جلال سنگی آناهیتا زیر سایه غفلتها؛ تخت جمشید غرب منتظر منابع ملی است
خبرگزاری مهر - گروه استانها، کوثر یاوری: دروازههای شرقی کرمانشاه، پیش از آنکه مسافران را به بطن تاریخ زاگرس ببرند، میزبان یکی از شگفتانگیزترین و اسرارآمیزترین آثار سنگی ایران باستان هستند؛ بنای عظیم و باعظمت که بر روی تپهای از سنگ شیست در دامنه شرقی کوه تاریخی «چهلمران» قد برافراشته و شکوه معماری ایران باستان را به نمایش میگذارد. معبد آناهیتا در کنگاور، با طراحی چهارضلعی و طبقهبندی خود که بر روی صفهای سنگی و مرتفع بنا شده، به عنوان یکی از مهمترین آثار تاریخی غرب ایران و نمادی از هنرهای سنگتراشی و مهندسی پیشینیان شناخته میشود. به کارگیری بلوکهای سنگی بزرگ و با دقت تراشیده که هر یک ابعاد و وزنی چشمگیر دارند، به این بنا جلوهای متمایز بخشیده است تا جایی که بسیاری از متخصصان باستانشناسی و تاریخنگاران آن را «تخت جمشید غرب ایران» لقب دادهاند.
با این حال، اهمیت معبد آناهیتا صرفاً به ابعاد کالبدی و معماری استثنایی آن محدود نمیشود. این محوطه باستانی، به عنوان نقطه آغازین و یکی از نخستین مراکز علمی باستانشناسی در استان کرمانشاه شناخته میشود. پژوهشهای علمی و کاوشهای باستانشناسی در این مکان از سال ۱۳۴۷ خورشیدی آغاز شد و در طی سالهای گذشته، هیئتهای مختلف ایرانی و خارجی سعی کردند تا اسرار نهفته در این سنگهای بزرگ را رمزگشایی کنند. آخرین دور از این کاوشهای پر فراز و نشیب در تابستان سال ۱۴۰۳ صورت گرفت؛ اما وسعت بنا و پیچیدگیهای تاریخی آن به حدی است که با وجود تمامی این تلاشها، درک کامل از ساختار دقیق و کارکرد نهایی این بنا همچنان در ابهام باقی مانده و نیازمند ادامه پژوهشها و کاوشهای میدانی است.
ابعاد بینظیر و ویژگیهای خاص معماری در معبد آناهیتا، آن را به یک اثر شگرف در تاریخ معماری ایران و جهان تبدیل کرده است. هنوز هم در محافل علمی درباره کارکرد دقیق و زمان ساخت این بنا بحث و تبادل نظرهای داغی در حال انجام است.
برخی متخصصان، با استناد به متون تاریخی و شواهد میدانی، این بنا را معبدی باشکوه برای پرستش «آناهیتا» (الهه آب و پاکی) میدانند و عدهای دیگر آن را به عنوان کاخی ناتمام یا تفرجگاهی بزرگ متعلق به پادشاهان دوره ساسانی میشناسند. این ابهام و تنوع در کارکرد، به خودی خود یکی از جذابیتهای این بنا برای پژوهشگران و گردشگران محسوب میشود.
امروز، علاوه بر مباحث نظری، نجات و ساماندهی این ساختار سنگی از انزوا به عنوان اولویت اصلی مطرح شده است. توسعه و تکمیل زیرساختهای گردشگری به همراه ازسرگیری پژوهشهای علمی در دستور کار مدیریت پایگاه ملی معبد آناهیتا قرار دارد. برنامهریزیهای انجامشده شامل اقداماتی از قبیل استانداردسازی حصار پیرامونی، نصب دوربینهای امنیتی، فراهم کردن زیرساخت اینترنت بیسیم (وایفای) برای بازدیدکنندگان، ایجاد پارکینگهای وسیع و تکمیل مسیرهای دسترسی استاندارد به دقت دنبال میشود. به یقین، راهاندازی یک موزه تخصصی باستانشناسی در این مجموعه میتواند به عنوان حلقه گمشده، ماندگاری گردشگران را افزایش داده و شهرستان کنگاور را از یک گذرگاه عبوری به یکی از اصلیترین و جذابترین مقاصد گردشگری تاریخی در غرب کشور بدل کند.
معماری بینظیر و معمای ناتمام کاوشها
مرتضی گراوند، مدیر پایگاه میراث ملی معبد آناهیتای کنگاور در گفتوگو با خبرنگار مهر، درباره ویژگیهای خاص این سازه اظهار کرد: بنای معروف به معبد آناهیتا کنگاور بر روی یک تپه طبیعی در دامنه شرقی کوه چلمران با طراحی چهارضلعی و طبقهای ساخته شده است. این اثر در امتداد شاهراه خراسان بزرگ، نمایانگر قدرت اقتصادی و سیاسی حاکمان سازنده آن است. این بنا را میتوان یکی از بزرگترین آثار یکپارچه ساخته شده از سنگهای لاشهای و با دقت تراشید در ایران فرهنگی محسوب کرد که نمونه مشابهی ندارد. استفاده از سنگهای بزرگ با وزنی بین ۱ تا ۱۴ تن یکی از ویژگیهای بارز این معبد است. ستونهای این معبد دارای ساختاری ساده، کوتاه و محکم هستند که با ستونهای بلند و مزین یونانی و رومی به کلی متفاوت هستند و نشانگر ابتکار ایرانی است. پلکان دوطرفه در جبهه جنوبی آن نیز از نظر سبک معماری با پلکانهای تخت جمشید قابل مقایسه است.
