۵ نکته درباره ورود چین به پرونده ایران - آمریکا
فرارو- محسن صالحیخواه؛ رئیسجمهور چین در حاشیه اجلاس سران بریکس در هند اعلام کرد که پکن حاضر است همراه دیگر اعضای این پیمان، برای میانجیگری در بحران خاورمیانه و بازگشت ثبات به منطقه خلیج فارس ورود کند.
به گزارش فرارو، این نخستین بار است که چین بهصورت علنی، اما در قالب یک حرکت جمعی با اعضای بریکس، برای میانجیگری و ایفای نقش فعال در بحران جاری خاورمیانه اعلام آمادگی میکند. شاید به همین دلیل است که این اعلام موضع شی جینپینگ بهسرعت در مرکز توجه قرار گرفت. درباره اعلام آمادگی چین برای ورود به این پرونده میتوان پنج نکته را مورد بررسی قرار داد.
اول؛ خروج اژدهای زرد از پشتصحنه
در ۶ ماه گذشته، چینیها ضمن حمایت سیاسی از ایران در شورای امنیت سازمان ملل، محکوم کردن حملات به ایران، ارائه راهکارهایی مانند پیشنهاد ۴بندی اردیبهشت ۱۴۰۵ و دعوت طرفین برای بازگشت به میز مذاکره، اقدام علنی بیشتری صورت نمیدادند. تحلیلگران نیز دلایل مختلفی برای این شیوه بازیگری چین مطرح میکردند؛ از منافع درهمپیچیده آنها با کشورهای خلیج فارس و اصول سیاست خارجی چین برای برهم نزدن نظم بینالمللی گرفته تا متضرر شدن از وضعیت بازار انرژی و ... .
اما در لایه تحلیلها و گمانهزنیهای رسانهای، این موضوع مطرح میشد که چین، با توجه به درگیر بودن منافعش در آرامش خاورمیانه، در پشت صحنه از تلاشهای پاکستان و سپس قطر برای پایان دادن به جنگ حمایت و گاهی روندها را هدایت میکند. این اعلام آمادگی در حاشیه بریکس، چین را بیشتر روی صحنه آورده است.
دو؛ بزرگتر شدن بحران از توان پاکستان و قطر
یکی از احتمالاتی که میتوان با در نظر گرفتن تمام وقایع پس از آتشبس ۱۹ فروردین و امضای تفاهمنامه در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ مورد توجه قرار داد، بزرگتر شدن پرونده بحران در خاورمیانه از توان میانجیهای اصلی، یعنی پاکستان و قطر، است. پاکستان روابط گستردهای با ایران و آمریکا دارد و در این بحران جای میانجی سنتی ایران و آمریکا، یعنی عمان، را گرفت.
تفاهمنامه اسلامآباد در نهایت با کنش و واکنشهای مختلف و وقایع گوناگون از بین رفت، هرچند که مرگ آن بهصورت رسمی از سوی ایران اعلام نشد. با ورود چین و کشورهای بریکس، بلوک قدرتمندی برای میانجیگری وارد میشود که از لحاظ اقتصادی، سیاسی و امنیتی، وزنه سنگینتری نسبت به پاکستان و قطر بهتنهایی محسوب میشود.
سه؛ کنترل خسارت در خاورمیانه
بر اساس آمار و ارقام موجود، چین در میان کشورهای خاورمیانه، بیشترین روابط اقتصادی و تجاری را با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) دارد و در میان این کشورها نیز گستردهترین تبادلات را با امارات دارد. با توجه به اینکه چین بزرگترین واردکننده انرژی جهان محسوب میشود، تحلیلگران از ابتدای جنگ بر این موضوع تأکید میکردند که خسارتهای بحران برای چین گریزناپذیر است. چین با بهکارگیری ذخایر نفت خود، جایگزین کردن نفت خلیج فارس با نفت روسیه و اقدامات دیگر، نقش مؤثری نیز در پایین نگه داشتن قیمت نفت در ماههای بحران داشت.
اما تمام تجارت چین در خاورمیانه به نفت و فرآوردههای نفتی محدود نیست. بخش مهمی از مواد اولیه مورد نیاز چین نیز از این منطقه تأمین میشود. بازار صادرات چین در کشورهای منطقه نیز با توجه به آمارهای موجود، با چالش و از سوی خریداران با جایگزینهایی مواجه شده است. افزایش هزینههای کشتیرانی، بیمهها و ... نیز در این فهرست قرار دارند.
اعلام آمادگی چین میتواند نشانهای از تلاش در جهت کنترل خسارت و پایان دادن به این بحران باشد؛ با توجه به اینکه چین روابط مؤثری با تمام طرفهای این بحران، یعنی ایران، آمریکا، کشورهای حاشیه خلیج فارس و اسرائیل، دارد.
چهار؛ وضعیت درهمپیچیده بریکس
بریکس در حال حاضر از ۱۰ کشور (عضویت عربستان مورد مناقشه است) تشکیل شده که عبارتاند از برزیل، هند، روسیه، چین، آفریقای جنوبی، اتیوپی، مصر، اندونزی، ایران و امارات. وزن این کشورها در نظام بینالملل با یکدیگر متفاوت است. روابط دوجانبه و چندجانبه این کشورها نیز سطوح مختلفی را تجربه میکند.
سه کشور ایران، امارات و مصر در محل مناقشه، یعنی خاورمیانه، واقع شدهاند و ایران و امارات بهطور مشخص در ۶ ماه گذشته با یکدیگر درگیر بودهاند. هند روابط گستردهای با اسرائیل دارد که در چنین پروندهای میتواند آثار مثبت یا منفی داشته باشد. مصر در پرونده اعراب و اسرائیل نقشی قدیمی دارد و تلاش میکند نقش میانجی را برای ایران نیز بر عهده بگیرد. چین بزرگترین شریک تجاری آمریکا و بر اساس سند امنیت ملی این کشور، بزرگترین رقیب و تهدید واشنگتن است. روسیه در جنگ اوکراین با غرب درگیر است و همکاریهای گستردهای همزمان با اسرائیل و ایران دارد.
پنج؛ محک بریکس در مواجهه با بحران
پیچیدگی روابط کشورهای عضو بریکس، این موضوع را برجسته میکند که بلوک مورد نظر چگونه با بحرانها مواجه خواهد شد. برای مثال، نشست وزرای خارجه بریکس که در اردیبهشتماه در دهلینو برگزار شد و خبرنگار اعزامی فرارو نیز در آن حضور داشت، بهطور کامل زیر سایه بحران در خلیج فارس و جنگ لفظی نمایندگان ایران و امارات بود. آن نشست بدون صدور یک بیانیه مشترک از سوی اعضای بریکس به پایان رسید.
در حال حاضر نیز کشورهای بریکس در چنین شرایطی قرار دارند. احتمال بالا گرفتن دوباره جنگ قوی ارزیابی میشود، بحران جدیدی میان عربستان و یمن شکل گرفته و کشورها در حال یافتن راههایی برای تنظیم روابط خود با متحدان و همچنین آمریکا هستند. ضمن اینکه قدرتهای بزرگی مانند چین و روسیه و قدرت نوظهوری مانند هند، اهداف متفاوتی را نیز دنبال میکنند.