتبط میباشد، نمونهای ممتاز از معماری تاریخی کرمانشاه است که در آن، فضاهای مربوط به زندگی خانوادگی و اجتماعی در کنار محیط مذهبی و آیینی قرار گرفتهاند.
وی با تشریح ساختار فضایی بنا اضافه کرد: ساخت این بنا در سال ۱۳۰۹ هجری قمری آغاز و در سال ۱۳۱۵ به پایان رسید و تزئینات گچبری و آینهکاری آن در سال ۱۳۲۶ تکمیل شده است. این مجموعه شامل ورودی، هشتی، راهرو، حیاط مرکزی، حوض، اتاقهای پیرامونی، گنبدخانه، حسینیه، شاهنشین، حوضخانه و حیاط خلوت میباشد. مهمترین عنصر هویتی بنا، گنبدخانه و حسینیه و بهویژه آینهکاری گسترده فضای داخلی است که در کنار گچبری، ارسی و شیشههای رنگی، فضای معماری بسیار غنی و بینظیری را ایجاد کرده است.
این مدرس گردشگری تأکید کرد: از منظر تاریخ اجتماعی، اهمیت تکیهها در ایران تنها به برگزاری مراسم مذهبی محدود نمیشود. این مکانها، مامن گردهماییهای اجتماعی و شکلگیری روابط بودهاند. ارزش اسنادی و فرهنگی این بنا نیز بالاست؛ راهاندازی موزه خط و کتابت در سال ۱۳۸۳ و وجود اسناد مرتبط با خانواده بیگلربیگی کنار موزه پارینهسنگی زاگرس، این اثر را به نقطهای تلاقیگر در تاریخ قدرت محلی، هنرهای سنتی، میراث مکتوب و باستانشناختی تبدیل کرده است. به همین خاطر، بازدیدکننده با یک ساختمان صرفاً تاریخی مواجه نیست، بلکه تجربهای چندلایه را فرامیگیرد.
حلقه مفقوده روایتگری و ضرورت اتصال به شبکه گردشگری شهر
ازره در ادامه گفتگوی خود با خبرنگار مهر به موانع توسعه گردشگری این بنا اشاره کرد و بیان کرد: موانع استفاده کامل از ظرفیت گردشگری تکیه بیگلربیگی باید از چند جنبه مورد بررسی قرار گیرد. نخست، حفظ و نگهداری بنا و عناصر حساسی مانند آینهکاری و ارسیهاست. دوم، کیفیت معرفی و تفسیر میراث؛ اطلاعات تاریخی اگر فقط به صورت تابلو ارائه شود، قادر نیست تجربه عمیقی برای بازدیدکننده ایجاد کند و باید داستان بنا در قالب یک روایت منسجم ارائه گردد. سوم، زیرساختها و خدمات مربوط به مراجعین شامل راهنمای تخصصی و امکانات رفاهی است. چهارم، نیاز به بازاریابی و برندسازی وجود دارد و پنجم، مسئله مدیریت ظرفیت بازدید برای جلوگیری از فرسایش بنا ضروری است.
وی درباره راهکارهای جذب مخاطب جدید اظهار داشت: معرفی حرفهای باید از اطلاعرسانی ساده به سمت تفسیر میراث فرهنگی گام بردارد. تولید محتوای تصویری و ویدئویی با کیفیت از جزییات آینهکاری و حضور در پلتفرمهای معتبر لازم است. همچنین، میتوان یک سناریوی استاندارد برای بازدید طراحی کرد. فناوریهای نوینی همچون کدهای QR، راهنمای صوتی چندزبانه، تور مجازی ۳۶۰ درجه و واقعیت افزوده قادرند تجربه بازدید را غنیتر کنند؛ برای مثال، با استفاده از واقعیت افزوده میتوان بخشی از وضعیت تاریخی بنا را در تلفن همراه بازدیدکننده بازسازی کرد. با این حال، فناوری نباید به عنوان جایگزینی برای اصالت اثر در نظر گرفته شود.
این راهنمای گردشگری در پایان تصریح کرد: تبدیل تکیه بیگلربیگی به مقصدی بارز نیازمند اتصال آن به شبکه گردشگری بافت تاریخی کرمانشاه است. معرفی جداگانه بنا ظرفیت آن را محدود میکند، اما قرار دادن آن در یک مسیر گردشگری شامل بازار، مساجد و تکایا میتواند مدت حضور گردشگران را افزایش دهد. هدف نهایی باید تبدیل این تکیه به یک مقصد گردشگری فرهنگی پایدار باشد که در آن حفاظت از میراث، کیفیت تجربه، آموزش و منافع اقتصادی در یک نظام مدیریتی یکپارچه همگام باشند.
تکیه بیگلربیگی، با تمام زیباییهای معماری، آینهکاریهای جذاب و ظرفیتهای چندلایهاش، هنوز هم نبض تپنده تاریخ را در قلب بافت کهن کرمانشاه به نمایش میگذارد؛ اما برای خروج از انزوای زیرساختی و تبدیل به یک مرکز استاندارد گردشگری، نیاز به ارادهای بزرگتر فراتر از وعدههای فعلی خواهد داشت. بازگشایی موزه چوب، تجهیز موزه خط و کتابت به ویترینهای استاندارد، مرمت فوری ارسیهای نفیس و بهکارگیری شربتخانه در حمام بیگلر، شکایتهایی واضح و بهحق هستند که تنها با تأمین ردیف بودجههای ملی و استانی محقق میشوند. زمان آن رسیده که وزارت میراث فرهنگی و استانداری کرمانشاه با درک اهمیت این گنجینه بینظیر، با تأمین اعتبارات پژوهشی و اجرایی لازم، مسیر گذر تاریخی جلوخان را تکمیل کرده و تکیه بیگلربیگی را به قلب تپنده و آبروی شبکه گردشگری غرب کشور تبدیل نمایند تا اقتصاد و هویت این دیار، همراه با یکدیگر، به حیات دوبارهای دست یابند.