وی به تاریخچه کاوشهای این بنا اشاره کرد و افزود: پژوهشهای متعددی در ارتباط با معبد انجام شده است. ایزیدور خاراکسی اولین شخصی بود که به معبدی مربوط به آرتمیس در کنکوبار اشاره کرد. باستانشناسانی چون گیرشمن، گدار و هرتسفلد نیز با بررسی منابع تاریخی این بنا را معبدی یونانی شناختهاند. تاکنون چهار هیئت باستانشناسی ایرانی شامل تیمهای سیفالله کامبخشفرد، مسعود آذرنوش، علی ولینوری و همکارانشان در این بنای باستانی کشاور کردهاند و آخرین کاوش نیز در تابستان ۱۴۰۳ تحت سرپرستی مصطفی دهپهلوان انجام شد. با این وجود، کارکرد دقیق بنا (معبد الهه آب یا کاخ ساسانی) همچنان محل بحث است و حل این ابهامات نیازمند کاوشهای گستردهتر است.
خروج از سایه غفلت با توسعه زیرساختها و حریم مصوب
مدیر پایگاه میراث ملی معبد آناهیتا در ادامه گفتوگوی خود با خبرنگار مهر، از پایان بیمهریهای گذشته سخن گفت و تصریح کرد: معبد آناهیتا نخستین مرکز پژوهشی باستانشناسی در استان است که فعالیتهای خود را از سال ۱۳۴۷ آغاز کرده، اما متأسفانه در دو دهه اخیر بشدت مورد بیمهری و توقف فعالیتها قرار گرفت. اکنون به دنبال این هستیم که با اجرای برنامههای ساماندهی، مسیر احیای این اثر تاریخی هموار شود. در راستای اهداف حفاظتی، اقداماتی نظیر استانداردسازی حصار، نصب دوربینهای مداربسته، دکلهای روشنایی، سیستم پیامرسان و پایش مستمر گیاهان خود رو برای پیشگیری از آتشسوزی و حضور فیزیکی یگان حفاظت انجام شده است و هماکنون معبد از نظر محافظت در سطح بهتری نسبت به یک دهه گذشته قرار دارد.
گراوند با تأکید بر نیاز به تخصیص اعتبارات ملی گفت: این بنا به لحاظ ساختاری مستحکم است و با اعتباراتی محدود نیازی نیست انتظار تحقق سریع اهداف را داشت. با این حال، اقداماتی مهم در زمینه حریم بنا در تیرماه سال جاری به تصویب رسید. به این ترتیب، ضوابط ارتفاعی برای ساختوساز در اطراف معبد از ۵.۵ تا ۱۳.۵ متر تعیین و وضعیت پلاکهای درگیر ساماندهی و تفکیک شده است. پیشتر نیز ۳۲۰ واحد مسکونی از این عرصه خارج شده بود.
وی در پایان به توسعه زیرساختهای گردشگری اشاره کرد و گفت: معبد آناهیتا محرک اصلی توسعه گردشگری در شرق استان است. تا کنون بیش از ۸۵ درصد زیرساختهای مورد نیاز از جمله احداث ۵ هزار متر مربع پارکینگ، اینترنت وایفای و نصب دوربینها انجام شده است. طرح موزه باستانشناسی بیش از شش سال پیش تأیید شده، اما هنوز اعتبار کافی برای راهاندازی آن جذب نشده است. همچنین ساختمان ورودی و گیت بلیتفروشی با زیربنای ۸۰ متر و محوطهسازی ۲۲۰۰ متری با پیشرفت ۸۵ درصدی در حال اتمام هستند. برقراری فضایی برای اقامت در کنگاور نیز برای افزایش ماندگاری مسافران اولیه حائز اهمیت است.
از بازدید گذرا تا تجربه عمیق فرهنگی در کنگاور
فرشته ارزه، مدرس و راهنمای گردشگری در گفتوگو با خبرنگار مهر، با تحلیلی عمیق از ظرفیتهای این محوطه خاطرنشان کرد: بنای معروف به معبد آناهیتای کنگاور نمیتواند صرفاً به عنوان یکی از آثار باستانی استان تلقی شود. این مجموعه در نقطه تلاقی تاریخ، معماری، جغرافیا، فرهنگ و گردشگری قرار دارد. مرکز میراث جهانی یونسکو ابعاد این مجموعه تاریخی را حدود ۲۲۰ در ۲۱۲ متر معرفی کرده است. استفاده از اصطلاح "بنای موسوم به معبد آناهیتا" از نظر علمی دقیقتر است و این ابهام در کارکرد، اگر مستند به روایتهای علمی شود، میتواند به جذابیت گردشگری آن بیافزاید، چرا که گردشگر کنونی بیش از دیدن یک اثر، تمایل دارد فرآیند شکلگیری و تغییرات علمی را درک کند.
وی ادامه داد: ارزش آناهیتا در همنشینی عظمت معماری سنگی و پیچیدگی تاریخ نهفته است. ارزش ملموس در معماری بنا و ارزش ناملموس در روایتها، پرسشهای علمی و جایگاه آن در هویت تاریخی منطقه، ناشی است. در الگوی سنتی، گردشگران فقط عکسی میگیرند و میروند، اما در الگوی جدید گردشگری فرهنگی، اثر تاریخی به متنی قابل مطالعه تبدیل میشود. آناهیتا ظرفیت بالایی دارد تا برای گردشگران توضیح دهد که بنا چگونه ساخته شده و چه فرضیههایی درباره آن مطرح شده است.
ارزه با نقد مدیریت منحصربهفرد جاذبهها تصریح کرد: معبد آناهیتا نباید به عنوان یک جاذبه منفرد مدیریت گردد. تصوری که در آن یک اثر ارزشمند به تنهایی تبدیل به مقصد گردشگری میشود، نادرست است. کنگاور باید به عنوان یک مقصد تاریخی فرهنگی تعریف شود و آناهیتا هسته مرکزی آن باشد. جاذبهها، روایتها، دسترسیها، خدمات، اقامت، پذیرایی، فعالیتها و اقتصاد محلی باید در یک شبکه هماهنگ شوند و آناهیتا به عنوان بخشی از مسیر گردشگری در غرب ایران شناخته شود.
اقتصاد تجربه و ضرورت یکپارچگی در مدیریت مقصد
این مدرس و پژوهشگر حوزه گردشگری در ادامه گفتوگوی خود با خبرنگار مهر تأکید کرد که ایجاد نظام تفسیر میراث بسیار حیاتی است و افزود: محوطهای با چنین ابعادی نمیتواند صرفاً با چند تابلو قابل شناندن باشد. ایجاد پایگاه معرفی، موزه، به کارگیری بازسازیهای سهبعدی و فناوریهای واقعیت افزوده میتواند تجربه بازدید را عمیقتر سازد. در حوزه اقتصاد گردشگری، اگر گردشگران بدون ارتباط با اقتصاد محلی منطقه را ترک کنند، تأثیر آن ناچیز خواهد بود. توسعه راهنمایان محلی، اقامتگاههای بومی، غذاهای محلی و صنایعدستی هزینه گردشگر را در جامعه میزبان حفظ میکند.
وی به تفکیک بین زیرساخت و آمادگی مقصد تأکید کرد و گفت: یک مقصد استاندارد باید تجربهای یکپارچه از ورود تا خروج ارائه دهد. علاوه بر تأسیسات فیزیکی مانند پارکینگ و مسیرهای پیاده، «زیرساخت دانشی و تفسیری» اهمیت حیاتی دارد. راهنمایان آموزشدیده، محتوای چندزبانه و دیجیتالیسازی اطلاعات پیش از سفر نیز ضرورت دارد. در زمینه اقامت، ساخت هتلهای بزرگ که به منظر تاریخی آسیب بزند، توصیه نمیشود؛ بلکه از اقامتگاههای بومی در بافت شهری کنگاور باید استفاده شود.
ارزه در پایان با هشداری درباره ظرفیت برداشت محوطه خاطرنشان کرد: گردشگری میتواند عامل حفاظت یا تخریب باشد. با توجه به آسیبپذیری سنگهای معبد، هرگونه افزایش بازدید باید با پایش علمی و رعایت ظرفیت محوطه همراه باشد. همچنین پرهیز از بازسازیهای حدسی و زیباییشناختی ضروری است و مداخلات حفاظتی باید مستند و حداقلی باشد. موفقیت آناهیتا را نباید با شمار بازدیدکنندگان سنجید، بلکه باید به افزایش مدت اقامت، هزینه گردشگر در جامعه محلی، اشتغالزایی و حفظ اصالت اثر توجه شود. تنها با این رویکرد، آناهیتا از یک توقفگاه موقت به هسته مقصد گردشگری در غرب ایران تبدیل خواهد شد.
بنای بزرگ آناهیتا با تمام اسرار سنگی و شکوهش، دهههاست که بار سنگین تاریخ را بر دوش میکشد و اکنون در آستانه تبدیل شدن به قطب بیرقیب گردشگری قرار دارد. اما برای تحقق این چشمانداز روشن، به ارادهای فراتر از برنامههای عادی نیاز است. خاتمه بخشیدن به دو دهه غفلت و انزوا، یک مطالبه ملی و استانی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سازمان برنامه و بودجه است تا با تخصیص عاجل اعتبارات کلان و جهشی، مشکل راهاندازی موزه باستانشناسی کنگاور حل شده و ادامه پژوهشهای علمی تضمین شود؛ در این صورت تخت جمشید غرب، بینظیرتر از همیشه، داستان شکوهمند ایرانزمین را برای گردشگران از سراسر دنیا روایت خواهد کرد.